Shloka 72
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च
Transliteration
apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ prītitāpavivarjanam / vairāgyakāraṇaṃ hyete prakṛtīnāṃ layasya ca
Translation
द्वेष का अभाव, आसक्ति का न होना, और प्रियता तथा ताप से रहित होना—ये वैराग्य के कारण हैं और प्रकृतियों के लय के भी।
Word by Word
अ-प्रद्वेषःnon-hatred
अ-प्रद्वेषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रद्वेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; नञ्-समासार्थक निषेध (negated): absence of hatred
अ-नभिष्वङ्गःnon-clinging (non-attachment)
अ-नभिष्वङ्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअभिष्वङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; नञ्-निषेध: non-attachment/clinging
प्रीति-ताप-विवर्जनम्avoidance of pleasure and pain
प्रीति-ताप-विवर्जनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रीति (प्रातिपदिक) + ताप (प्रातिपदिक) + विवर्जन (प्रातिपदिक; √वृज्/वर्ज्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (copulative) 'प्रीतिः च तापः च' + 'विवर्जनम्' (avoidance)
वैराग्य-कारणम्cause of dispassion
वैराग्य-कारणम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवैराग्य (प्रातिपदिक) + कारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'वैराग्यस्य कारणम्'
हिfor/indeed
हि:
Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formहेतौ/निश्चयार्थक निपात (particle: for/indeed)
एतेthese
एते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनाम
प्रकृतीनाम्of the prakṛtis/natures
प्रकृतीनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
लयस्यof dissolution/merging
लयस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
चand
च:
Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)