Adhyaya 9
Moksha Sadhana PrakaranaAdhyaya 927 Verses

Adhyaya 9

Ajāna Lineages, Divine Classes, Ṛṣi Catalogues, and the Merit of Śravaṇa-Smaraṇa

गरुड़ के प्रश्न पर श्रीकृष्ण ‘अजन्मा’ तथा उससे जुड़े वर्गों का स्वरूप बताते हैं। वे अजाना/अजनज देवताओं को कर्म के अधिष्ठाता, वंश-नियत नियामक मानकर गन्धर्व आदि के प्रमुख नाम गिनाते हैं। फिर गन्धर्व, अप्सरा (अज्ञान से अत्यधिक संख्या कही गई), यक्ष आदि की श्रेणियाँ बताकर ऋषियों की विशेष प्रशंसा करते हैं—वे अजन्मा के तुल्य और केवल कर्मज प्राणियों से श्रेष्ठ हैं। अनेक मुनियों की विस्तृत सूचियाँ देकर कहा जाता है कि उनके नाम सुनने से हरि प्रसन्न होते हैं। आगे अग्नि की पुत्रियों रूप अपनी पत्नियों का उल्लेख, काशेरू की विशेषता, तथा अजानों से पितरों की उत्पत्ति और उनकी अपार संख्या कही जाती है। अंत में दिव्य दूतों और देव-गन्धर्वों को पृथ्वी के राजाओं व मनुष्यों से ऊपर रखकर श्रवण-स्मरण को पवित्र करने वाला और हरि-कृपा देने वाला बताया जाता है; उपेक्षा को माया-जन्य मोह कहा गया है। नित्य आचरण के साथ स्मरण की चेतावनी देकर आगे के सदाचार व फल-परिणाम के उपदेशों की भूमिका बनती है।

Shlokas

Verse 1

अजानजस्वरूपं च ब्रूहि कृष्ण महामते / तदन्यांश्च क्रमेणेव वक्तुं कृष्ण त्वमर्हसि

हे कृष्ण, महामति! अजान (अजन्मा) का स्वरूप बताइए; और फिर क्रम से अन्य विषयों का भी वर्णन करने की कृपा कीजिए, हे कृष्ण।

Verse 2

श्रीकृष्ण उवाच / अजानाख्या देवतास्तु तत्तद्देवकुले भवाः / अजानदेवतास्ता हि तेभ्योग्याः कर्मदेवताः

श्रीकृष्ण ने कहा—‘अजान’ नामक देवता अपने-अपने देवकुलों में उत्पन्न होते हैं। वे ‘अजान-देवता’ वास्तव में उन कुलों के अनुरूप कर्म के अधिष्ठाता देवता हैं।

Verse 3

विराधश्चारुदेष्णश्च तथा चित्ररथस्तथा / धृतराष्ट्रः किशोरश्च हूहूर्हाहास्तथैव च

विराध, आरुदेष्ण, तथा चित्ररथ; धृतराष्ट्र और किशोर; और इसी प्रकार हूहू तथा हाहा भी।

Verse 4

विद्याधरश्चोग्रसेनो विश्वावसुपरावसू / चित्रसेनश्च गोपालो बलः पञ्चदश स्मृताः

विद्याधर, उग्रसेन, विश्वावसु और परावसु; तथा चित्रसेन, गोपाल और बल—ये (सब) पंद्रह के रूप में स्मरण किए गए हैं।

Verse 5

एवमाद्यश्च गन्धर्वाः शतसंख्याः खगेश्वर / अजानजसमा ज्ञेया मुक्तौ संसार एव च

हे खगेश्वर गरुड़! आद्य गन्धर्व शत-संख्या में जानने योग्य हैं; वे मोक्ष में भी और संसार-स्थिति में भी अजानजों के समान माने जाते हैं।

Verse 6

अज्ञानजास्तु मे देवाः कर्मजेभ्यः शतावराः / घृताची मेनका रंभा उर्वशी च तिलोत्तमा

परन्तु मेरे अज्ञान से उत्पन्न देव-समूह कर्मजों से सौ गुना अधिक हैं—जैसे घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी और तिलोत्तमा।

Verse 7

सुकेतुः शबरी चैव मञ्जुघोषा च पिङ्गला / इत्यादिकं यक्षरत्नं सह संपरिकीर्तितम्

सुकेतु, शबरी, मञ्जुघोषा और पिङ्गला—आदि—ये सब यहाँ यक्ष-रत्न के रूप में एक साथ कीर्तित हैं।

Verse 8

अजानजसमा ह्येते कर्मजेभ्यः शतावराः / विश्वामित्रो वसिष्ठश्च नारदश्च्यवनस्तथा

निश्चय ही ये अजानज (ब्रह्मा) के समान हैं और केवल कर्म से उत्पन्न जनों से सौ गुना श्रेष्ठ हैं—जैसे विश्वामित्र, वसिष्ठ, नारद तथा च्यवन।

Verse 9

उतथ्यश्च मुनिश्चैतान्द्राजपित्वा खगेश्वर / ऋषयश्च महात्मानो ह्यजानजसमाः स्मृताः

हे खगेश्वर! मुनि उतथ्य ने इन विषयों का यथोचित वर्णन करके कहा; और ये महात्मा ऋषि अजानजों के समान स्मरण किए जाते हैं।

Verse 10

शतर्चिः कश्यपो ज्ञेयो मध्यमश्च पराशरः / पावमान्यः प्रगाथश्च क्षुद्रसूक्तश्च देवलः

शतर्चि को कश्यप नाम से भी जानो; ‘मध्यम’ ऋषि पराशर हैं। पावमान्य को प्रगाथ कहा गया है और क्षुद्रसूक्त देवल हैं।

Verse 11

गृत्समदो ह्यासुरिश्च भरद्वाजोथ मुद्गलः / उद्दालको ह्यृ शृङ्गः शङ्खः सत्यव्रतस्तथा

गृत्समद, आसुरि, भरद्वाज और मुद्गल; तथा उद्दालक, ऋष्यशृंग, शंख और सत्यव्रत—ये भी पूज्य ऋषियों में गिने गए हैं।

Verse 12

सुयज्ञश्चैव बाभ्रव्यो माण्डूकश्चैव बाष्कलः / धर्माचार्यस्तथागस्त्यो दाल्भ्यो दार्ढ्यच्युतस्तथा

सुयज्ञ, बाभ्रव्य, माण्डूक और बाष्कल; तथा धर्माचार्य, अगस्त्य, दाल्भ्य और दार्ढ्यच्युत—ये भी (यहाँ) उल्लिखित हैं।

Verse 13

कवषो हरितः कण्वो विरूपो मुसलस्तथा / विष्णुवृद्धश्च आत्रेयः श्रीवत्सो वत्सलेत्यपि

कवष, हरित, कण्व, विरूप और मुसल; तथा विष्णुवृद्ध, आत्रेय, और श्रीवत्स तथा वत्सल—ये भी (ऋषि) हैं।

Verse 14

भार्गवश्चाप्नवानश्च माण्डूकेयस्तथैव / मण्ड्कश्चैव जाबचलिः वीतिहव्यस्तथैव च

भार्गव, आप्नवान और माण्डूकेय; तथा मण्डक, जाबचलि और वीतिहव्य—ये भी (ऋषि) हैं।

Verse 15

गृत्समदः शौनकश्च इत्याद्या ऋषयः स्मृताः / एतेषां श्रवणादेव हरिः प्रीणाति सर्वदा

गृत्समद, शौनक आदि ऋषि परंपरा में स्मरणीय हैं। उनके नामों का केवल श्रवण करने से ही हरि (विष्णु) सदा प्रसन्न होते हैं।

Verse 16

ब्रुवे द्व्यष्टसहस्रं च शृणु तार्क्ष्य मम स्त्रियः / अग्निपुत्रास्तु यद्द्व्यष्टसहस्रञ्च मम स्त्रियः / अजानजसमा ह्येता (ते) नात्र कार्या विचारणा

मैं कहता हूँ—सुनो, हे तार्क्ष्य—मेरी पत्नियाँ दो हजार अट्ठाईस हैं। वे दो हजार अट्ठाईस मेरी पत्नियाँ अग्नि की पुत्रियाँ हैं; वे अजन्म-जन्म के समान शुद्ध हैं, इसलिए यहाँ कोई संदेह-विचार नहीं।

Verse 17

त्वष्टुः पुत्री कशेरूश्च तासां मध्ये गुणाधिका / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु सम्यक् खगेश्वर

त्वष्टा की पुत्री कशेरू उन (स्त्रियों) में गुणों से श्रेष्ठ है। अब उनके बाद उत्पन्न होने वालों का वर्णन करता हूँ—हे खगेश्वर, ध्यान से सुनो।

Verse 18

आजानेभ्यस्तु पितरः सप्तभ्योन्ये शतावराः / तथाधिका हि पितर इति वेदविदां मतम्

आजानों से पितर उत्पन्न होते हैं; और उन सात (वर्गों) से अन्य पितर सैकड़ों में हैं। पितर इससे भी अधिक हैं—ऐसा वेदवेत्ताओं का मत है।

Verse 19

तदनन्तराजान्वक्ष्ये शृणु त्वं द्विजसत्तम / अष्टाभ्यो देवगन्धर्वा अष्टोत्तरशतं विना

अब मैं आगे के राजाओं का वर्णन करता हूँ—हे द्विजश्रेष्ठ, तुम सुनो। आठ (प्रधानों) को छोड़कर देवगन्धर्व एक सौ आठ माने गए हैं।

Verse 20

तेभ्यः शतगुणानन्दा देवप्रेष्यास्तु मुख्यतः / स्वमुकेनेव देवैश्च आज्ञाप्याः सर्वदा गणाः

उनसे सौ गुना अधिक आनन्द वाले देवप्रेष्य (देव-दूत) प्रधान हैं; उनके गण सदा देवताओं द्वारा, मानो देवों के अपने मुख से, आज्ञापित रहते हैं।

Verse 21

आख्याता देवगन्धर्वास्तेभ्यस्ते च शतावराः / तेभ्यस्तु क्षितिपा ज्ञेया अवराश्च शतैर्गुणैः

देव-गन्धर्व उच्चतर कहे गए हैं; उनसे नीचे ‘शतावर’ हैं; और उनसे भी नीचे पृथ्वी के राजा—गुणों में सैकड़ों स्तर से हीन—समझे जाने चाहिए।

Verse 22

तेभ्यः शतगुणाज्ञेया मानुषेषूत्तमा गणाः / एवं प्रासंगिकानुक्त्वा प्रकृतं ह्यनुसराम्यहम् / एवं ब्रह्मादयो देवा लक्ष्म्याद्या अपि सर्वशः

उनकी अपेक्षा मनुष्यों में जो उत्तम गण हैं, वे सौ गुना (श्रेष्ठ) समझे जाएँ। इस प्रकार प्रसंगवश कही बात कहकर अब मैं मूल विषय का अनुसरण करता हूँ। इसी प्रकार ब्रह्मा आदि देव और लक्ष्मी आदि समस्त दिव्याएँ भी समझी जाएँ।

Verse 23

स्तुत्वा तूष्णीं स्थिताः सर्वे प्राञ्जलीकृत्य भो द्विज

स्तुति करके वे सब हाथ जोड़कर मौन खड़े रहे—हे द्विज।

Verse 24

तेषामायतनं दातुं मनसा समचिन्तयत्

उनके लिए उचित निवास-स्थान देने हेतु उसने मन में विचार किया।

Verse 25

इदं पवित्रमारोग्यं पुण्यं पापप्रणाशनम् / हरिप्रसादजनकं स्वरूपसुखसाधनम्

यह आचरण पवित्र और आरोग्य देने वाला है; यह पुण्यकारी है और पापों का नाश करता है। यह हरि की कृपा उत्पन्न करता है और आत्मस्वरूप के आनंद का साधन बनता है।

Verse 26

इदं तु स्तवनं विप्रा न पठन्तीह मानवाः / न शृण्वन्ति च ये नित्यं ते सर्वे चैव मायिनः

हे विप्रों! जो मनुष्य इस स्तवन का पाठ नहीं करते और नित्य इसे सुनते भी नहीं, वे सब निश्चय ही माया से मोहित हैं।

Verse 27

नस्मरन्तोन्तरं नित्यं ये भुञ्जन्ति नराधमाः / तैर्भुक्ता सततं विष्ठा सदा क्रिमिशतैर्युता

जो नराधम भीतर (अंतर्यामी) का नित्य स्मरण किए बिना भोजन करते हैं, परलोक में उन्हीं के द्वारा सदा मल ही खाया जाता है, जो सैकड़ों कीड़ों से युक्त होता है।

Frequently Asked Questions

They are described as arising within their respective divine lineages and serving as presiding powers connected to actions (karma), implying a governance of activity and its fruits through lineage-specific divine agency.

It uses repeated “hundredfold” comparisons to express relative excellence and happiness: divine emissaries are said to enjoy happiness far exceeding Gandharvas; Deva-Gandharvas are placed higher than other Gandharva classes; earthly kings are ranked below these, with the best humans described as superior to lower human groupings.