Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)
उमाने कहा--भगवन्! सर्वभूतेश्वर! भूत
strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati | mayā sammānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ ||
उमा ने कहा—भगवन्! सर्वभूतेश्वर! भूत, भविष्य और वर्तमानस्वरूप सर्वश्रेष्ठ महादेव! आपके प्रभाव से मेरी यह वाणी प्रेरित होकर स्पष्ट हो उठी है; अब मैं स्त्रीधर्म का वर्णन कर सकती हूँ। किंतु देवेश्वर! ये श्रेष्ठ नदियाँ समस्त तीर्थों के जल से सम्पन्न होकर आपके स्नान, आचमन आदि के लिए अथवा आपके चरणों के स्पर्श हेतु यहाँ आपके निकट आ रही हैं। मैं इन सबके साथ परामर्श करके क्रमशः स्त्रीधर्म का वर्णन करूँगी। जो व्यक्ति समर्थ होकर भी ‘मैं-मैं’ कहने वाला नहीं, अर्थात् अहंकारशून्य हो—वही वास्तव में पुरुष कहलाता है। और हे भूतेश! स्त्री सदा स्त्री के ही पीछे चलती है; तथा मेरे द्वारा सम्मानित ये श्रेष्ठ नदियाँ निश्चय ही शुभभाव से युक्त होंगी।
श्रीमहेश्वर उवाच
The passage frames dharma-teaching as requiring divine inspiration and humility: true strength is paired with freedom from arrogance. It also signals that women’s conduct (strī-dharma) will be explained in an ordered way, in consultation with sacred rivers—linking ethical instruction with purity, tīrtha-tradition, and reverence.
Umā addresses Śiva (Bhūteśa/Mahādeva), saying her speech has become empowered to teach strī-dharma. She pauses because sacred rivers, bearing tīrtha-waters, approach Śiva for ritual purposes (bathing, sipping, touching his feet). She proposes to consult them and then present the teaching sequentially.