Shloka 21
राजपूजाविधानम् / Royal Reception Protocols during Āśvamedha Preparations
Devanagari script
कृत्वा प्रवर्ग्य धर्माख्यं यथावद् द्विजसत्तमा: । चक्करुस्ते विधिवद् राज॑ंस्तथैवाभिषवं द्विजा:
Translation
राजन्, वहाँ उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने धर्मानुकूल ‘प्रवर्ग्य’ कर्म को यथाविधि सम्पन्न करके, फिर विधिपूर्वक सोमाभिषव—सोमलता का रस निकालने का कार्य—किया।
Word by Word
कृत्वाhaving done
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (absolutive/gerund)
प्रवर्ग्यम्the Pravargya rite
प्रवर्ग्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्रवर्ग्य (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
धर्माख्यम्called/known as ‘dharma’ (righteous/ritual-duty)
धर्माख्यम्:
TypeAdjective
Rootधर्माख्य (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
यथावत्properly, as prescribed
यथावत्:
TypeIndeclinable
Rootयथावत् (अव्यय)
Formavyaya
द्विजसत्तमाःthe best of the twice-born (brahmins)
द्विजसत्तमाः:
Karta
TypeNoun
Rootद्विजसत्तम (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
चक्रुःthey performed/did
चक्रुः:
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd, Plural
तेthey
ते:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
विधिवत्according to rule, duly
विधिवत्:
TypeIndeclinable
Rootविधिवत् (अव्यय)
Formavyaya
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative, Singular
तथाthus, likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formavyaya
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formavyaya
अभिषवम्the pressing/extraction (of Soma)
अभिषवम्:
Karma
TypeNoun
Rootअभिषव (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
द्विजाःthe twice-born (brahmins)
द्विजाः:
Karta
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes