Previous Verse
Next Verse

Shloka 81

Sabhā Parva, Adhyāya 68 — Pāṇḍavānāṃ Vanavāsa-prasthānaḥ; Duḥśāsana-nindā; Pāṇḍava-pratijñāḥ

हृतस्वस्य हि यद्‌ दुःखं हतपुत्रस्य चैव यत्‌ । ऋणिन: प्रति यच्चैव स्वार्थाद्‌ भ्रष्टस्य चैव यत्‌

hṛtasvasya hi yad duḥkhaṃ hataputrasya caiva yat | ṛṇinaḥ prati yac caiva svārthād bhraṣṭasya caiva yat ||

कश्यप बोले—जिसका सर्वस्व हर लिया गया हो उसका जो दुःख, जिसका पुत्र मारा गया हो उसका जो शोक, ऋणियों के सामने पड़ने पर जो पीड़ा, और अपने ही हित-प्रयोजन से च्युत मनुष्य की जो व्यथा—ये सब दारुण और भस्म कर देने वाले दुःख हैं।

हृतस्वस्यof one whose wealth has been taken
हृतस्वस्य:
Sambandha
TypeAdjective
Rootहृतस्व
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
यत्which/that (what)
यत्:
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
दुःखम्sorrow, pain
दुःखम्:
Karma
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
हतपुत्रस्यof one whose son is slain
हतपुत्रस्य:
Sambandha
TypeAdjective
Rootहतपुत्र
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवjust/indeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
यत्which/that (what)
यत्:
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
ऋणिनःof a debtor
ऋणिनः:
Sambandha
TypeNoun
Rootऋणिन्
FormMasculine, Genitive, Singular
प्रतिtowards/with regard to
प्रति:
TypeIndeclinable
Rootप्रति
यत्which/that (what)
यत्:
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवjust/indeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
स्वार्थात्from one's own purpose/interest
स्वार्थात्:
Apadana
TypeNoun
Rootस्वार्थ
FormMasculine, Ablative, Singular
भ्रष्टस्यof one who has fallen away/been deprived
भ्रष्टस्य:
Sambandha
TypeAdjective
Rootभ्रष्ट
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवjust/indeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
यत्which/that (what)
यत्:
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular

कश्यप उवाच

कश्यप (Kāśyapa)
पुत्र (son)
ऋणिन् (debtor)
ऋण (debt/credit)

Educational Q&A

The verse catalogs major sources of human anguish—loss of wealth, loss of a child, pressure of debt, and falling away from one’s rightful purpose—highlighting how worldly attachments and social obligations generate intense suffering, a point often used to ground ethical reflection on restraint, responsibility, and dharmic conduct.

Kāśyapa is speaking and, by listing comparable forms of distress, frames a discussion about the weight of different kinds of suffering. The verse functions as a moral-psychological observation within the broader discourse of the chapter.