Brahmanda Purana — Upodghata Pada, Shloka 24
श्रीनगर-त्रिपुरा-सप्तकक्षा-पालकदेवताप्रकाशनम्
Revelation of the Guardian Deities of Śrīnagara-Tripurā’s Seven Enclosures
Devanagari script
हयग्रीव उवाच ब्राह्मणो हृदयं कामो मृत्युरुर्वी च मारुतः / तपनस्य कराश्चन्द्रकरो वेदाश्च पावकः
Transliteration
hayagrīva uvāca brāhmaṇo hṛdayaṃ kāmo mṛtyururvī ca mārutaḥ / tapanasya karāścandrakaro vedāśca pāvakaḥ
Translation
हयग्रीव बोले—ब्राह्मण, हृदय, काम, मृत्यु, उर्वी (पृथ्वी) और मारुत; तपन (सूर्य) की किरणें, चन्द्र-किरण, वेद और पावक (अग्नि)।
Word by Word
हयग्रीवःHayagrīva
हयग्रीवः:
कर्ता (Karta/Speaker)
TypeNoun
Rootहय (प्रातिपदिक) + ग्रीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (हयः ग्रीवा यस्य सः)
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Predicate)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ब्राह्मणःthe Brāhmaṇa
ब्राह्मणः:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हृदयम्the heart
हृदयम्:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कामःdesire (Kāma)
कामः:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मृत्युःdeath
मृत्युः:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootमृत्यु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उर्वीearth
उर्वी:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootउर्वी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
मारुतःwind (Māruta)
मारुतः:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootमारुत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तपनस्यof Tapana (the Sun)
तपनस्य:
सम्बन्ध (Genitive/Relation)
TypeNoun
Rootतपन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
कराःrays/hands
कराः:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootकर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
चन्द्रकरःmoonlight (ray of the moon)
चन्द्रकरः:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootचन्द्र (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (चन्द्रस्य करः)
वेदाःthe Vedas
वेदाः:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootवेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
पावकःfire
पावकः:
कर्ता/उद्देश्य (Subject in list)
TypeNoun
Rootपावक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन