Shloka 92
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते
Transliteration
saṃsāre narakebhyaśca trāyate puruṣaṃ ca yat / duḥkhatrāṇātpunaścāpi kṣetramityabhidhīyate
Translation
जो संसार और नरकों से पुरुष की रक्षा करता है, तथा दुःख से त्राण देता है—वह भी ‘क्षेत्र’ कहलाता है।
Word by Word
संसारेin saṃsāra
संसारे:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootसंसार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अधिकरणे
नरकेभ्यःfrom hells
नरकेभ्यः:
Apadana (अपादान/Source)
TypeNoun
Rootनरक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), बहुवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
त्रायतेprotects / saves
त्रायते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootत्रा (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
पुरुषम्a person
पुरुषम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
यत्that which
यत्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun: ‘that which’)
दुःख-त्राणात्from protection from suffering
दुःख-त्राणात्:
Hetu (हेतु/Cause)
TypeNoun
Rootदुःखत्राण (प्रातिपदिक; दुःख+त्राण)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; तत्पुरुषः (दुःखस्य त्राणम्)
पुनःagain / further
पुनः:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse adverb)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; ‘again/further’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/Addition)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपि-कार (also)
क्षेत्रम्(it is called) kṣetra
क्षेत्रम्:
Pratijna (प्रतिज्ञा/Predicate)
TypeNoun
Rootक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणार्थक
अभिधीयतेis called / is designated
अभिधीयते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootअभि+धा (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (Passive)