Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

नकुल: सहदेवश्न पाण्डवश्व वृकोदर: । सात्यकिश्न महाराज वृष्णीनां प्रवरो रथ:,राजेन्द्र! नकुल-सहदेव, पाण्डुपुत्र भीमसेन, वृष्णिवंशके श्रेष्ठ महारथी सात्यकि, धृष्टद्यम्म और शिखण्डी आदि पाण्डव, पांचाल तथा सूंजय योद्धा सूतपुत्र कर्णके मारे जानेपर कुन्तीकुमार अर्जुनकी प्रशंसा करने लगे

sañjaya uvāca |

nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ |

sātyakiś ca mahārāja vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ ||

संजय बोले—राजेन्द्र! नकुल और सहदेव, पाण्डव वृकोदर (भीम), तथा वृष्णिवंश के श्रेष्ठ महारथी सात्यकि—ये सब सूतनन्दन कर्ण के मारे जाने पर कुन्तीपुत्र अर्जुन की प्रशंसा करने लगे। उस निर्णायक पतन के बाद पाण्डवों और उनके सहयोगियों ने केवल विजय का नहीं, बल्कि युद्ध के धर्मभार के बीच अपने पक्ष को थामे रखने वाले अर्जुन के अडिग पराक्रम और दृढ़ संकल्प का भी गुणगान किया।

नकुलःNakula
नकुलः:
Karta
TypeNoun
Rootनकुल
FormMasculine, Nominative, Singular
सहदेवःSahadeva
सहदेवः:
Karta
TypeNoun
Rootसहदेव
FormMasculine, Nominative, Singular
पाण्डवःthe Pandava (one of the Pandavas)
पाण्डवः:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Nominative, Singular
वृकोदरःVrikodara (Bhima; 'wolf-bellied')
वृकोदरः:
Karta
TypeNoun
Rootवृकोदर
FormMasculine, Nominative, Singular
सात्यकिःSatyaki
सात्यकिः:
Karta
TypeNoun
Rootसात्यकि
FormMasculine, Nominative, Singular
महाराजO great king
महाराज:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
वृष्णीनाम्of the Vrishnis
वृष्णीनाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवृष्णि
FormMasculine, Genitive, Plural
प्रवरःthe foremost, best
प्रवरः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रवर
FormMasculine, Nominative, Singular
रथःchariot / charioteer-warrior (by metonymy)
रथः:
Karta
TypeNoun
Rootरथ
FormMasculine, Nominative, Singular
राजेन्द्रO king of kings
राजेन्द्र:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराजेन्द्र
FormMasculine, Vocative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra
N
Nakula
S
Sahadeva
V
Vṛkodara (Bhīma/Bhīmasena)
S
Sātyaki
V
Vṛṣṇis
A
Arjuna (Kuntīputra)
K
Karṇa

Educational Q&A

The verse highlights how, after a pivotal and morally weighty victory, righteous allies acknowledge merit and steadfastness. Praise here functions as recognition of disciplined courage and loyalty to one’s cause amid the ethical burden of war.

Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that leading Pāṇḍava-side warriors—Nakula, Sahadeva, Bhīma (Vṛkodara), and Sātyaki—begin praising Arjuna after Karṇa has been slain, marking a decisive turn in the battle.