Brahmanda Purana — Upodghata Pada, Shloka 38
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः
Transliteration
dakṣiṇābhistatīyena baddho 'tyantaṃ vivarttate / ityete vai trayaḥ proktā bandhā hyajñānahetukāḥ
Translation
दक्षिणा-आसक्ति के तीसरे बंधन से बँधा हुआ जीव अत्यन्त भटकता है। ये तीनों बंधन कहे गए हैं, जिनका कारण अज्ञान ही है।
Word by Word
दक्षिणाभिःby the right (side) / by the southern (forces)
दक्षिणाभिः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootदक्षिणा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), बहुवचन
तृतीयेनby the third (bond)
तृतीयेन:
Karaṇa (करण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; विशेषणम्
बद्धःbound
बद्धः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootबन्ध् (धातु) → बद्ध (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्तः भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle)
अत्यन्तम्excessively, completely
अत्यन्तम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअत्यन्त (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
विवर्ततेturns about, revolves
विवर्तते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootविवृत्/वृत्त् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
इतिthus
इति:
Sambandha/Marker (सम्बन्ध/सूचक)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-समाप्तिसूचक (quotative particle)
एतेthese
एते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सर्वनाम
वैindeed
वै:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
त्रयःthree
त्रयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; संख्यावाचक
प्रोक्ताःare said/declared
प्रोक्ताः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्तः भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP)
बन्धाःbonds, fetters
बन्धाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
हिfor, indeed
हि:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (causal/emphatic particle)
अज्ञानहेतुकाःhaving ignorance as the cause
अज्ञानहेतुकाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअज्ञान (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक) + क (प्रातिपदिक-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अज्ञानस्य हेतुः/हेतुकः) विशेषणम्