Mahabharata Adhyaya 53
Shalya ParvaAdhyaya 5331 Verses

Adhyaya 53

Plakṣaprasravaṇa–Kārapacana tīrtha-varṇana and Nārada’s war briefing (Śalya-parva, Adhyāya 53)

Upa-parva: Tīrtha–Āśrama–Nārada-saṃvāda (Balarāma’s pilgrimage interlude)

Vaiśaṃpāyana describes Baladeva arriving at Kurukṣetra, giving gifts, and reaching a large, auspicious āśrama characterized by sacred trees and a sanctified environment. Baladeva questions the resident sages about the āśrama’s prior occupant; they narrate that Viṣṇu performed supreme tapas there, that ancient rites were conducted, and that a perfected brāhmaṇī—identified as the virtuous daughter of Śāṇḍilya—attained heaven through yogic accomplishment, with a noted aśvamedha-related merit associated with the hermitage. Baladeva then proceeds near the Himavat region, visits Sarasvatī’s source at Plakṣaprasravaṇa, reaches the eminent tīrtha Kārapacana, performs dāna and cold-water bathing, and goes to the āśrama of Mitra and Varuṇa, then onward to the Yamunā region where deities previously found delight. Seated with ṛṣis and siddhas, he receives Devarṣi Nārada, who is described with ascetic insignia and musical skill. When asked about the Kuru situation, Nārada recounts principal deaths (Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, and others), names remaining Kaurava-aligned survivors (notably Kṛpa, Bhoja, and Aśvatthāman), and reports Duryodhana’s concealment in the Dvaipāyana lake and his being pressured by speech from the Pāṇḍavas with Kṛṣṇa. Nārada indicates the imminent gadā duel between Bhīma and Duryodhana and advises Baladeva to go witness it. Baladeva dismisses attendants toward Dvārakā, praises Sarasvatī in two verses emphasizing her sanctity and salvific association, mounts his chariot, and hastens to observe the disciple-duel.

Chapter Arc: बलराम (हलायुध) तीर्थयात्रा के क्रम में तपोधनों से पूछते हैं—महात्मा कुरु ने इस भूमि को क्यों जोता कि यह ‘कुरुक्षेत्र’ कहलायी? → ऋषि कुरु के अदम्य संकल्प का वृत्तांत सुनाते हैं: दीर्घकाल तक वे तपोबल से भूमि को कर्षित करते रहे; इन्द्र उनके उद्योग पर उपहास कर त्रिदिव लौट जाते हैं, पर कुरु विरत नहीं होते। → कुरु के तप और कर्षण से यह भूमि परम-पुण्य-स्थान घोषित होती है—यहाँ तप, यज्ञ, दान और रण में वीरगति पाने वालों को अक्षय शुभगति; यहाँ शुभ-इच्छा से निवास करने वालों को यम-लोक का दर्शन नहीं। → ऋषि कुरुक्षेत्र की महिमा का विधान करते हैं: यहाँ ब्राह्मण-शिरोमणि और नरेश यज्ञ कर उत्तम गति पाते हैं; इस क्षेत्र की पुण्य-प्रभावना पृथ्वी के रहने तक त्रिविष्टप-वास का कारण बनती है। → हलायुध से कहा जाता है—अब इन्द्र द्वारा कुरुक्षेत्र-विषयक गायी गयी गाथा सुनो; आगे उसी दिव्य गाथा/विस्तार का संकेत।

Shlokas

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत यदापर्वर्में बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। ऑपनआक्राा छा अं क्ााज त्रिपठ्चाशत्तमोड्ध्याय: ऋषियोंद्वारा कुरुक्षेत्रकी सीमा और महिमाका वर्णन ऋषय ऊचु: प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातनं राम समन्तपञठ्चकम्‌ । समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदा:

इस प्रकार श्रीमहाभारत के शल्यपर्व के अंतर्गत यदापर्व में बलदेवजी की तीर्थयात्रा के प्रसंग में सारस्वतोपाख्यान-विषयक बावनवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥५२॥ त्रिपंचाशवाँ अध्याय— ऋषियों द्वारा कुरुक्षेत्र की सीमा और महिमा का वर्णन। ऋषियों ने कहा— “हे राम (बलराम)! समन्तपंचक क्षेत्र सनातन तीर्थ है; इसे प्रजापति की उत्तरवेदी कहते हैं। प्राचीन काल में वहीं देवताओं ने एक महान् सत्र-यज्ञ का अनुष्ठान किया था और वे महान् वर देने वाले बने।”

Verse 2

पुरा च राजर्षिवरेण धीमता बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा । प्रकृष्टमेतत्‌ कुरुणा महात्मना ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे

वैशम्पायन बोले— “प्राचीन काल में अमित तेजस्वी, बुद्धिमान्, राजर्षियों में श्रेष्ठ महात्मा कुरु ने इस भूमि को बहुत वर्षों तक उत्तम रीति से जोता और उपजाऊ बनाया। इसी कारण यह जगत में ‘कुरुक्षेत्र’ नाम से प्रसिद्ध हो गई।”

Verse 3

राम उवाच किमर्थ कुरुणा कृष्ट क्षेत्रमेतन्‍्महात्मना । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधना:

राम (बलराम) ने पूछा— “तपोधन ऋषियों! महात्मा कुरु ने इस क्षेत्र को किस उद्देश्य से जोता था? आप लोगों के मुख से मैं यह कथा सुनना चाहता हूँ।”

Verse 4

ऋषय ऊचु: पुरा किल कुरुं राम कर्षन्तं सततोत्थितम्‌ | अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात्‌ पर्यपूच्छत कारणम्‌

ऋषियों ने कहा—राम! सुना जाता है कि पूर्वकाल में सदा प्रत्येक शुभ कार्य के लिए उद्यत रहने वाले कुरु जब इस क्षेत्र को जोत रहे थे, तब इन्द्र स्वर्ग से आकर इसका कारण पूछने लगे।

Verse 5

इन्द्र वाच किमिदं वर्तते राजन्‌ प्रयत्नेन परेण च । राजर्षे किमभिप्रेतं येनेयं कृष्यते क्षिति:

इन्द्र ने कहा—राजन्! यह महान् प्रयत्न के साथ क्या हो रहा है? राजर्षि! आप क्या अभिप्रेत रखते हैं, जिसके कारण यह भूमि जोती जा रही है?

Verse 6

कुरुरुवाच इह ये पुरुषा: क्षेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतो । ते गमिष्यन्ति सुकृतालल्‍लोकान्‌ पापविवर्जितान्‌,कुरुने कहा--शतक्रतो! जो मनुष्य इस क्षेत्रमें मरेंगे, वे पुण्यात्माओंके पापरहित लोकोंमें जायँगे

कुरु ने कहा—शतक्रतो! जो मनुष्य इस क्षेत्र में मरेंगे, वे पुण्यकर्मियों के पापरहित लोकों को प्राप्त होंगे।

Verse 7

अवहस्य तत: शक्रो जगाम त्रिदिवं पुनः । राजर्षिरिप्यनिर्विण्ण: कर्षत्येव वसुंधराम्‌,तब इन्द्र उनका उपहास करके स्वर्गलोकमें चले गये। राजर्षि कुरु उस कार्यसे उदासीन न होकर वहाँकी भूमि जोतते ही रहे

तब इन्द्र उनका उपहास करके स्वर्गलोक को लौट गये। पर राजर्षि कुरु उस उपहास से खिन्न न होकर वहीं की भूमि जोतते ही रहे।

Verse 8

आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयो5वहस्य च । शतक्रतुरनिर्विण्णं पृष्टवा पृष्टवा जगाम ह

वह बार-बार वहाँ आकर और बार-बार उपहास करके, न थकने वाले शतक्रतु से बार-बार पूछताछ कर फिर चला जाता था।

Verse 9

शतक्रतु इन्द्र अपने कार्यसे विरत न होनेवाले कुरुक पास बारंबार आते और उनसे पूछ-पूछकर प्रत्येक बार उनकी हँसी उड़ाकर स्वर्गलोकमें चले जाते थे ।।

शतक्रतु इन्द्र बार-बार उस राजा कुरु के पास आते, जो अपने संकल्प से विरत न होता था; उससे बार-बार पूछते और हर बार उसका उपहास करके स्वर्गलोक चले जाते। पर जब राजा ने कठोर तप के तेज से पृथ्वी को निरन्तर जोतना ही जारी रखा, तब इन्द्र ने देवताओं से कहा—राजर्षि कुरु क्या करने का निश्चय किए हुए हैं।

Verse 10

एतच्छुत्वाब्रुवन्‌ देवा: सहस्राक्षमिदं वच: । वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षियदि शक्‍यते,यह सुनकर देवताओंने सहसनेत्रधारी इन्द्रसे कहा--'शक्र! यदि सम्भव हो तो राजर्षि कुरुको वर देकर अपने अनुकूल किया जाय

यह सुनकर देवताओं ने सहस्रनेत्रधारी इन्द्र से कहा—“शक्र! यदि सम्भव हो तो वर देकर राजर्षि को अपने अनुकूल कर लिया जाए।”

Verse 11

यदि हांत्र प्रमीता वै स्वर्ग गच्छन्ति मानवा: । अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति

“यदि यहाँ मरे हुए मनुष्य यज्ञों द्वारा हमारा पूजन किए बिना ही स्वर्गलोक चले जाएँगे, तो हमारा भाग फिर नहीं रहेगा।”

Verse 12

आगम्य च तत: शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत्‌ । अलं खेदेन भवत: क्रियतां वचनं मम

तब शक्र (इन्द्र) वहाँ आकर राजर्षि से बोले—“अब बहुत हुआ आपका खेद; मेरी बात मानिए।”

Verse 13

मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिता: । युधि वा निहता: सम्यगपि तिर्यग्गता नूप

“हे राजन्, जो मनुष्य सतर्क रहकर निराहार व्रत से देह त्यागते हैं, या जो युद्ध में विधिपूर्वक मारे जाते हैं—वे चाहे तिर्यक्-योनि में ही क्यों न जाएँ, तुच्छ नहीं माने जाते।”

Verse 14

ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भविष्यन्ति महामते । तब इन्द्रने वहाँसे आकर राजर्षि कुरुसे कहा--“नरेश्वर! आप व्यर्थ कष्ट क्‍यों उठाते हैं? मेरी बात मान लीजिये। महामते! राजेन्द्र! जो मनुष्य और पशु-पक्षी यहाँ निराहार रहकर देह त्याग करेंगे अथवा युद्धमें मारे जायँगे, वे स्वर्गलोकके भागी होंगे” || १२-१३ ह ।।

इन्द्र ने कहा—“राजेन्द्र, महामते! वे स्वर्ग के भागी होंगे।” तब राजा कुरु ने शक्र (इन्द्र) से कहा—“देवराज! तथास्तु।” इस प्रकार सहमति देकर कुरु ने विदा ली; और बलनिषूदन इन्द्र प्रसन्नचित्त होकर शीघ्र ही स्वर्गलोक को चले गए।

Verse 15

ततस्तम भ्यनुज्ञाप्य प्रह्ृष्टेनान्तरात्मना । जगाम त्रिदिवं भूय: क्षिप्रं बलनिषूदन:

फिर उनसे अनुमति लेकर, अंतःकरण से प्रसन्न हुए बलनिषूदन इन्द्र शीघ्र ही पुनः त्रिदिव (स्वर्ग) को चले गए।

Verse 16

एवमेतद्‌ यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा । शक्रेण चाभ्यनुज्ञातं ब्रह्माद्यैश्व सुरैस्तथा

हे यदुश्रेष्ठ! ऐसा ही है। प्राचीन काल में राजर्षि कुरु ने इस भूमि को जोतकर उपजाऊ बनाया था; और शक्र (इन्द्र) ने, तथा ब्रह्मा आदि देवताओं ने भी, इसे अनुमोदन और आशीर्वाद दिया था।

Verse 17

नातः परतरं पुण्यं भूमे: स्थानं भविष्यति । इह तप्स्यन्ति ये केचित्तप: परमकं नरा:

इससे बढ़कर पृथ्वी पर कोई पुण्यस्थान नहीं होगा। यहाँ जो भी मनुष्य तपस्या करेंगे, वे परम तप का आचरण करेंगे।

Verse 18

देहत्यागेन ते सर्वे यास्यन्ति ब्रह्मण: क्षयम्‌ भूतलका कोई भी स्थान इससे बढ़कर पुण्यदायक नहीं होगा। जो मनुष्य यहाँ रहकर बड़ी भारी तपस्या करेंगे, वे सब लोग देहत्यागके पश्चात्‌ ब्रह्मलोकमें जायँगे ।।

देहत्याग के बाद वे सब ब्रह्म के अक्षय धाम को प्राप्त होंगे। पृथ्वी पर इससे बढ़कर कोई पुण्यस्थान नहीं होगा। जो मनुष्य यहाँ रहकर महान तपस्या करेंगे, वे मृत्यु के पश्चात् ब्रह्मलोक को जाएँगे। और जो पुण्य के भागी हैं, वे निश्चय ही दान भी करेंगे।

Verse 19

ये चेह नित्यं मनुजा निवत्स्यन्ति शुभैषिण:

और जो मनुष्य यहाँ नित्य निवास करेंगे, अपने तथा लोक के लिए शुभ की कामना करने वाले…

Verse 20

यक्ष्यन्ति ये च क्रतुभिर्महद्/िर्मनुजेश्वरा:

राम ने कहा: जो मनुजेश्वर महान् क्रतुओं द्वारा यज्ञ करेंगे, वे भव्य रूप से आराधना करेंगे।

Verse 21

अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिप:

और इसी प्रसंग में देवाधिप शक्र ने स्वयं एक गाथा गाई।

Verse 22

पांसवो5पि कुरुक्षेत्राद्‌ वायुना समुदीरिता: । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्‌,“कुरक्षेत्रसे वायुद्वारा उड़ायी हुई धूलियाँ भी यदि ऊपर पड़ जाय॑ँ तो वे पापी मनुष्यको भी परमपदकी प्राप्ति कराती हैं

राम ने कहा: कुरुक्षेत्र की धूलियाँ भी, जो वायु से उड़कर आती हैं, यदि किसी पर पड़ जाएँ तो वे दुष्कर्म करने वाले को भी परम गति तक पहुँचा देती हैं।

Verse 23

सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्न तथा नृगाद्या नरदेवमुख्या: । इष्ट्वा महा: क्रतुभिर्नसिंहा: संत्यज्य देहान्‌ सुगतिं प्रपन्ना:

देवों में श्रेष्ठ और ब्राह्मणों में उत्तम, तथा नृग आदि प्रमुख नरदेव—महाक्रतुओं से यज्ञ करके—देह त्यागकर सुगति को प्राप्त हुए।

Verse 24

'श्रेष्ठ देवताओ! यहाँ ब्राह्मणशिरोमणि तथा नृप आदि मुख्य-मुख्य पुरुषसिंह नरेश महान्‌ यज्ञोंका अनुष्ठान करके देहत्यागके पश्चात्‌ उत्तम गतिको प्राप्त हुए हैं ।।

राम ने कहा—“हे देवश्रेष्ठो! इसी प्रदेश में ब्राह्मणशिरोमणि तथा नृपों में मुख्य, पुरुषसिंह नरेशों ने महान् यज्ञों का अनुष्ठान करके देहत्याग के पश्चात् उत्तम गति पाई है। तरन्तुक और अरन्तुक के बीच तथा रामह्रद और मचक्रुक के बीच का जो भूभाग है, वही कुरुक्षेत्र का समन्तपंचक है। इसे प्रजापति की उत्तरवेदी कहते हैं।”

Verse 25

शिवं महापुण्यमिदं दिवौकसां सुसम्मतं सर्वगुणै: समन्वितम्‌ | अतश्न सर्वे निहता नूपा रणे यास्यन्ति पुण्यां गतिमक्षयां सदा

राम ने कहा—“यह स्थान कल्याणकारी, महापुण्यमय, देवताओं को अत्यन्त सम्मत और सर्वगुणसम्पन्न है। अतः रण में मारे गए ये समस्त नरेश सदा पुण्यमयी, अक्षय गति को प्राप्त होंगे।”

Verse 26

“यह महान्‌ पुण्यप्रद, कल्याणकारी, देवताओंका प्रिय एवं सर्वगुणसम्पन्न तीर्थ है। अतः यहाँ रणभूमिमें मारे गये सम्पूर्ण नरेश सदा पुण्यमयी अक्षय गति प्राप्त करेंगे' ।।

“यह तीर्थ महान् पुण्यप्रद, कल्याणकारी, देवताओं को प्रिय और सर्वगुणसम्पन्न है। अतः यहाँ रणभूमि में मारे गए समस्त नरेश निश्चय ही सदा पुण्यमयी अक्षय गति प्राप्त करेंगे।” ऐसा उस समय ब्रह्मा आदि देवताओं के साथ स्वयं शक्र (इन्द्र) ने कहा; और ब्रह्मा, विष्णु तथा महेश्वर ने इन वचनों का अनुमोदन किया।

Verse 53

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने कुरुक्षेत्र कथ ने त्रिपडचाशत्तमो<5ध्याय:

इस प्रकार श्रीमहाभारत के शल्यपर्व के गदापर्व में बलदेव की तीर्थयात्रा के प्रसंग में, सारस्वतोपाख्यान तथा कुरुक्षेत्र-कथन के अंतर्गत तिरपनवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 186

तेषां सहस्रगुणितं भविष्यत्यचिरेण वै | जो पुण्यात्मा मानव वहाँ दान देंगे, उनका वह दान शीघ्र ही सहसख्रगुना हो जायगा

राम ने कहा—“जो पुण्यात्मा मनुष्य वहाँ दान देंगे, उनका वह दान निश्चय ही शीघ्र सहस्रगुणा हो जाएगा।”

Verse 193

यमस्य विषयं ते तु न द्रक्ष्यन्ति कदाचन । जो मानव शुभकी इच्छा रखकर यहाँ नित्य निवास करेंगे, उन्हें कभी यमका राज्य नहीं देखना पड़ेगा

वे लोग कभी यम के राज्य को नहीं देखेंगे। जो मनुष्य शुभ संकल्प और लोक-हित की इच्छा लेकर यहाँ नित्य निवास करेंगे, उन्हें यम के अधीन नहीं होना पड़ेगा।

Verse 206

तेषां त्रिविष्टपे वासो यावदभूमिर्धरिष्यति । जो नरेश्वर यहाँ बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करेंगे, वे जबतक यह पृथ्वी रहेगी, तबतक स्वर्गलोकमें निवास करेंगे

उनका त्रिविष्टप (स्वर्ग) में निवास तब तक रहेगा, जब तक यह पृथ्वी धारण की जाएगी। जो नरेश्वर और मनुष्य यहाँ बड़े-बड़े यज्ञों का अनुष्ठान करेंगे, वे जगत् के रहने तक स्वर्गलोक में वास करेंगे।

Verse 213

कुरुक्षेत्रनिबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध । हलायुध! स्वयं देवराज इन्द्रने कुरुक्षेत्रके सम्बन्धमें यहाँ जो गाथा गायी है, उसे आप सुनिये

हे हलायुध! कुरुक्षेत्र से सम्बद्ध उस गाथा को सुनिए। हलायुध! देवराज इन्द्र ने स्वयं यहाँ कुरुक्षेत्र के विषय में जो गाथा गायी है, उसे आप सुनें।

Frequently Asked Questions

The chapter stages a tension between withdrawal into sacred space and engagement with impending conflict: Baladeva’s pilgrimage practices and devarṣi intelligence together raise the question of how a kṣatriya-aligned figure should relate to violence—through direct participation, disciplined witnessing, or dharmic contextualization.

Meaning-making in crisis is mediated by authoritative narration and sacred topography: tīrtha visitation, dāna, and listening to sages function as structured methods for aligning action and understanding with dharma when outcomes are dominated by accumulated karma.

A localized phala motif appears through the Sarasvatī praise and the tīrtha framing: association with Sarasvatī is described as producing enduring remembrance and relief from sorrow, implying that comprehension of events is complemented by ritual-geographic memory rather than only by tactical history.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App