Adhyaya 40
Preta KalpaAdhyaya 4065 Verses

Adhyaya 40

Akālamṛtyu: Preta-state Categories and the Nārāyaṇa-bali / Ekoddiṣṭa Remedy

प्रेतकल्प की कड़ी में गरुड़ श्रीकृष्ण से पूछते हैं कि ब्राह्मण आदि जिनकी अकाल, भयानक मृत्यु होती है, वे किस मार्ग और गति को प्राप्त होते हैं। श्रीकृष्ण पहले अनेक प्रकार की मृत्यु और अशौच-दोषों का वर्गीकरण करते हैं, जिनसे अस्थिर ‘प्रेत’ अवस्था बनती है, और कुछ स्थितियों में सामान्य दाह-संस्कार तथा नियमित उदक/अशौच-विधि को सीमित बताते हैं। फिर वे नारायण-बलि और वैष्णव श्राद्ध पर आधारित वैकल्पिक विधि बताते हैं—शुभ तीर्थ व स्थान का चयन, वैष्णव/वैदिक मंत्रों (पुरुषसूक्त सहित) से तर्पण, तथा यजमान के लिए आचार-शुद्धि के नियम। अध्याय में एकोदिष्ट की रचना (अर्घ्य-क्रम, देवता-नियोजन), ग्यारह दिन का श्राद्ध-क्रम, योग्य ब्राह्मणों का निमंत्रण, और पाँच देवताओं के कुंभ-स्थापन (ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, यम, तथा प्रेत) का वर्णन है। अंत में 360 पलाश-दंडों से पुत्तलक/प्रतिमा द्वारा अस्थि-संचय की विस्तृत प्रक्रिया, फिर तिल-पात्र, लोह, स्वर्ण, गौ/भूमि आदि दान, दाह, अल्प सूतक, और आगे पिंड व वार्षिक कर्म—इनसे प्रेत-मोचन और श्राद्ध-चक्र का क्रम अगले अध्यायों की ओर बढ़ता है।

Shlokas

Verse 1

सूतककालादिनिरूपणं नामै कोनचत्वारिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः / कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्

‘सूतककाल आदि का निरूपण’ नामक उनचालीसवाँ अध्याय। तार्क्ष्य (गरुड़) बोले—हे भगवन्, कुछ ब्राह्मण अकाल मृत्यु के वश में हो गए हैं; उनका मार्ग कैसा होता है, उनका स्थान क्या है, और उनकी गति क्या होती है?

Verse 2

किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम् / तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन

उनके लिए क्या उचित है, और कौन-सी विधि किस प्रकार करनी चाहिए? यह मैं सुनना चाहता हूँ—हे मधुसूदन, मुझे बताइए।

Verse 3

श्रीकृष्ण उवाच / प्रेतीभूताद्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते / तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

श्रीकृष्ण बोले—मृत्यु के विकार से जब द्विज प्रेत-भाव को प्राप्त होते हैं, तब उनके लिए मार्ग, गति और प्राप्ति-स्थानों सहित जो विधान है, उसे मैं कहूँगा।

Verse 4

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति / लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

हे तार्क्ष्य (गरुड़), भयंकर अकाल-मृत्यु के विषय में यह परम गोपनीय उपदेश सुनो—जो ब्राह्मण उपवास/लङ्घन से मरे हैं और जो दंष्ट्रधारी जीवों के आघात से मारे गए हैं।

Verse 5

कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् / विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

गला घुटने से पकड़े गए, जल में डूबे, क्षीण होकर मरे, तथा प्रहार से मारे गए; और विष, अग्नि, वृषभ, ब्राह्मण-अपकार से मरे; अतिसार/विषूची से पीड़ित होकर मरे, तथा आत्मघाती—ये सब (दुर्दशाग्रस्त) माने जाते हैं।

Verse 6

पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् / यान्ति ते नरकेघोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः

हे गरुड़, गिरकर, फाँसी/गला घुटने से, या जल में डूबकर मरने वालों की स्थिति सुनो; और जो म्लेच्छों आदि के द्वारा मारे गए हैं, वे घोर नरक को जाते हैं।

Verse 7

श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः / उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः

जिनके शरीर कुत्तों, सियारों आदि से स्पर्शित हुए; जो बिना दाह-संस्कार के रह गए; जो कीड़ों से भर गए; जिनकी उपेक्षा हुई और वे मर गए; तथा जो महा-रोगों से पीड़ित थे—ऐसे मृतक यहाँ वर्णित हैं।

Verse 8

अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः / चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः

जो शापित हैं, जो विकलांग हैं, और जो पापमय अन्न से पोषित हैं; तथा जो चाण्डाल के कारण, जल से, सर्प से, ब्राह्मण के कारण, या बिजली और अग्नि से मरे—वे भी अशुभ और दोषयुक्त दशा को प्राप्त कहे गए हैं।

Verse 9

दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः / उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः

जो दंष्ट्रियों (विषैले जीवों) के काटने से, पशुओं के आक्रमण से, या वृक्ष आदि से गिरकर मरे; तथा जो रजस्वला स्त्री, मूतकी (बहिष्कृता), शूद्र या रजकी (धोबिन) के संग से दूषित हुए—वे भी यहाँ अशुद्ध गिने गए हैं।

Verse 10

तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः / न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्

उस पाप के कारण वे नरकों से तो मुक्त हो जाते हैं, परन्तु प्रेतत्व के भागी रहते हैं। ऐसे लोगों के लिए न दाह-संस्कार कराना चाहिए, न सूतक मानना चाहिए, और न उदक-क्रिया करनी चाहिए।

Verse 11

न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् / तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्

उनके लिए मृतादि का कोई विधान नहीं; और न ही और्ध्वदैहिक कर्म करने चाहिए। हे तार्क्ष्य (गरुड)! उनके लिए नारायण-बलि की क्रिया करनी चाहिए।

Verse 12

सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम् / षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः

सर्वलोक-हित के लिए पापजन्य भय को हरने वाली यह शिक्षा सुनो—ब्राह्मण के लिए दाह-संस्कार का काल छह मास कहा गया है और क्षत्रिय के लिए तीन मास माना गया है।

Verse 13

सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते / गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करे ऽथ च

वैश्य के लिए यह अवधि डेढ़ मास निर्धारित है, और शूद्र के लिए तत्काल ही। यह विधि गंगा, यमुना, नैमिष और पुष्कर में विशेष फलदायी मानी गई है।

Verse 14

तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके / वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये

जल से पूर्ण तालाब में, या निर्मल जल वाले सरोवर में; अथवा बावड़ी या कुएँ पर; गोशाला में, घर में, या प्रतिमा-स्थापित देवालय में—ये स्थान प्रशस्त हैं।

Verse 15

कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम् / प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः

हे विप्र, कृष्ण के सन्निधि में नारायण-नाम से बलि अर्पित करे; और प्रेत के लिए पौराणिक तथा वैदिक मंत्रों से तर्पण करना चाहिए।

Verse 16

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् / कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

समस्त औषधियों के साथ अक्षत मिलाकर विष्णु को उद्देशित करके तर्पण करे; यह कर्म पुरुषसूक्त से, अथवा अन्य वैष्णव मंत्रों से भी करना चाहिए।

Verse 17

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत् / अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

दक्षिणाभिमुख होकर प्रेत का स्मरण करे—“विष्णु (तुम्हारे साथ हों)”। वह अनादि-अनन्त देव, शंख-चक्र-गदा धारण करने वाले हैं।

Verse 18

अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत् / तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः

अव्यय, पुण्डरीकाक्ष प्रभु प्रेत को मोक्ष देने वाले हों। और तर्पण के अंत में साधक आसक्ति-रहित तथा ईर्ष्या-रहित हो।

Verse 19

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः / दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः

इन्द्रियों और मन को जीतकर, शुद्ध और धर्मपरायण होकर, दान व सदाचार में रत, शांत, प्रणाम करके, वाणी में संयमी तथा भीतर-बाहर से पवित्र रहे।

Verse 20

यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः / भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु

उस कर्म में यजमान शुद्ध रहे और बंधुओं सहित हो; वहीं भक्ति से श्राद्ध करे—विशेषतः एकादशाह (ग्यारहवें दिन) का।

Verse 21

सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः / तोयव्रीहियवान् षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान्

समस्त कर्मों के विपाक के अनुसार, मन को एकाग्र कर, जल सहित साठ माप चावल, जौ, गेहूँ और प्रियंगु अन्न का अर्पण करे।

Verse 22

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च चलेकम् / दापयेत्सर्वसस्यानि क्षीरक्षौद्रयुतानि च

हविष्य-योग्य शुद्ध अन्न, शुभ मुद्रा (धन), तथा छत्र, उष्णीष और चोगा दान करे। साथ ही दूध और मधु सहित सब प्रकार के धान्य भी अर्पित करे।

Verse 23

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् / दापयेत्सर्वविप्रेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिबन्धनम्

वस्त्र और पादुका सहित अष्टविध पद (आठ प्रकार की सामग्री) दान करे। यह दान सब योग्य ब्राह्मणों को दे; पंक्ति बाँधकर (केवल एक निश्चित पंक्ति में) प्रतिबन्ध न करे।

Verse 24

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् / शङ्खपात्रे तथा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक्

भूमि पर रखे पिण्डों के साथ गन्ध, पुष्प और अक्षत (अखंड चावल) रखें। तथा शंख-पात्र और ताम्र-पात्र से तर्पण जल अलग-अलग, विधिपूर्वक अर्पित करें।

Verse 25

ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनिं गतः / दातव्यं सर्वविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

ध्यान और धारणा से युक्त होकर, दोनों घुटनों से पृथ्वी पर टेककर, वेद-शास्त्र की विधि के अनुसार सब योग्य ब्राह्मणों को दान दे।

Verse 26

ऋचा वै दापयेदर्घ्यमेकोद्दिष्टे पृथक्पृथक् / आपोदेवीर्मधुमतीरादिपीठे प्रकल्पितम्

एकोद्दिष्ट कर्म में ऋचा (वैदिक मंत्र) सहित अर्घ्य जल अलग-अलग अर्पित कराए। देवस्वरूप, मधुर जलों को आरम्भ से ही तैयार पीठ (आसन) पर व्यवस्थित करे।

Verse 27

उपयामगृहीतो ऽसि द्वितीयेर्ऽघं निवेदयेत् / येनापावकचक्षुषा तृतीये च कसल्पितम्

“उपयामगृहीतोऽसि” इस पवित्र मन्त्र से तुम्हें ग्रहण किया जाता है। दूसरे दिन अर्घ्य (जल-निवेदन) अर्पित करे; उससे पावक-नेत्र समान शुद्ध दृष्टि द्वारा तीसरे दिन का विधान भी सुव्यवस्थित हो जाता है।

Verse 28

ये देवासश्चतुर्थे तु समुद्रं गच्छ पञ्चमे / अग्निर्ज्योति स्तथा षष्ठे हिरण्यगर्भः सप्तमे

क्रम से देव-स्थिति ऐसी है—चौथे चरण में देवता उपस्थित माने जाते हैं; पाँचवें में समुद्र-गमन होता है; छठे में ज्योति-स्वरूप अग्नि; और सातवें में हिरण्यगर्भ का प्रादुर्भाव होता है।

Verse 29

यमाय त्वाष्टमे ज्ञेयं यज्जग्रन्नवमे तथा / तशमे याः फलिनीति पिण्डे चैकादशे ततः

आठवाँ अर्पण यम को समर्पित जानना चाहिए; नवाँ जागरूक सावधानी के साथ विधिपूर्वक देना चाहिए। दसवाँ फलदायी हो—अर्थात् अपना फल दे; और उसके बाद ग्यारहवें में पिण्ड-दान किया जाए।

Verse 30

भद्रं कर्णेभिरिति च कुर्यात्पिण्डविसर्जनम् / कृत्वैकादशदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात्परे ऽहनि

“भद्रं कर्णेभिः…” से आरम्भ होने वाले मन्त्र का पाठ करते हुए पिण्ड-विसर्जन करे। फिर एकादश देवताओं के लिए श्राद्ध करके, अगले दिन पुनः श्राद्ध का अनुष्ठान करे।

Verse 31

विप्रानावाहयेत्पञ्च चतुर्वेदविशारदान् / विद्याशीलगुणोपेतान्स्व कीयाञ्छीलसत्तमान् / अब्यङ्गान्सप्रशस्तांश्च न त् वर्ज्यान्कदाचन

पाँच ब्राह्मणों को आमंत्रित करे—जो चारों वेदों में निपुण हों, विद्या, शील और गुणों से युक्त हों; विशेषतः अपने ही परिचित/कुल के आदरणीय, उत्तम आचरण वाले। ऐसे प्रशंसनीय और योग्य जनों को कभी भी त्यागना नहीं चाहिए।

Verse 32

विष्णुः स्वर्णमयः कार्यो रुदस्ताम्रमयस्तथा / ब्रह्मा रूप्यमयस्तद्वद्यमो लोहमयो भवेत्

विष्णु की प्रतिमा स्वर्ण की बनानी चाहिए; उसी प्रकार रुद्र की ताम्र की। ब्रह्मा की रजत की हो, और यम की लौह की होनी चाहिए।

Verse 33

सीसकं तु भवेत्प्रेतं त्वथ वा दर्भकं तथा / शन्नोदेवीति मन्त्रेण गोविन्दं पश्चिमे न्यसेत्

प्रेत के लिए सीसा का टुकड़ा—अथवा दर्भ का गुच्छा—रखना चाहिए। फिर ‘शन्नो देवी…’ मंत्र का जप कर पश्चिम दिशा में गोविन्द का विन्यास करे।

Verse 34

अग्न आयाहीति रुद्रमुत्तरत्रैव विन्यसेत् / अग्निमीऌएति मन्त्रेण पूर्वेणैव प्रजापतिम्

‘अग्न आयाही…’ मंत्र से उत्तर दिशा में रुद्र का विन्यास करे। ‘अग्निमीळे…’ मंत्र से पूर्व दिशा में प्रजापति का विन्यास करे।

Verse 35

इषेत्वोर्जोति मन्त्रेण दक्षिणे स्थापयेद्यमम् / मध्ये मण्डलकं कृत्वा स्थाप्यो दर्भमयो नरः

‘इषेत्वोर्जो…’ मंत्र से दक्षिण दिशा में यम को स्थापित करे। फिर मध्य में मण्डल बनाकर दर्भ से बना नर-आकृति स्थापित करे।

Verse 36

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो यमः प्रेतश्च पञ्चमः / पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः

तत्पश्चात ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, यम और पाँचवें प्रेत—इन सबको अलग-अलग पाँच कुम्भों में स्थापित करे; और प्रत्येक कुम्भ पंचरत्न से युक्त हो।

Verse 37

वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्रापराणि च / जपं कर्यात्पृथक्तत्र ब्रह्मादौ देवतासु च

वस्त्र और यज्ञोपवीत को अलग-अलग रखे, तथा मुद्राएँ भी पृथक् हों। उस कर्म में ब्रह्मा आदि देवताओं के लिए क्रम से अलग-अलग जप करे।

Verse 38

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि / जलधारां ततो दद्यत्पीठेपीठे पृथक्पृथक्

देवताओं के लिए विधिपूर्वक पाँच श्राद्ध करे; फिर प्रत्येक पीठ पर एक-एक करके अलग-अलग जलधारा अर्पित करे।

Verse 39

शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये ऽपि वा / तिलोदकं समादाय सर्वौषधिसमन्वितम्

शंख या ताम्रपात्र में, और यदि वह न मिले तो मिट्टी के पात्र में भी—समस्त औषधियों से युक्त तिलोदक लेकर (विधि करे)।

Verse 40

आसनोपानहौ च्छत्रं मुद्रिका च कमण्डलुः / भाजनं भाजनाधारं वस्त्राण्यष्टविधं पदम्

आसन और पादुका, छत्र, मुद्रिका और कमण्डलु; पात्र और पात्राधार, तथा वस्त्र—ये आठ प्रकार की सामग्री (अर्पण) है।

Verse 41

ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् / दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय विधियुक्तं खगेश्वर

हे खगेश्वर (गरुड़)! तिल से भरा ताम्रपात्र, स्वर्ण सहित और दक्षिणा सहित—विधिपूर्वक किसी श्रेष्ठ ब्राह्मण को देना चाहिए।

Verse 42

ऋग्वेदपारगे दद्याज्जातसस्यां वसुन्धराम् / यजुर्वेदमये विप्रे गाञ्च दद्यात्पयस्विनीम्

ऋग्वेद में पारंगत ब्राह्मण को नव-अन्न से समृद्ध उपजाऊ भूमि दान देनी चाहिए। और यजुर्वेद में निष्ठ ब्राह्मण को दूध देने वाली गाय दान करनी चाहिए।

Verse 43

सामगाय शिवोद्देशात्प्रदद्यात्कलधौतकम् / यमोद्देशात्तिलांल्लोहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम्

सामगान करने वाले (सामग) को शिव के उद्देश से परिष्कृत स्वर्ण दान देना चाहिए। यम के उद्देश से तिल और लोहा देना चाहिए; फिर उसके बाद दक्षिणा भी अर्पित करनी चाहिए।

Verse 44

पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वौषधिसमन्वितम् / पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप

इसके बाद समस्त औषधियों से युक्त पुत्तलक (कर्म-प्रतिमा) बनानी चाहिए। हे काश्यप, अब पलाश के डंठलों के उचित विभाग को सुनो।

Verse 45

कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम् / शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः

कृष्णमृगचर्म बिछाकर और कुशाओं से पुरुषाकार रचना करके, तीन सौ साठ डंठलों द्वारा ‘अस्थि-संचय’ का विधान कहा गया है।

Verse 46

विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक्पृथक् / चत्वारिंशच्छिरोदेशे ग्रीवायां दश विन्यसेत्

उन डंठलों को इन-इन अंगों पर अलग-अलग रखकर, शिरोदेश में चालीस और ग्रीवा में दस स्थापित करने चाहिए।

Verse 47

विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिं जठरे ऽपि च / बाहुयुग्मे शतं दद्यात्कटि देशे च विंशतिम्

वक्षःस्थल पर बीस, जठर पर भी बीस अर्पित करे। दोनों भुजाओं के लिए सौ दे, और कटि-प्रदेश में भी बीस दे॥

Verse 48

ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत् / दद्याच्चतुष्टयं शिश्रे षड् दद्याद् वृषणद्वये / दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्

दोनों ऊरुओं में सौ, और दोनों जंघाओं में तीस नियोजित करे। शिश्न में चार, दोनों वृषणों में छह, और पादाङ्गुलियों के भाग में दस दे; इस प्रकार अस्थियों का विन्यास करे॥

Verse 49

नारिकेलं शिरः स्थाने तुम्बं दद्याच्च तालुके / पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्

शिरः-स्थान पर नारिकेल रखे, और तालु में तुम्बा (लौकी) स्थापित करे। मुख में पञ्चरत्न रखे, और जिह्वा पर कदलीफल अर्पित करे॥

Verse 50

अन्त्रेषु नालकं दद्याद्बालकं प्राण एव च / वसायीं मेदकं दद्याद्गोमूत्रेण तु मूत्रकम्

अन्त्रों के लिए नालक (नलिका) अर्पित करे; प्राण के लिए बालक तथा स्वयं प्राण-तत्त्व भी। वसा के लिए मेदक दे; और मूत्र के लिए गोमूत्र सहित अर्पण करे॥

Verse 51

गन्धकं धातवो देयो हरितालं मनः शिला / रेतः स्थाने पारदञ्च पुरीषे पित्तलं तथा

धातुओं के स्थान पर गन्धक देना चाहिए; हरिताल और मनःशिला भी। रेतः-स्थान में पारद, और पुरीष-स्थान में पित्तल भी नियोजित करे॥

Verse 52

मनः शिलां तथा गात्रे तिलकल्कञ्च सन्धिषु / यवपिष्टं तथा मांसे मधु वै क्षौद्रमेव च

प्रेत के सूक्ष्म शरीर में मन शिला-सा हो जाता है; अंगों और संधियों पर तिल-कल्क का लेप होता है; मांस में यव-पिष्ट और मधु, तथा गाढ़ा क्षौद्र भी होता है।

Verse 53

केशेषु वै वटजटात्वचि दद्यान्मृगत्वचम् / कर्णयोस्तालपत्त्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः

केशों के लिए वट-जटा अर्पित करे; त्वचा के लिए मृगचर्म दे; कानों के लिए ताड़-पत्र का आवरण दे; और स्तनों पर गुंजिका की मणियाँ रखे।

Verse 54

नासायां शतपत्त्रं च कमलं नाभिमण्डले / वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम्

नासिका में शतपत्र-कमल है; नाभि-मण्डल में कमल है; वृषण-द्वय में वृन्ताक (बैंगन) के समान केन्द्र है; और लिङ्ग में शुभ गृञ्जन है।

Verse 55

घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौपीने च त्रपु स्मृतम् / मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेन विलेपनम्

नाभि पर घृत का लेप करना चाहिए; कौपीन के लिए त्रपु (टिन) विहित है; स्तनों पर मौक्तिक (मोती) रखने चाहिए; और मस्तक पर कुङ्कुम का विलेपन करना चाहिए।

Verse 56

कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः / परिधानं पट्टसूत्रं हृदये रुक्मकं न्यसेत्

कर्पूर, अगुरु-धूप आदि शुभ सुगन्धित धूपों और सुगन्धिमय पवित्र मालाओं से युक्त होकर उचित वस्त्र और पट्ट-सूत्र की व्यवस्था करे; और हृदय पर स्वर्णाभूषण रखे।

Verse 57

ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुषोश्च कपर्दकौ / सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकैः

ताम्बूल आदि उपहार अर्पित करके, ऋद्धि और वृद्धि को दो भुजाओं के रूप में मानकर, नेत्रों पर कपर्दक के आभूषण रखे और नेत्र-कोणों में सिन्दूर लगाए।

Verse 58

सर्वौषधियुतं प्रेतं कृत्वा पूजा यथोदिता / साग्निके (कैश्चा) चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यसेत्क्रमात्

सर्व औषधियों से युक्त प्रेत-देह को तैयार करके, शास्त्रोक्त पूजा करने के बाद, क्रम से विधिपूर्वक यज्ञ-पात्र स्थापित करे—अग्नि-सहित कर्मों में भी (कुछ परम्पराओं के अनुसार)।

Verse 59

शिरोमे श्रीरिति ऋचा पुनन्तु वरुणेति च / प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालिशालशिलोदकैः

“शिरो मे श्रीः…” वाली ऋचा तथा “वरुण…” से आरम्भ मंत्र उसे पवित्र करें। प्रेत का पावन करके, शाली-धान्य और कंकड़ (शिला) मिले जल से शुद्धि करे।

Verse 60

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीलागौः पयस्विनी

भगवान विष्णु को समर्पित करके, सुशील और दूध से परिपूर्ण गौ का दान करना चाहिए।

Verse 61

(तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा / सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पानं समृतम्

तिल, लोहा, स्वर्ण, कपास और नमक; सात धान्य, भूमि का माप और गौ—इनमें से प्रत्येक का दान, प्रेत के लिए, अकेला भी दिया जाए तो पूर्ण फलदायक कहा गया है।

Verse 62

महादानानि देयानि तिलपात्रं तथेति च / ततो वैतरणी देया सर्वाभरणभूषिता

महादान देने चाहिए और तिल-पात्र का दान भी। इसके बाद सर्वाभूषणों से सुसज्जित ‘वैतरणी’ (गो-दान) देना चाहिए।

Verse 63

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थ मात्मवान् / प्रेतंमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्य च

आत्मसंयमी पुरुष को प्रेत-मुक्ति के लिए वैष्णव श्राद्ध करना चाहिए। फिर हृदय में भगवान विष्णु को स्थापित करके प्रेत की मोक्ष-प्राप्ति करानी चाहिए।

Verse 64

ॐ विष्णुरिति संस्मृत्य प्रेतं तन्मृत्युमेव च / अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकन्तु दिनत्रयम्

‘ॐ विष्णु’ का स्मरण करके, प्रेत और मृत्यु—दोनों का चिंतन करते हुए—फिर अग्निदाह (दाह-संस्कार) करे; और सूतक तीन दिन तक माने।

Verse 65

दशाहकर्त्रा पिण्डाश्च कर्तव्याः प्रेतभुक्तये / सर्वं वर्षविधिं कुर्यादेवं प्रेतश्च मुक्तिभाक्

दशाह-कर्म करने वाले को प्रेत-भोजन हेतु पिण्ड देने चाहिए। समस्त वार्षिक विधि भी करनी चाहिए; ऐसा करने से प्रेत भी मुक्ति का भागी होता है।

Frequently Asked Questions

Because the text treats certain deaths/defilements as producing an atypical preta condition where standard śrāddha-udaka and customary sequences are ritually mismatched; it therefore redirects the practitioner to Nārāyaṇa-bali and a Vaiṣṇava-centered remedial framework to stabilize the transition.

Ekoddiṣṭa here functions as a targeted, single-departed-focused śrāddha structure with separate arghya/tarpaṇa handling, ordered deity presence, and an eleven-day cadence, aiming to make the rite ‘fruit-bearing’ for the specific preta rather than a generalized ancestral offering.

It serves as a symbolic reconstruction of the departed’s form for the rite—assigning counted ‘bone’ units to limbs and using material substitutes for bodily substances—so that offerings, purification, and deity placements can be performed as if addressing an integrated personhood, thereby aiding preta-release within the chapter’s ritual logic.

Sesame (tilā) and sesame-water, iron, gold, grains, land-measure, and the cow-gift—especially the Vaitaraṇī cow—are repeatedly emphasized; the chapter even states that each, given singly, can be ‘complete’ for the departed’s benefit.