
Explanation of the Sapiṇḍana Rite; Causes of Pretahood; Viṣṇu Worship and Preta-ghaṭa Dāna
प्रेत-कल्प के क्रम में गरुड़ विष्णु से पूछते हैं कि प्रेत कैसे रहते हैं, कुछ लोग भयंकर प्रेत या पिशाच क्यों बनते हैं, और कौन-से दान व संस्कार प्रेतत्व से मुक्ति देते हैं। विष्णु गूढ़ उपदेश देकर त्रेता-युग की कथा सुनाते हैं: शिकार से थका राजा बभ्रुवाहन जल-स्रोत के पास वट-वृक्ष के नीचे विश्राम करता है, जहाँ अनेक प्रेतों के बीच एक डरावना प्रेत मिलता है। वह प्रेत राजा की शुभ संगति की प्रशंसा कर अपना पतन बताता है—वह सुदेव नामक धर्मनिष्ठ वैश्य था, जिसने देव-पितृ-ब्राह्मणों की पूजा और दान से तृप्ति की, पर संतान/कुटुम्ब न होने से सोलह श्राद्ध और ऊर्ध्वदेह कर्म पूरे न हो सके; इसलिए प्रेतत्व स्थिर हो गया। वह प्रेतत्व के कारण गिनाता है—देव/असहाय का धन चुराना, काम-दोष, विश्वासघात, नित्यकर्मों की उपेक्षा, और तीर्थ-यात्रा के दोष। उपाय में वह विष्णु-केन्द्रित साधना बताता है—शास्त्र-श्रवण, विष्णु-पूजा, सत्संग; नारायण प्रतिमा-स्थापन, दिशाओं में विष्णु-रूपों का पूजन, ब्रह्मा-शिव पूजन, होम, अपने ऊर्ध्वदेह कर्म, ब्राह्मण-दान और निर्णायक प्रेत-घट दान। प्रेत राजा को मणि देकर अंतर्धान हो जाता है; राजा विधि कराकर उसे स्वर्ग भेज देता है—यह भी सिद्ध होता है कि दूसरे का श्राद्ध भी उद्धार कर सकता है, पर पुत्र का श्राद्ध विशेष फलदायी है।
Verse 1
प्रेतकल्पे सपिण्डननिरूपणं नाम षड्विंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते / महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो / सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन
प्रेतकल्प में ‘सपिण्डन-निरूपण’ नामक छब्बीसवाँ अध्याय। तार्क्ष्य (गरुड़) बोले—हे प्रभो! यहाँ प्रेत कैसे वास करते हैं और वे किस रूप के होते हैं? और किन-किन कर्मफलों से, हे विभो, कोई महाप्रेत और कोई पिशाच बनता है? सब पर करुणा करने के लिए मुझे बताइए, हे मधुसूदन।
Verse 2
प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च / तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम्
हे देवेश! जिस दान से प्रेतत्व से मुक्ति होती है—वह शुभ हो या अशुभ—वह मुझे बताइए, यदि आप मेरा प्रिय करना चाहते हैं।
Verse 3
श्रीकृष्ण उवाच / साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै / शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम्
श्रीकृष्ण बोले—हे तार्क्ष्य (गरुड़)! तुमने उत्तम प्रश्न किया है, निश्चय ही मनुष्यों के हित के लिए। अतः सावधान होकर सुनो, मैं प्रेत के लक्षण बताता हूँ।
Verse 4
गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित् / भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम्
यह उपदेश रहस्य से भी अधिक रहस्य है; इसे किसी को भी नहीं बताना चाहिए। पर हे महाबाहो! तुम भक्त हो, इसलिए मैं तुम्हें कहता हूँ।
Verse 5
पुरा त्रेतायुगे तात राजासीद्बभ्रुवाहनः / महोदयपुरे रम्ये धर्मनिष्ठो महाबलः
प्राचीन त्रेता युग में, हे तात! बभ्रुवाहन नाम का एक राजा था। वह रमणीय महोदयपुर में राज्य करता था—धर्मनिष्ठ और महाबली।
Verse 6
यज्वा दानपतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यः साधुसंमतः / शीलाचारगुणोपेतो दयादाक्षिण्यसंयुतः
वह यज्ञकर्ता, दान का स्वामी और श्रीसम्पन्न था; ब्राह्मणों व धर्म का सेवक, साधुओं द्वारा सम्मानित; शील, आचार और गुणों से युक्त, तथा दया और उदारता से सम्पन्न था।
Verse 7
प्रजाः पालयते नित्यं पुत्रानिव महाबलः / क्षत्त्रधर्मरतो नित्यं स दण्ड्यान्दण्डयन्नृपः
वह महाबली राजा प्रजा की सदा अपने पुत्रों की भाँति रक्षा करता है। क्षत्रिय-धर्म में निरत रहकर जो दण्ड्य हैं, उन्हें वह दण्ड देता है।
Verse 8
स कदाचिन्महाबाहुः ससैन्योमृगयां गतः / वनं विवेश गहनं नानावृक्षसमन्वितम्
एक बार वह महाबाहु राजा सेना सहित मृगया को गया और अनेक वृक्षों से युक्त घने वन में प्रविष्ट हुआ।
Verse 9
शार्दूलशतसंजुष्टं नानापक्षिनिनादितम् / वनमध्ये तदा राजा मृगं दूरादपश्यत
सैकड़ों व्याघ्रों से युक्त और नाना पक्षियों के कलरव से गूँजते उस वन के मध्य में राजा ने तब दूर से एक मृग को देखा।
Verse 10
तेन विद्धो मृगो ऽतीव बाणेन सुदृढेन च / बाणमादाय तं तस्य स वने ऽदर्शनं ययौ
उस अत्यन्त दृढ़ बाण से मृग बहुत घायल हुआ; और उस (शिकारी) का बाण लेकर वह वन में ओझल हो गया।
Verse 11
कक्षे तच्छोणितस्त्रावात्स राजानुजगाम तम् / ततो मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश सः
काँख से रक्त बहने के कारण राजा उसके पीछे-पीछे चला। फिर मृग-प्रसंग के कारण वह दूसरे वन में प्रवेश कर गया।
Verse 12
क्षुत्क्षामकण्ठो नृपतिः श्रमसन्तापमूर्छितः / जलस्थानं समासाद्य साश्व एवावगाहत
भूख-प्यास से कंठ सूख गया था; श्रम और तपन से मूर्छित राजा जल-स्थान पर पहुँचा और घोड़े सहित तुरंत उसमें उतर गया।
Verse 13
पीत्वा तदु दकं शीतं पद्मगन्धाधिवासितम् / तत उत्तीर्य सलिलाद्विमलाद्बभ्रुवाहनः
कमल-गंध से सुवासित उस शीतल जल को पीकर, बभ्रुवाहन फिर निर्मल, निष्कलंक जल से बाहर निकल आया।
Verse 14
न्यग्रोधवृक्षमासाद्य शीतच्छायं मनोहरम् / महाविटपिनं हृद्यं पक्षिसङ्घातनादितम्
वह वटवृक्ष के पास पहुँचा—जिसकी शीतल छाया मनोहर थी, जिसकी विशाल शाखाएँ फैली थीं, जो हृदय को प्रिय था और पक्षियों के झुंडों के कलरव से गूँज रहा था।
Verse 15
वनस्य तस्य सर्वस्य केतुभूतमिवोच्छ्रितम् / तं महातरुमासाद्य निषसाद महीपतिः
उस समूचे वन में ध्वजा-चिह्न की भाँति ऊँचा उठे उस महावृक्ष के पास जाकर, राजा उसके नीचे बैठ गया।
Verse 16
उत्कचं मलिनं कुब्जं (रूक्षं) निर्मांसं भीमदर्शनम्
वह गंजा, मलिन, कुबड़ा, रूखा-खुरदरा, मांसहीन और देखने में अत्यंत भयानक था।
Verse 17
स्नायुबद्धास्थिचरणं धावमानमितस्ततः / अन्यैश्च बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम्
स्नायुओं से बँधे अस्थि-चरणों वाला वह प्रेत इधर-उधर दौड़ता है और अनेक अन्य प्रेतों से चारों ओर घिरा रहता है।
Verse 18
तं दृष्ट्वा विकृतं घोरं विस्मितो बभ्रुवाहनः / प्रेतो ऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नृपम्
उसे विकृत और भयानक देखकर बभ्रुवाहन विस्मित हो गया; और वह प्रेत भी उस डरावने वन तथा उसमें आए हुए राजा को देखकर भय और आश्चर्य से भर उठा।
Verse 19
तदा हृष्टमना भूत्वा तस्यान्तिकमुपागतः / अब्रवीत्स तदा तार्क्ष्य प्रेतराजो नृपं वचः
तब वह हर्षित मन होकर उसके निकट आया; और हे तार्क्ष्य (गरुड़), उसी समय प्रेतों के राजा ने राजा से वचन कहा।
Verse 20
प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तो ऽस्मि परमां गतिम् / त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्तिधन्यतरो मम
मैंने प्रेत-भाव त्याग दिया है और परम गति को प्राप्त हुआ हूँ। हे महाबाहो, तुम्हारे संग से मुझसे बढ़कर कोई धन्य नहीं।
Verse 21
नृपतिरुवाच / कृष्णवर्णः करालास्यस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे / कथयस्व मम प्रीत्या यथैवं चासि तत्त्वतः
राजा ने कहा—तुम कृष्णवर्ण और कराल मुख वाले हो; तुम प्रेत के समान दिखते हो। मुझे प्रसन्न करने के लिए बताओ कि तुम वास्तव में ऐसे क्यों हो; सत्य कहो।
Verse 22
तथा पृष्टः स वै राज्ञा प्रोवाच सकलं स्वकम्
राजा द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर उसने अपना समस्त वृत्तान्त पूर्णतः और सत्य रूप से कह सुनाया।
Verse 23
प्रेत उवाच / कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव / प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुं ममार्हसि
प्रेत बोला—हे नृपश्रेष्ठ! मैं आरम्भ से सब कुछ आपको कहूँगा। मेरे प्रेतत्व का कारण सुनकर आपको मुझ पर दया करनी चाहिए।
Verse 24
वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्समन्वितम् / नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम् / नानापुण्यसमायुक्तं नानावृक्षसमाकुलम्
वैदिश नाम का एक नगर है, जो समस्त समृद्धियों से युक्त है—अनेक जनपदों के लोगों से भरा, नाना रत्नों से परिपूर्ण, अनेक पुण्यों से समन्वित और विविध वृक्षों से आच्छादित।
Verse 25
तत्राहं न्यवसं भूयो देवार्चनरतः सदा / वैश्यो जात्या सुदेवो ऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते
वहीं मैं फिर निवास करता था और सदा देव-पूजन में रत रहता था। जन्म से मैं वैश्य था; मेरा नाम सुदेव था—यह तुम्हें विदित हो।
Verse 26
हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरस्तथा / विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया
हव्य अर्पण से देवता तृप्त किए, कव्य अर्पण से पितर भी; और विविध दान-योगों द्वारा ब्राह्मणों को भी मैंने संतुष्ट किया।
Verse 27
आवाहाश्च विवाहाश्च मया वै सुनिवेशिताः / दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा
मैंने विधिपूर्वक आवाहन और विवाहों की व्यवस्था की; और अनेक प्रकार से दान दिया—विशेषतः दीनों और अनाथ-निराश्रितों को।
Verse 28
तत्सर्वं विफलं तात मम दैवादुपागतम् / यथा मे निष्फलं जातं सुकृतं तद्वदामि ते
हे तात, दैववश जो मुझ पर आ पड़ा, उससे वह सब मेरे लिए निष्फल हो गया। मेरा सुकृत कैसे व्यर्थ हो गया—वह मैं तुम्हें बताता हूँ।
Verse 29
न मे ऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवः / न च मित्रं हि मे तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्
हे तात, मेरी कोई संतान नहीं; न कोई सुहृद् है, न कोई बान्धव। और मेरे पास ऐसा मित्र भी नहीं जो मेरा और्ध्वदैहिक कर्म (मरणोत्तर क्रिया) करे।
Verse 30
प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम / एकादशं त्रिपक्षं च षाण्मासिकमथाब्दिकम् / प्रतिमास्यानि चान्यानि एवं श्राद्धानि षोडश
हे नृपोत्तम, इसी कारण मेरा प्रेतत्व दृढ़ हो गया। इसलिए एकादशाह, त्रिपक्ष, षाण्मासिक, आब्दिक तथा प्रतिमास आदि—इस प्रकार सोलह श्राद्ध कहे गए हैं।
Verse 31
यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते / प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि
हे भूपते, जिसके लिए ये प्रेत-श्राद्ध नहीं दिए जाते, उसका प्रेतत्व दृढ़ हो जाता है—बाद में सैकड़ों श्राद्ध देने पर भी।
Verse 32
एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम् / वर्णानां चापि सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते
हे महाराज, यह जानकर मुझे प्रेतत्व से उबारिए। इस लोक में समस्त वर्णों के लिए राजा को ही बन्धु कहा गया है।
Verse 33
तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते / यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम
अतः हे राजेन्द्र, मुझे तारिए; मैं आपको मणिरत्न दूँगा, जिससे हे नृपश्रेष्ठ, मेरी शुभ-प्राप्ति हो।
Verse 34
तथा कार्यं महाबाहो कृपा यदि मयीष्यते / आत्मनश्च कुरु क्षिप्रं सर्वमेवौर्ध्वेदैहिकम्
हे महाबाहो, यदि मुझ पर कृपा करना चाहते हो, तो अपने हाथों शीघ्र ही मृत्युोत्तर (ऊर्ध्वदैहिक) समस्त कर्म कर दीजिए।
Verse 35
नृपतिरुवाच / कथं प्रेता भवन्तीह कृतैरप्यौर्ध्वदैहिकैः / पिशाचाश्च भवन्तीह कर्मभिः कैश्च तद्वद
राजा ने कहा—यहाँ ऊर्ध्वदैहिक कर्म किए जाने पर भी प्रेत कैसे बनते हैं? और वैसे ही यहाँ पिशाच कैसे बनते हैं—किस प्रकार के कर्मों से?
Verse 36
प्रेत उवाच / देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं स्त्रीबालधनसञ्चयम् / ये हरन्ति नृपश्रेष्ठ प्रेतयोनिं व्रजन्ति ते
प्रेत ने कहा—हे नृपश्रेष्ठ, जो देवद्रव्य, ब्राह्मणों का धन, तथा स्त्रियों और बालकों का संचित धन हर लेते हैं, वे प्रेतयोनि को प्राप्त होते हैं।
Verse 37
तापसीं च सगोत्रां च अगम्यां ये भजन्ति हि / भवन्ति ते महाप्रेता अम्बुजानि हरन्ति ये
जो तपस्विनी स्त्री, सगोत्रा स्त्री या निषिद्ध (अगम्या) स्त्री के साथ गमन करता है, वह निश्चय ही महाप्रेत बनता है; और जो कमल चुराते हैं, वे भी महाप्रेत होते हैं।
Verse 38
प्रवालवज्रहर्तारो ये च वस्त्रापहारकाः / तथा हिरण्यहर्तारः संयुगे ऽसन्मुखागताः
जो मूँगा और हीरा चुराते हैं, जो वस्त्र छीन लेते हैं, और जो सोना चुराते हैं—ऐसे लोग युद्ध में शत्रु के सम्मुख न होकर, पीठ दिखाकर (अपकीर्ति सहित) मारे जाते हैं।
Verse 39
कृतघ्ना नास्तिका रौद्रास्तथा साहसिका नराः / पञ्चयज्ञविनिर्मुक्ता महादानरताश्च ये
कृतघ्न, नास्तिक, क्रूर और साहसी/हिंसक स्वभाव वाले लोग; तथा जो पंचयज्ञ (पाँच नित्य कर्तव्य) छोड़ देते हैं, चाहे वे बड़े दान में रत हों—ये सब निंदनीय कहे गए हैं।
Verse 40
स्वामिद्रोहकरा मित्रब्राह्मद्रोहकराश्च ये / तीर्थपापकरा राजञ्जायन्ते प्रेतयोनयः / एवमाद्या महाराज जायन्ते प्रेतयोनयः
हे राजन्, जो स्वामी से द्रोह करते हैं, जो मित्र या ब्राह्मण से द्रोह करते हैं, और जो तीर्थों से संबंधित पाप करते हैं—वे प्रेतयोनि में जन्म लेते हैं। हे महाराज, ऐसे और इसी प्रकार के अपराधी प्रेतयोनि को प्राप्त होते हैं।
Verse 41
राजोवाच / कथं मुक्ता भवन्तीह प्रेतत्वात्त्वं च ते ऽपि च / कथं चापि मया कार्यमौर्ध्वदैहिकमात्मनः / विधिना केन तत्कार्यं सर्वमेतद्वदस्व मे
राजा बोले—यहाँ प्रेतत्व से वे कैसे मुक्त होते हैं—और आप तथा वे अन्य भी? और मुझे अपने लिए और्ध्वदैहिक (मरणोत्तर) कर्म कैसे करना चाहिए? वह किस विधि से किया जाए? यह सब मुझे बताइए।
Verse 42
प्रेत उवाच / शृणु राजेन्द्र संक्षेपाद्विधिं नारायणात्मकम् / सच्छास्त्रश्रवणं विष्णोः पूजा सज्जनसंगतिः
प्रेत बोला—हे राजेन्द्र! संक्षेप में नारायण-स्वरूप धर्म-विधि सुनो—सच्चे शास्त्रों का श्रवण, भगवान विष्णु की पूजा और सज्जनों की संगति।
Verse 43
प्रेतयोनिविनाशाय भवन्तीति मया श्रुतम् / अतो वक्ष्यामि ते विष्णुपूजां प्रेतत्वनाशिनीम्
मैंने सुना है कि ये कर्म प्रेत-योनि का नाश करते हैं। इसलिए अब मैं तुम्हें भगवान विष्णु की उस पूजा का विधान बताऊँगा जो प्रेतत्व का निवारण करती है।
Verse 44
सुवर्णद्वयमाहृत्य मूर्तिं भूप प्रकल्पयेत् / नारायणस्य देवस्य सर्वाभरणभूषिताम्
हे भूप! दो सुवर्ण (मात्राएँ) मँगाकर भगवान नारायण की ऐसी मूर्ति बनवाए जो समस्त आभूषणों से विभूषित हो।
Verse 45
पीतवस्त्रयुगाच्छन्नां चन्दनागुरुचर्चिताम् / स्नापयेद्विविधैस्तोयैरधिवास्य यजेत्ततः
उसे पीत वस्त्रों के युगल से आच्छादित कर, चन्दन और अगुरु से लेपित करे। फिर विविध जलों से स्नान कराकर, अधिवासन करके, तत्पश्चात् पूजा करे।
Verse 46
पूर्वे तु श्रीधरं देवं दक्षिणे मधुसूदनम् / पश्चिमे वानमं देवमुत्तरे च गदाधरम्
पूर्व में देव श्रीधर को, दक्षिण में मधुसूदन को, पश्चिम में वामन देव को और उत्तर में गदाधर को स्थापित (आह्वान) करे।
Verse 47
मध्ये पितामहं पूज्य तथा देवं महेश्वरम् / पूजयेच्च विधानेन गन्धपुष्पादिभिः पृथक्
मध्य में पितामह ब्रह्मा तथा देव महेश्वर (शिव) की पूजा करे; और विधि के अनुसार गंध‑पुष्प आदि अर्पित कर, प्रत्येक की पृथक्‑पृथक् आराधना करे।
Verse 48
ततः प्रदक्षिणीकृत्य अग्नौ सन्तर्प्य देवताः / घृतेन दध्ना क्षीरेण विश्वान्देवांस्तथा नृप
फिर प्रदक्षिणा करके अग्नि में देवताओं को तृप्त करे; घी, दही और दूध की आहुति देकर, हे राजन्, समस्त देवों का पोषण करे।
Verse 49
ततः स्नातो विनीतात्मा यजमानः समाहितः / नारायणाग्रे विधिवत्स्वक्रियामौर्ध्वदैहिकीम्
फिर स्नान करके, विनीत और एकाग्र यजमान, नारायण के सम्मुख विधिपूर्वक अपनी ऊर्ध्वदैहिक (उत्तरकर्म) क्रिया करे।
Verse 50
आरभेत विनीतात्मा क्रोधलोभविवर्जितः / श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाणि वृषस्योत्सर्जनं तथा
विनीत मन वाला, क्रोध और लोभ से रहित होकर, इन कर्मों का आरम्भ करे; और समस्त श्राद्ध विधियाँ तथा वृषोत्सर्जन (बैल का उत्सर्ग) भी करे।
Verse 51
त्रयोदशानां विप्राणां वस्त्रच्छत्राण्युपानहौ / अङ्गुलीयकमुक्तानि भाजनासनभोजनैः
तेरह ब्राह्मणों को वस्त्र, छत्र और पादुका; तथा अंगूठी और मोती, और साथ ही पात्र, आसन तथा भोजन भी प्रदान करे।
Verse 52
सान्नाश्च सोदका देया घटाः प्रेतहिताय वै / शय्यादानमथो दत्त्वा घटं प्रेतस्य निर्वपेत्
प्रेत के कल्याण हेतु पके अन्न और जल से भरे घड़े दान देने चाहिए। शय्या-दान देकर फिर प्रेत के लिए एक घड़ा समर्पित करे।
Verse 53
नारायणेति सन्नाम संपुटस्थं समर्चयेत् / एवं कृत्वाथ विधिवच्छुभाशुभफलं लभेत्
‘नारायण’ इस सत्य नाम का उच्चारण करते हुए, संपुट में स्थित अर्पण का विधिपूर्वक पूजन करे। ऐसा करने पर नियम अनुसार शुभ-अशुभ फल प्राप्त होते हैं।
Verse 54
राजोवाच / कथं प्रेतघटं कुर्याद्दद्यात्केन विधानतः / ब्रूहि सर्वानुकम्पार्थं घटं प्रेतविमुक्तिदम्
राजा बोले— प्रेत-घट कैसे बनाया जाए और किस विधि से दिया जाए? सब पर करुणा करके मुझे बताइए—यह घड़ा जो प्रेत को मुक्ति देता है।
Verse 55
प्रेत उवाच / साधु पृष्टं महाराज कथयामि निबोध ते / प्रेतत्वं न भवेद्येन दानेन सुदृढेन च
प्रेत बोला— हे महाराज, आपने उत्तम प्रश्न किया है; मैं कहता हूँ, ध्यान से सुनिए। जिस दृढ़ दान से प्रेतत्व नहीं होता, उसे बताता हूँ।
Verse 56
दानं प्रेतघटं नाम सर्वाशुभविनाशनम् / दुर्लभं सर्वलोकानां दुर्गतिक्षयकारकम्
‘प्रेत-घट’ नामक यह दान समस्त अशुभ का नाश करता है। यह सब लोकों में दुर्लभ है और दुर्गति का क्षय करने वाला है।
Verse 57
सन्तप्तहाटकमयं तु घटं विधाय ब्रह्मोशकेशवयुतं सह लोकपालैः / क्षीराज्यपूर्णविवरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः
तप्त सुवर्ण का एक घट बनाकर, उसे ब्रह्मा, शंकर और केशव तथा लोकपालों से अलंकृत करो। उसके मुख में दूध और घी भरकर भक्तिभाव से प्रणाम करके उसे ब्राह्मण को दे दो—फिर तुम्हें सैकड़ों अन्य दानों की क्या आवश्यकता?
Verse 58
ब्रह्मा मध्ये तथा विष्णुः शङ्करः शङ्करो ऽव्ययः / प्राच्यादिषु च तत्कण्ठे लोकपालान्क्रमेण तु
मध्य में ब्रह्मा, उसी प्रकार विष्णु और अविनाशी शंकर हैं। और उसके कंठ पर पूर्व आदि दिशाओं में क्रम से लोकपाल स्थापित किए जाते हैं।
Verse 59
सम्पूज्य विधिवद्राजन्धूपैः कुसुमचन्दनैः / ततो दुग्धाज्यसहितं घटं देयं हिरण्मयम्
हे राजन्, धूप, पुष्प और चन्दन से विधिपूर्वक पूजन करके, फिर दूध और घी से युक्त सुवर्ण-घट दान देना चाहिए।
Verse 60
सर्वदानाधिकञ्चैतन्महापातकनाशनम् / कर्तव्यं श्रद्धया राजन्प्रेतत्वविनिवृत्तये
यह दान सब दानों से श्रेष्ठ है और महापातकों का नाश करने वाला है। इसलिए, हे राजन्, प्रेतत्व की निवृत्ति के लिए इसे श्रद्धा से करना चाहिए।
Verse 61
श्रीभागवानुवाच / एवं संजल्षतस्तस्य प्रेतेन नियतात्मनः / सेनाजगामानुपदं हस्त्यश्वरथसंकुला
श्रीभगवान् बोले—जब वह संयमितचित्त पुरुष प्रेत से इस प्रकार संवाद कर रहा था, तभी हाथी, घोड़े और रथों से भरी हुई एक सेना उसके पीछे-पीछे निकट आ पहुँची।
Verse 62
ततो बले समायाते दत्त्वा राज्ञे महामणिम् / नमस्कृत्य पुनः प्रार्थ्य प्रेतो ऽदर्शनमीयिवान्
तब जब राजकीय सेना आ पहुँची, उसने राजा को वह महान मणि अर्पित की; फिर प्रणाम करके विनती की और वह प्रेत आँखों से ओझल हो गया।
Verse 63
तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य राजापि स्वपुरं ययौ / स्वपुरं स समासाद्य सर्वं तत्प्रेतभाषितम्
इसलिए उस वन से निकलकर राजा भी अपने नगर को गया; नगर पहुँचकर उसने उस प्रेत द्वारा कही हुई सारी बात कह सुनाई।
Verse 64
चकार विधिवत्पक्षिन्नौर्ध्वदेहादिकं विधिम् / तस्य पुण्यप्रदानेन प्रेतो मुक्तो दिवं ययौ
हे पक्षिन् (गरुड़)! उसने विधिपूर्वक ऊर्ध्वदेह आदि संस्कार किए; उन पुण्यदायी कर्मों के फल से वह प्रेत मुक्त होकर स्वर्ग को गया।
Verse 65
श्राद्धेन परदत्तेन गतः प्रेतो ऽपि सद्गतिम् / किं पुनः पुत्रदत्तेन पिता यातीति चात्भुतम्
पराए द्वारा किए और अर्पित श्राद्ध से भी प्रेत सद्गति को प्राप्त होता है; फिर पुत्र द्वारा दिए श्राद्ध से पिता का अवश्य उस उत्तम गति को पाना कितना अद्भुत है।
Verse 66
न तौ प्रेतत्वमायातः पापाचारयुतावपि
पापाचार में लगे होने पर भी वे दोनों प्रेतत्व को प्राप्त नहीं हुए; पुण्य के प्रभाव से उनमें प्रेत-भाव नहीं आया।
This chapter’s narrative emphasizes that social-religious merit can be rendered ineffective for post-mortem transition if the prescribed ūrdhva-deha rites and the sequence of śrāddhas are not performed (especially due to absence of offspring/kinsmen), resulting in a fixed preta-condition.
The text lists theft of property belonging to gods and brāhmaṇas, theft of women’s/children’s wealth, sexual relations with forbidden partners (including an ascetic woman, same-lineage, or otherwise prohibited), betrayal of master/friend/brāhmaṇa, neglect of the five daily sacred duties, and sins connected to pilgrimage places as causes leading to pretahood (with some described as producing “great pretas”).
It is described as a superior dāna: a (golden) pot adorned with Brahmā, Śiva, and Keśava along with the Lokapālas, worshipped with incense/flowers/sandalwood, filled with milk and ghee, and then gifted to a brāhmaṇa—said to end inauspicious post-mortem destiny and destroy grave sins.
The chapter frames Viṣṇu-centered discipline—hearing true scripture, worship of Viṣṇu/Nārāyaṇa, and keeping company of the virtuous—as a direct remover of the preta-state, and embeds the śrāddha/ūrdhva-deha program within Nārāyaṇa’s presence and name-recitation.