गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ
sañjaya uvāca | tau vṛṣāv iva nardantau mattāv iva mahādvipau, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā sīt tumulaṃ mahat |
संजय बोले—वे दोनों वीर दो साँड़ों की तरह गरजते और दो मदोन्मत्त गजराजों की भाँति उन्मत्त होकर, योद्धाओं में श्रेष्ठ भीष्म को मारने की इच्छा से उन पर टूट पड़े। तभी वहाँ घोर और तुमुल युद्ध छिड़ गया। उस संग्राम में पाण्डवों ने भीष्म के सामने शिखण्डी को आगे रखकर धावा किया और साथ ही वीर श्वेत की रक्षा का संकल्प लिया; इस प्रकार प्रतिज्ञा, नीति, व्यूह और क्षात्रधर्म से प्रेरित वह मुठभेड़ अत्यन्त भीषण हो उठी।
संजय उवाच
The verse highlights how war is not only a contest of strength but also of dharma and strategy: warriors act under duties (protecting allies like Śveta), constraints (Bhīṣma’s stance toward Śikhaṇḍin), and vows, showing that ethical considerations shape even violent conflict.
Sañjaya describes a fierce charge against Bhīṣma. The Pandava side advances with Śikhaṇḍin positioned in front and with the aim of safeguarding Śveta, leading to a massive, chaotic engagement around Bhīṣma’s chariot.