Adhyaya 29
Preta KalpaAdhyaya 2933 Verses

Adhyaya 29

Tila–Darbha–Maṇḍala in Aūrdhvadaihika: Protection, Eligibility, and the Merit of Salt-Dāna

प्रेतकल्प की आगे की विधियों में श्रीकृष्ण और्ध्वदैहिक कर्मों का ‘गुप्त’ उपदेश देते हैं। कुलधर्म बताकर कहते हैं कि दाह-संस्कार पुत्र करे और अग्नि-प्रदान पौत्र करे। गोबर और नई मिट्टी से भूमि-शुद्धि, तिल‑दर्भ से रक्षा, तथा जीव की ऊर्ध्वगति हेतु मुख में रत्न रखने का विधान बताया गया है। बिना रक्षाविधि के उग्र प्राणी असुरक्षित मरणासन्न को पकड़ लेते हैं—ऐसी चेतावनी है; और मण्डल स्थापित किए बिना किया गया दान‑होम आदि निष्फल होता है, क्योंकि मण्डल ब्रह्मा‑रुद्र‑विष्णु, अग्नि और श्री का आसन है। कुछ ‘अन्यथा’ मृत्यु में प्राणी वायु‑भूत हो जाता है, तब सामान्य श्राद्ध‑तर्पण उचित नहीं कहा गया। तिल‑दर्भ को विष्णुजन्य पवित्रक मानकर, देव‑पितृ तृप्ति हेतु यज्ञोपवीत की दिशा/स्थिति का भेद, तथा मोक्ष‑सहायक सोपान—विष्णु‑भक्ति, एकादशी, गीता, तुलसी, ब्राह्मण‑सेवा, गौ‑सेवा—गिनाए गए हैं। अंत में शय्या पर हाथों में दर्भ रखने और प्राण निकलते समय नमक‑दान को स्वर्ग का ‘द्वार’ कहकर अगले कर्मक्रम से जोड़ा गया है।

Shlokas

Verse 1

और्ध्वदहिककर्मकालक्रियमाणनानादानादिफलप्रश्रनिरूपणं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै / शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम्

श्रीकृष्ण बोले: हे भद्र! तुमने मनुष्यों के हित के लिए उत्तम प्रश्न किया है। अब सावधान होकर सुनो; मैं दिवंगत के लिए किए जाने वाले और्ध्वदैहिक कर्मों का समस्त विधान बताता हूँ।

Verse 2

कम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् / यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः

जो काम्य-भेदों से रहित, श्रुति-स्मृति से उद्धृत है—वह तत्त्व इन्द्र सहित देवों ने भी नहीं देखा, न योग-चिन्तन में लीन योगियों ने।

Verse 3

गुह्याद्गुह्यतरं वत्स नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् / भक्तस्त्वं हि महाभाग सर्वं ते कथयाम्यहम्

वत्स, यह गुह्य से भी अधिक गुह्य है—कभी कहीं किसी से कहा नहीं गया। परन्तु तुम भक्त हो, महाभाग; इसलिए मैं तुम्हें सब कुछ कहूँगा।

Verse 4

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च / येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य च

जिसके पुत्र नहीं, उसकी परलोक-गति नहीं; स्वर्ग भी नहीं, कुछ भी नहीं। इसलिए किसी भी उपाय से पुत्र का जन्म कराना चाहिए।

Verse 5

तारयेन्नरकात्पुत्रो यदि मोक्षो न विद्यते / दाहः पुत्रेण कर्तव्यो देयः पौत्रेण पावकः

यदि मोक्ष न हो, तो पुत्र को नरक से (पिता को) तारना चाहिए। दाह-संस्कार पुत्र करे, और पावक (अग्नि) पौत्र द्वारा दिया जाए।

Verse 6

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमती भवेत् / पञ्चरत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति

भूमि पर तिल और दर्भ रखने से कुटी दृढ़ व सुरक्षित होती है। और मुख में पाँच रत्न रखने से जीव आगे की यात्रा में उन्नत होता है।

Verse 7

लिप्यात्तु गोमयैर्भूमिं तिलान्दर्भांश्च निः क्षिपेत् / तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति पातकम्

भूमि को गोबर से लीपकर उस पर तिल और दर्भ बिखेरें। उसी स्थान पर रोगी को छोड़ देने से उसके सब पाप दग्ध हो जाते हैं।

Verse 8

दर्भमूलीनयेत्स्वर्गं संस्थितं नात्र संशयः / दर्भांस्तत्र हि ये भूम्यां तिलयुक्तान संशयः

दर्भ के प्रभाव से प्रेत को स्वर्ग की ओर ले जाया जाता है—इसमें संदेह नहीं। वहाँ भूमि पर रखे दर्भ, तिल के साथ, निश्चय ही फलदायक होते हैं।

Verse 9

सर्वत्र वसुधा पूता यत्र लेपो न विद्यते / यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति

जहाँ मलिनता (लेप) नहीं है वहाँ पृथ्वी सर्वत्र पवित्र है; और जहाँ मलिनता है, वह स्थान भी नए लेप से फिर शुद्ध हो जाता है।

Verse 10

यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः / अलिप्ते आतुरं मुक्तं विशन्त्येते न संशयः

यातुधान, पिशाच और राक्षस—क्रूर कर्म वाले—जो रोगी बिना लेप-रक्षा के छोड़ दिया जाए, उसमें निश्चय ही प्रवेश कर उसे ग्रस लेते हैं।

Verse 11

नित्यहोमं तथा श्राद्धं विप्राणां पादशोधनम् / मण्डलेन विना भूम्यां कुर्वन्त्येतच्च निष्फलम्

नित्य होम, श्राद्ध और ब्राह्मणों के पाद-प्रक्षालन—यदि भूमि पर बिना मण्डल बनाए किए जाएँ, तो ये सब निष्फल हो जाते हैं।

Verse 12

आतुरो मुच्यते नैव मण्डलेन विना भुवि / ब्रह्मा रुद्रश्च विष्णुश्च श्रीर्हुताशन एव च / मण्डले चोपतिष्ठन्तस्तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्

पृथ्वी पर रोगी मनुष्य मण्डल के बिना कष्ट से मुक्त नहीं होता। मण्डल में ब्रह्मा, रुद्र, विष्णु, श्री (लक्ष्मी) और हुताशन (अग्नि) प्रतिष्ठित होते हैं; इसलिए मण्डल बनाना चाहिए।

Verse 13

अन्यथा म्रियते यस्तु बालो वृद्धो युवापि वा / योन्यन्तरं स वै गच्छेत्क्रीडते वायुना सह

जो कोई अन्यथा (असमय/अप्राकृतिक रीति से) मरता है—चाहे बालक हो, वृद्ध हो या युवा—वह निश्चय ही दूसरी योनि में चला जाता है; और वायु के साथ खेलता-सा भटकता रहता है।

Verse 14

मिश्रितं लोहताम्रं तु तथैव जन्म जायते / तस्मैवं वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदक क्रिया

जैसे लोहे और ताँबे के मिश्रण से दूसरा रूप बनता है, वैसे ही ऐसी दूसरी जन्म-स्थिति होती है। इसलिए जो वायु-भूत हो गया हो, उसके लिए न श्राद्ध करना है, न उदक-क्रिया।

Verse 15

मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः / असुरा दानवा दैत्यास्तृप्यन्ति तिलदानतः

हे तार्क्ष्य (गरुड़)! तिल मेरे स्वेद से उत्पन्न पवित्र द्रव्य हैं। तिल-दान से असुर, दानव और दैत्य भी तृप्त हो जाते हैं।

Verse 16

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णास्तिला गोमूत्रसन्निभाः / ते मे दहन्तु पाषानि शरीरेण कृतानि च

ये तिल—श्वेत, कृष्ण और गोमूत्र-सम वर्ण वाले—मेरे लिए पाषाणवत् कठोर बन्धनों और शरीर से किए गए कर्मजन्य अवरोधों को जला दें।

Verse 17

एक एव तिलद्रोणो हेमद्रोणतिलैः समः / तर्पणे दानहोमे च दत्तो भवति चाक्षयः

एक द्रोण तिल, स्वर्ण-निर्मित तिलों के द्रोण के समान माना गया है। तर्पण, दान और होम में अर्पित किया गया वह दान अक्षय फल देने वाला होता है।

Verse 18

दर्भा मल्लोमसम्भूतास्तिलाः स्वेदसमुद्भवाः / तृप्ताः स्युर्देवता दानैः श्राद्धेन पितरस्तथा / प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वञ्चाप्युपजीवनात्

दर्भा (कुश) विष्णु के शरीर-रोम से उत्पन्न मानी गई है और तिल उनके स्वेद से। दानों से देवता तृप्त होते हैं और श्राद्ध से पितर भी। उचित प्रयोग-विधि से ब्रह्मा तथा समस्त विश्व भी इन अर्पण-क्रियाओं से पोषित होता है।

Verse 19

सव्ययज्ञोपवीतेन ब्रह्माद्यास्तृप्तिमान्पुयुः / अपसव्येन तृप्यन्ति पितरो दिविदेवताः

यज्ञोपवीत को सव्य (बाएँ कंधे) धारण करने से ब्रह्मा आदि देवता तृप्त होते हैं। अपसव्य (दाएँ कंधे) धारण करने से पितर तथा उनसे संबद्ध दिव्य देवता तृप्त होते हैं।

Verse 20

अपसव्यादितो ब्रह्मा दर्भमध्ये तु केशवः / दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्थिताः

दर्भा के अपसव्य (बाएँ ओर मुड़े) भाग में ब्रह्मा हैं, उसके मध्य में केशव (विष्णु) हैं, और दर्भा के अग्रभाग में शंकर को जानना चाहिए। इस प्रकार कुश में तीनों देव स्थित माने गए हैं।

Verse 21

विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर / नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः

हे खगेश्वर (गरुड़)! ब्राह्मण, मंत्र, कुश, अग्नि और तुलसी—ये बार-बार प्रयोग किए जाने पर भी निर्माल्य (अशुद्ध/क्षीण) नहीं होते।

Verse 22

कुशाः पिण्डेषु निर्माल्याः ब्राह्मणाः प्रेतभोजने / मन्त्राः शूद्रेषु पतिताश्चितायाश्च हुताशनः

पिण्डों में प्रयुक्त कुशा तृण निर्माल्य-सा हो जाता है; प्रेत-भोजन करने से ब्राह्मण भी मानो मलिन हो जाते हैं। अयोग्य जनों को दिए मंत्र अपनी पवित्रता से गिर जाते हैं, और चिता पर जलती अग्नि भी अशुद्ध मानी जाती है।

Verse 23

तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग / पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां सताम्

हे खग (गरुड)! संसार-सागर में डूबते हुए सत्पुरुषों के लिए ये पाँच ही सच्ची नौकाएँ हैं—तुलसी, ब्राह्मण, गौ, भगवान विष्णु और एकादशी।

Verse 24

विष्णुरेकादशी गीता तुलसीविप्रधेनवः / अपारे दुर्गसंकारे षट्पदी मुक्तिदायिनी

विष्णु, एकादशी, गीता, तुलसी, ब्राह्मण और गौ—संसार के अपार और दुस्तर संकट-पथ में ये छह पग मुक्तिदायक सीढ़ियाँ हैं।

Verse 25

तिलाः पवित्रास्त्रिविधा दर्भाश्च तुलसीदालम् / निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम्

तिल—तीन प्रकार से पवित्र—और दर्भ तथा तुलसीदल: ये पवित्र वस्तुएँ प्राणांत के निकट पीड़ित जन की दुर्गति को रोकती और दूर करती हैं।

Verse 26

हस्ताभ्यामुद्धृतैर्दर्भैस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवम् / मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भानातुरस्य करद्वये

दोनों हाथों से उठाए हुए दर्भ से जल छिड़ककर भूमि को प्रोक्षित करे। मृत्यु-काल में रोगी के दोनों हाथों में दर्भ की तिनके रख दे।

Verse 27

दर्भेषु क्षिप्यते यो ऽसौ दभस्तु परिवेष्टितः / विष्णुलोकं स वै याति मन्त्रहीनो ऽपि मानवः

मंत्रों के अभाव में भी जो मनुष्य दर्भ पर लिटाया जाए और दर्भ से ही लपेटा जाए, वह निश्चय ही विष्णुलोक को प्राप्त होता है।

Verse 28

दर्भमूलीगतो भूमौ दर्भपाणिस्तु यो मृतः / प्रायश्चित्तविशुद्धो ऽसौ संसारेपारसागरे

जो दर्भ की जड़ के पास भूमि पर शरीर टिकाकर और हाथ में दर्भ लिए हुए मरता है, वह प्रायश्चित्त से शुद्ध होकर संसार-सागर के पार हो जाता है।

Verse 29

गोमयेनोपलिप्ते तु दर्भस्यास्तरणे स्थितः / तत्र दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति

गोबर से लीपे हुए स्थान पर दर्भ का आसन बिछाकर बैठा हुआ मनुष्य, वहाँ दान देने से समस्त पापों को दूर कर देता है।

Verse 30

लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् / यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना

लवण वह दिव्य रस है जो मनुष्यों के लिए सर्वकामप्रद है; क्योंकि लवण के बिना भोजन के सभी रस प्रकट और तीव्र नहीं होते।

Verse 31

पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् / विष्णुदेहसमुद्भूतो यतो ऽयं लवणो रसः

लवण पितरों को प्रिय और मंगलकारी है, इसलिए वह स्वर्गप्रद (पुण्यदायक) होता है; क्योंकि यह लवण-रस विष्णु के देह से उत्पन्न कहा गया है।

Verse 32

विशेषाल्लवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः / ब्राह्मण क्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च

सब दानों में विशेषकर लवण-दान अत्यन्त पुण्यदायक है; इसलिए योगीजन इसकी प्रशंसा करते हैं—यह ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रियों तथा शूद्रों के लिए भी हितकारी है।

Verse 33

आतुराणां यदा प्राणाः प्रयान्ति वसुधातले / लवणं तु तदा देयं द्बारस्योद्धाटनं दिवः

जब पीड़ित जन के प्राण पृथ्वी पर निकलने लगें, तब लवण देना चाहिए; उसे स्वर्ग-द्वार का उद्घाटन कहा गया है।

Frequently Asked Questions

The chapter treats the maṇḍala as a necessary ritual container: without it, offerings and śrāddha are said to become fruitless. Its sanctity is grounded in the claim that Brahmā, Rudra, Viṣṇu, Agni, and Śrī are stationed within it, making the rite properly ‘received’ and protected.

Darbha is presented as a purifying and guiding medium. The act of placing darbha at the death moment symbolizes protective containment and auspicious orientation for the departing consciousness; the text even states that, lacking mantras, one placed on and wrapped with darbha can attain Viṣṇu’s world—emphasizing its exceptional ritual efficacy.

It encodes recipient-orientation in ritual: the regular upavīta position is said to satisfy Brahmā and the devas, while the reverse prācīnāvīta position is said to satisfy the pitṛs and their associated deities—mapping bodily gesture to the intended ritual audience.

Salt is praised as auspicious to the pitṛs and as a merit-bearing gift arising from Viṣṇu’s body; giving it when prāṇas are departing is described as ‘opening the heavenly gate,’ i.e., creating favorable momentum (puṇya) at the liminal threshold.