
Description of Shirovratam and the Wearing of Tripundra
इस अध्याय में भगवान नारायण शिरोव्रत के महत्व और त्रिपुण्ड्र धारण करने की विधि का वर्णन करते हैं। वे कहते हैं कि इस व्रत के बिना सभी वैदिक और स्मृति कर्म निष्फल हैं और ब्रह्मविद्या प्राप्त नहीं की जा सकती। ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र ने भी इसी व्रत से अपनी स्थिति प्राप्त की। इसमें भस्म तैयार करने, मंत्रों से शुद्ध करने और विभिन्न आश्रमों के लिए त्रिपुण्ड्र धारण करने के नियमों का विस्तार से वर्णन है।
Verse 1
सशिरोव्रतं त्रिपुण्डधारणवर्णनम् श्रीनारायण उवाच इदं शिरोव्रतं चीर्णं विधिवद्यैर्द्विजातिभिः । तेषामेव परां विद्यां वदेदज्ञानबाधिकाम्
श्री नारायण ने कहा: जिन द्विजों ने विधिपूर्वक इस 'शिरोव्रत' का अनुष्ठान किया है, उन्हें ही अज्ञान का नाश करने वाली इस परा विद्या का उपदेश देना चाहिए।
Verse 2
विधिवच्छ्रद्धया सार्धं न चीर्णं यैः शिरोव्रतम् । श्रौतस्मार्तसमाचारस्तेषामनुपकारकः
जिन्होंने श्रद्धा के साथ विधिपूर्वक शिरोव्रत का पालन नहीं किया है, उनके लिए श्रुति और स्मृति में बताए गए आचार-व्यवहार फलदायी नहीं होते।
Verse 3
शिरोव्रतसमाचारादेव ब्रह्मादिदेवताः । देवता अभवन्विद्वन् खलु नान्येन हेतुना
हे विद्वान! शिरोव्रत के आचरण से ही ब्रह्मा आदि देवता देवत्व को प्राप्त हुए हैं, निश्चित ही इसका अन्य कोई कारण नहीं है।
Verse 4
शिरोव्रतस्य माहात्म्यं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च देवताः सकला अपि
शिरोव्रत की महिमा प्राचीन काल में पूर्वजों द्वारा स्थापित की गई थी। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र और सभी देवताओं ने भी इसे धारण किया है।
Verse 5
सर्वपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः । शिरोव्रतमिदं येन चरितं विधिवद्बुधैः
यदि बुद्धिमान व्यक्ति विधिपूर्वक इस शिरोव्रत का अनुष्ठान करता है, तो वह समस्त पापों से युक्त होने पर भी उन सभी पापों से मुक्त हो जाता है।
Verse 6
शिरोव्रतमिदं नाम शिरस्याथर्वणश्रुतेः । यदुक्तं तद्धि नैवान्यत्तत्तु पुण्येन लभ्यते
अथर्ववेद की श्रुति के शीर्ष (प्रारंभ) में जिस शिरोव्रत का वर्णन है, वह यही है, अन्य कुछ नहीं; और यह केवल महान पुण्य से ही प्राप्त होता है।
Verse 7
शाखाभेदेषु नामानि व्रतस्यास्य विभेदतः । पठ्यन्ते मुनिशार्दूल शाखास्वेकव्रतं हि तत्
हे मुनिश्रेष्ठ! वेदों की विभिन्न शाखाओं में इस व्रत के अलग-अलग नाम पढ़े जाते हैं, किंतु वास्तव में सभी शाखाओं में यह एक ही व्रत है।
Verse 8
सर्वशाखासु वस्त्वेकं शिवाख्यं सत्यचिद्घनम् । तथा तद्विषयं ज्ञानं तथैव च शिरोतव्रतम्
सभी शाखाओं में एक ही परम तत्व है जिसे 'शिव' कहा जाता है, जो सत्य और चेतना का घन स्वरूप है। उसी प्रकार उससे संबंधित ज्ञान और यह शिरोव्रत भी एक ही है।
Verse 9
शिरोव्रतविहीनस्तु सर्वधर्मविवर्जितः । अपि सर्वासु विद्यासु सोऽधिकारी न संशयः
शिरोव्रत से हीन मनुष्य समस्त धर्मों से रहित माना जाता है; वह सभी विद्याओं में अधिकार नहीं रखता, इसमें कोई संशय नहीं है।
Verse 10
शिरोव्रतमिदं कार्यं पापकान्तारदाहकम् । साधनं सर्वविद्यानां यतस्तत्सम्यगाचरेत्
यह शिरोव्रत अवश्य करना चाहिए क्योंकि यह पाप रूपी वन को जलाने वाला है। चूंकि यह समस्त विद्याओं का साधन है, अतः इसका सम्यक् आचरण करना चाहिए।
Verse 11
श्रुतिराथर्वणी सूक्ष्मा सूक्ष्मार्थस्य प्रकाशिनी । यदुवाच व्रतं प्रीत्या तन्नित्यं सम्यगाचरेत्
सूक्ष्म अर्थ को प्रकाशित करने वाली सूक्ष्म आथर्वणी श्रुति ने जिस व्रत को प्रीतिपूर्वक कहा है, उसका नित्य सम्यक् आचरण करना चाहिए।
Verse 12
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिः शुद्धेन भस्मना । सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्याच्छिरोव्रतसमाह्वयम्
'अग्नि' आदि छह मन्त्रों द्वारा शुद्ध भस्म से सम्पूर्ण शरीर पर भस्म मलना चाहिए, इसे ही शिरोव्रत कहा जाता है।
Verse 13
एतच्छिरोव्रतं कुर्यात्सन्ध्याकालेषु सादरम् । यावद्विद्योदयस्तावत्तस्य विद्या खलूत्तमा
सन्ध्या काल में आदरपूर्वक यह शिरोव्रत करना चाहिए। जब तक विद्या का उदय न हो, तब तक उसके लिए यह विद्या ही वास्तव में उत्तम है।
Verse 14
द्वादशाब्दमथाब्दं वा तदर्धं च तदर्धकम् । प्रकुर्याद्द्वादशाहं वा सङ्कल्पेन शिरोव्रतम्
बारह वर्ष, अथवा एक वर्ष, अथवा आधा वर्ष, अथवा तीन मास, अथवा कम से कम बारह दिन तक संकल्पपूर्वक शिरोव्रत करना चाहिए।
Verse 15
शिरोव्रतेन यः स्नातस्तं तु नोपदिशेत्तु यः । तस्य विद्या विनष्टा स्यान्निर्घृणः स गुरुः खलु
जो शिरोव्रत से स्नात है, उसे जो गुरु उपदेश नहीं देता, उस गुरु की विद्या नष्ट हो जाती है और वह गुरु वास्तव में निर्दयी है।
Verse 16
ब्रह्मविद्यागुरुः साक्षान्मुनिः कारुणिकः खलु । यथा सर्वेश्वरः श्रीमान्मृदुः कारुणिकः खलु
ब्रह्मविद्या का गुरु साक्षात् दयालु मुनि है, जैसे श्रीमान् सर्वेश्वर कोमल और वास्तव में करुणामय हैं।
Verse 17
जन्मान्तरसहस्रेषु नरा ये धर्मचारिणः । तेषामेव खलु श्रद्धा जायते न कदाचन
हजारों जन्मों तक जो मनुष्य धर्मात्मा रहे हैं, उन्हीं में वास्तव में श्रद्धा उत्पन्न होती है; अन्यों में कभी नहीं।
Verse 18
प्रत्युताज्ञानबाहुल्याद्द्वेष एव विजायते । अतः प्रद्वेषयुक्तस्य न भवेदात्मवेदनम्
इसके विपरीत, अज्ञान की अधिकता के कारण द्वेष ही उत्पन्न होता है। अतः द्वेषयुक्त पुरुष को आत्मज्ञान नहीं हो सकता।
Verse 19
ब्रह्मविद्योपदेशस्य साक्षादेवाधिकारिणः । त एव नेतरे विद्वन् ये तु स्नाताः शिरोव्रतैः
हे विद्वान! केवल वे ही ब्रह्मविद्या के उपदेश के वास्तविक अधिकारी हैं, जिन्होंने शिरोव्रत के अनुसार स्नान किया है, अन्य कोई नहीं।
Verse 20
व्रतं पाशुपतं चीर्णं यैर्द्विजैरादरेण तु । तेषामेवोपदेष्टव्यमिति वेदानुशासनम्
जिन द्विजों ने आदरपूर्वक पाशुपत व्रत का पालन किया है, उन्हें ही यह उपदेश देना चाहिए - ऐसा वेदों का आदेश है।
Verse 21
यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन सन्त्यजेत् । तान्हत्वा न स पापीयान्भवेद्वेदान्तनिश्चयः
जो जीव (पशु) है, वह इस व्रत के द्वारा अपने पशुत्व का त्याग कर देता है। उन पाशों को नष्ट करने से वह पापी नहीं होता, यह वेदान्त का निश्चय है।
Verse 22
त्रिपुण्ड्रधारणं प्रोक्तं जाबालैरादरेण तु । त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण शिवेन च
जाबाल उपनिषद् में आदरपूर्वक त्रिपुण्ड्र धारण करने का विधान बताया गया है, जिसे त्र्यम्बक मन्त्र, ओंकार (तार) और शिव नाम के साथ धारण करना चाहिए।
Verse 23
त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं गहस्थाश्रममाश्रितः । ओङ्कारेण त्रिरुक्तेन सहंसेन त्रिपुण्ड्रकम्
गृहस्थाश्रम में रहने वाले को नित्य त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए। उसे तीन बार ओंकार और हंस मन्त्र के साथ त्रिपुण्ड्र लगाना चाहिए।
Verse 24
धारयेद्भिक्षुको नित्यमिति जाबालिकी श्रुतिः । त्रियम्बकेन मन्त्रेण प्रणवेन शिवेन च
संन्यासी (भिक्षुक) को भी नित्य इसे धारण करना चाहिए - ऐसा जाबालि श्रुति का कथन है। इसे त्र्यम्बक मन्त्र, प्रणव और शिव मन्त्र के साथ धारण करें।
Verse 25
गृहस्थश्च वानप्रस्थो धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् । मेधावीत्यादिना वापि ब्रह्मचारी दिने दिने
गृहस्थ और वानप्रस्थ को त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए। बुद्धिमान ब्रह्मचारी को भी प्रतिदिन 'मेधावी' आदि मन्त्रों से इसे धारण करना चाहिए।
Verse 26
भस्मना सजलेनापि धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् । ब्राह्मणो विधिनोत्पन्नस्त्रिपुण्ड्रभस्मनैव तु
जल मिश्रित भस्म से त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए। विधिपूर्वक उत्पन्न ब्राह्मण को त्रिपुण्ड्र भस्म से ही इसे धारण करना चाहिए।
Verse 27
ललाटे धारयेन्नित्यं तिर्यग्भस्मावगुण्ठनम् । (महादेवस्य सम्बन्धात्तद्धर्मेऽप्यस्ति सङ्गतिः ।) सम्यक् त्रिपुण्ड्रधर्मं च ब्राह्मणो नित्यमाचरेत्
ललाट पर नित्य भस्म की आड़ी रेखाएँ (त्रिपुण्ड्र) लगानी चाहिए। महादेव से सम्बन्ध होने के कारण ब्राह्मण को नित्य भली-भाँति त्रिपुण्ड्र धर्म का आचरण करना चाहिए।
Verse 28
आदिब्राह्मणभूतेन त्रिपुण्ड्रं भस्मना धृतम् । यतोऽत एव विप्रस्तु त्रिपुण्ड्रं धारयेत्सदा
चूँकि आदि-ब्राह्मण (ब्रह्मा या शिव) ने भस्म से त्रिपुण्ड्र धारण किया था, इसलिए ब्राह्मण को सदैव त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए।
Verse 29
भस्मना वेदसिद्धेन त्रिपुण्ड्रं देहगुण्ठनम् । रुद्रलिङ्गार्चनं वापि मोहतोऽपि च न त्यजेत्
वेदसिद्ध भस्म से त्रिपुण्ड्र धारण, शरीर पर भस्म लेपन और रुद्रलिंग का पूजन मोहवश भी कभी नहीं त्यागना चाहिए।
Verse 30
त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण तथैव च । पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण प्रणवेन तथैव च
ॐकार सहित त्र्यम्बक मंत्र, पंचाक्षर मंत्र और प्रणव के द्वारा।
Verse 31
ललाटे हृदये चैव दोर्द्वन्द्वे च महामुने । त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं संन्यासाश्रममाश्रितः
हे महामुनि! संन्यासाश्रम में स्थित व्यक्ति को ललाट, हृदय और दोनों भुजाओं पर नित्य त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए।
Verse 32
त्रियायुषेण मन्त्रेण मेधावीत्यादिनाथवा । गौणेन भस्मना धार्यं त्रिपुण्ड्रं ब्रह्मचारिणा
ब्रह्मचारी को 'त्र्यायुष' मंत्र अथवा 'मेधावी' आदि मंत्रों के साथ गौण भस्म से त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए।
Verse 33
नमोऽन्तेन शिवेनैव शूद्रः शुश्रूषणे रतः । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नित्यं भक्त्या समाचरेत्
सेवा में रत शूद्र को 'नमः' अंत वाले शिव नाम से नित्य भक्तिपूर्वक भस्म लेपन और त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए।
Verse 34
अन्येषामपि सर्वेषां विना मन्त्रेण सुव्रत । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च कर्तव्यं भक्तितो मुने
हे सुव्रत मुनि! अन्य सभी लोगों को बिना मंत्र के ही भक्तिपूर्वक भस्म लेपन और त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए।
Verse 35
भूत्यैवोद्धूलनं तिर्यक् त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् । वरेण्यं सर्वधर्मेभ्यस्तस्मान्नित्यं समाचरेत्
भस्म से शरीर का लेपन और आड़ा त्रिपुण्ड्र धारण करना सभी धर्मों में श्रेष्ठ है, इसलिए इसका नित्य आचरण करना चाहिए।
Verse 36
भस्माग्निहोत्रजं वाथ विरजाग्निसमुद्भवम् । आदरेण समादाय शुद्धे पात्रे निधाय तत्
अग्निहोत्र से उत्पन्न अथवा विरजाग्नि से उत्पन्न भस्म को आदरपूर्वक लेकर उसे शुद्ध पात्र में रखना चाहिए।
Verse 37
प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च द्विराचम्य समाहितः । गृहीत्वा भस्म तत्पञ्चब्रह्ममन्त्रैः शनैः शनैः
हाथ-पैर धोकर और दो बार आचमन कर एकाग्र चित्त से, पंचब्रह्म मंत्रों के द्वारा उस भस्म को धीरे-धीरे ग्रहण करना चाहिए।
Verse 38
प्राणायामत्रयं कृत्वा अग्निरित्यादिमन्त्रितम् । तैरेव सप्तभिर्मन्त्रैस्त्रिवारमभिमन्त्रयेत्
तीन प्राणायाम करके 'अग्नि' आदि सात मंत्रों से उस भस्म को तीन बार अभिमंत्रित करना चाहिए।
Verse 39
ओमापोज्योतिरित्युक्त्वा ध्यात्वा मन्त्रानुदीरयेत् । सितेन भस्मना पूर्वं समुद्धूल्य शरीरकम्
'ओम आपो ज्योतिः' का उच्चारण कर, ध्यान और मन्त्रों का पाठ करते हुए, पहले श्वेत भस्म से पूरे शरीर को मलना चाहिए।
Verse 40
विपापो विरजो मर्त्यो जायते नात्र संशयः । ततो ध्यात्वा महाविष्णुं जगन्नाथं जलाधिपम्
इससे मनुष्य निष्पाप और रजोगुण रहित (शुद्ध) हो जाता है, इसमें संशय नहीं है। फिर जगन्नाथ और जलाधिपति महाविष्णु का ध्यान करके...
Verse 41
संयोज्य भस्मना तोयमग्निरित्यादिभिः पुनः । विमृज्य साम्बं ध्यात्वा च समुद्धूल्योर्ध्वमस्तकम्
'अग्नि' आदि मन्त्रों से भस्म में जल मिलाकर, उसे मलकर और साम्ब (अम्बा सहित शिव) का ध्यान कर, मस्तक के ऊपरी भाग पर भस्म लगाना चाहिए।
Verse 42
तेन भावनया ब्राह्मभूतेन सितभस्मना । ललाटवक्षःस्कन्धेषु स्वाश्रमोचितमन्त्रतः
उस ब्रह्मभूत भावना वाले श्वेत भस्म को अपने आश्रम के उचित मन्त्रों के साथ ललाट, वक्ष और कन्धों पर धारण करना चाहिए।
Verse 43
मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरनुलोमविलोमतः । त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं त्रिकालेष्वपि भक्तितः
मध्यमा, अनामिका और अँगूठे की सहायता से, सीधे और उल्टे क्रम में, तीनों कालों (संध्याओं) में भक्तिपूर्वक नित्य त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए।
Verse 999
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे सशिरोव्रतं त्रिपुण्डधारणवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः
इस प्रकार अठारह हजार श्लोकों वाली श्रीमद्देवीभागवत महापुराण संहिता के ग्यारहवें स्कन्ध में 'शिरोव्रत और त्रिपुण्ड्र धारण वर्णन' नामक नवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
Shirovratam is described as a fundamental vow involving the application of sacred ash (Bhasma). Without it, Vedic rituals are considered fruitless, and it is a strict prerequisite for receiving Brahma Vidya (supreme knowledge).
Tripundra should be applied on the forehead, chest, and shoulders using the middle, ring, and thumb fingers. The ash is sourced from Agnihotra, purified with specific mantras like the Panchabrahma, and applied with deep devotion.
No, the chapter specifies different mantras and variations of the practice based on a person's Ashrama (stage of life like Grihastha or Sannyasa) and Varna, ensuring everyone can perform the ritual appropriately.
Read Devi Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.