Shloka 63
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया
Transliteration
anityamaśivaṃ duḥkhamiti vuddhyānucintya ca / viśuddhaṃ kāryakaraṇaṃ sattvasyātiniṣaivayā
Translation
इसे ‘अनित्य, अशिव और दुःखरूप’ जानकर बुद्धि से निरन्तर चिन्तन करने पर, अत्यन्त साधना से सत्त्व का कार्य-करण शुद्ध हो जाता है।
Word by Word
अनित्यम्impermanent
अनित्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअनित्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण (neuter nom/acc sg, adjectival)
अशिवम्inauspicious / not beneficial
अशिवम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअशिव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण (neuter nom/acc sg, adjectival)
दुःखम्suffering
दुःखम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदुःख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन (neuter nom/acc sg)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः, वाक्यसमाप्त्यर्थ/उद्धरणसूचक (quotative particle)
बुद्ध्याwith understanding / by intellect
बुद्ध्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन (instrumental sg)
अनुचिन्त्यhaving contemplated
अनुचिन्त्य:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअनु-चिन्त् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); पूर्वकालिक क्रिया (having reflected/considered)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
विशुद्धम्pure
विशुद्धम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootविशुद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण (neuter nom/acc sg)
कार्यकरणम्the organs of action and instrument (action-apparatus)
कार्यकरणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकार्य + करण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (kārya + karaṇa, collective)
सत्त्वस्यof sattva (purity)
सत्त्वस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन (genitive sg)
अतिनिषेवयाby intense practice/constant cultivation
अतिनिषेवया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअति-निषेवा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; उपसर्गपूर्वक-तत्पुरुष (ati + niṣevā) (instrumental sg)