Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall
विमृद्य नगशृज्भजाणि संनिवृत्तमिवानिलम् । अस्तंगतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम्,इस प्रकार रणभूमिमें गिरे हुए शूरवीर अभिमन्युको आपके सैनिकोंने चारों ओरसे घेर लिया। जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें जंगलको जलाकर आग बुझ गयी हो, जिस प्रकार वायु वृक्षोंकी शाखाओंको तोड़-फोड़कर शान्त हो रही हो, जैसे संसारको संतप्त करके सूर्य अस्ताचलको चले गये हों, जैसे चन्द्रमापर ग्रहण लग गया हो तथा जैसे समुद्र सूख गया हो, उसी प्रकार समस्त कौरव-सेनाको संतप्त करके पूर्ण चन्द्रमाके समान मुखवाला अभिमन्यु पृथ्वीपर पड़ा था; उसके सिरके बड़े-बड़े बालों (काकपक्ष)-से उसकी आँखें ढक गयी थीं। उस दशामें उसे देखकर आपके महारथी बड़ी प्रसन्नताके साथ बारंबार सिंहनाद करने लगे
vimṛdya nagaśṛṅgabhajānī saṁnivṛttam ivānilam | astaṅgatam ivādityaṁ taptvā bhāratavāhinīm ||
संजय बोले— भारतों के वीरों को रौंदकर वह ऐसे शांत हो गया, जैसे वृक्षों की चोटियाँ और शाखाएँ तोड़कर वायु थम जाती है; जैसे जगत् को तपाकर सूर्य अस्त हो जाता है। इस प्रकार समस्त कौरव-सेना को संतप्त करके अभिमन्यु रणभूमि में गिर पड़ा और आपके सैनिकों ने उसे चारों ओर से घेर लिया। उसे उस दशा में देखकर आपके महारथी हर्ष से भरकर बार-बार सिंहनाद करने लगे।
संजय उवाच
The verse underscores the moral tension of war: even extraordinary valor that ‘scorches’ an entire host ends in stillness and vulnerability. It highlights impermanence (the mighty become motionless like a spent wind or a setting sun) and implicitly questions the ethics of collective assault and triumphal exultation over a fallen hero.
Sañjaya describes a warrior who, after fiercely afflicting the opposing host, lies fallen and quiet on the battlefield. The surrounding soldiers close in, and the leading chariot-warriors respond with repeated lion-roars, celebrating the fall of the formidable fighter—identified in the surrounding passage as Abhimanyu.