Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 9
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे यथाऽवां मृगतां गतौ / संसारे ऽस्मिन्नमहाभागे भावो ऽस्य भवकारणम्
Transliteration
mṛga uvāca śṛṇu priye mahābhāge yathā'vāṃ mṛgatāṃ gatau / saṃsāre 'sminnamahābhāge bhāvo 'sya bhavakāraṇam
Translation
मृग बोला—हे महाभागे प्रिये, सुनो; हम दोनों कैसे मृगत्व को प्राप्त हुए। इस संसार में, हे महाभागे, मनोभाव ही जन्म का कारण है।
Word by Word
मृगःthe deer
मृगः:
कर्ता (Speaker/subject)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
शृणुlisten
शृणु:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट् लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
प्रियेO dear one
प्रिये:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootप्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; सम्बोधन विभक्ति (Vocative), एकवचन
महाभागेO fortunate one
महाभागे:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootमहाभाग (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; सम्बोधन विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास (महान् भागः यस्याः)
यथाhow/as
यथा:
प्रकार (Manner marker)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकार/उपमानवाचक (adverb: how/as)
आवाम्we two
आवाम्:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा विभक्ति, द्विवचन
मृगताम्deerhood/state of being a deer
मृगताम्:
कर्म (Object: state)
TypeNoun
Rootमृगता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन
गतौhaving gone/attained
गतौ:
कर्तृ-विशेषण (Predicate/qualifier)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त (past passive participle) from √गम्; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, द्विवचन; ‘आवाम्’ इत्यस्य विशेषण
संसारेin the world/cycle of rebirth
संसारे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootसंसार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
अधिकरण (Location: in this)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
अमहाभागेunfortunate
अमहाभागे:
विशेषण (Qualifier of ‘संसारे अस्मिन्’)
TypeAdjective
Rootअ + महाभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; नञ्-समास/कर्मधारय (अ-महाभागः = unfortunate)
भावःdisposition/mental state
भावः:
कर्ता/विषय (Subject/topic)
TypeNoun
Rootभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अस्यof this
अस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध (of this/of it)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
भवकारणम्cause of rebirth
भवकारणम्:
विधेय (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootभव + कारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (भवस्य कारणम्)