Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 27
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
तस्याः पिबन्त्यास्तु जलं शार्दूलो ऽतिभयङ्करः / तत्र प्राप्तो यदृच्छातो जगृहे तां भयर्दिताम्
Transliteration
tasyāḥ pibantyāstu jalaṃ śārdūlo 'tibhayaṅkaraḥ / tatra prāpto yadṛcchāto jagṛhe tāṃ bhayarditām
Translation
जब वह जल पी रही थी, तभी अत्यन्त भयावह बाघ वहाँ संयोग से आ पहुँचा और भय से व्याकुल उस स्त्री को पकड़ लिया।
Word by Word
तस्याःof her
तस्याः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/षष्ठी), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्
पिबन्त्याःwhile (she was) drinking
पिबन्त्याः:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण/participial qualifier)
TypeVerb
Rootपा (धातु) + शतृ (कृदन्त-प्रत्यय) → पिबन्ती (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमान-कृदन्तः (Present active participle/शतृ), स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘पिबन्ती’ = drinking
अस्तुindeed/just then
अस्तु:
Prayojaka/Padapūraṇa (पदपूरण/auxiliary)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलोट्-लकारः (Imperative/लोट्), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; विधिलिङ्गार्थे ‘let it be/indeed’ इत्यर्थे पदपूरणम्
जलम्water
जलम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootजल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/द्वितीया), एकवचनम्
शार्दूलःa tiger
शार्दूलः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootशार्दूल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/प्रथमा), एकवचनम्
अतिभयङ्करःextremely terrifying
अतिभयङ्करः:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय) + भयङ्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् शार्दूलस्य; समासः—उपपद-तत्पुरुषः (अति + भयङ्कर)
तत्रthere
तत्र:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्ययम्; देशवाचक-अव्ययम् (locative adverb)
प्राप्तःhaving arrived
प्राप्तः:
Karta (कर्ता/Subject qualifier)
TypeVerb
Rootप्र-आप् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय) → प्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि/कर्तरि क्त-प्रत्ययान्तः (past participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; ‘arrived’
यदृच्छातःby chance
यदृच्छातः:
Hetu (हेतु/Cause-manner)
TypeIndeclinable
Rootयदृच्छा (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावार्थे तसिल्-प्रत्ययान्तं अव्ययम् (ablatival adverb); ‘by chance’
जगृहेseized
जगृहे:
Kriyā (क्रिया/Main verb)
TypeVerb
Rootग्रह् (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect/लिट्), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
ताम्her
ताम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्
भय-अर्दिताम्afflicted by fear
भय-अर्दिताम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootभय (प्रातिपदिक) + अर्द् (धातु) + क्त (कृदन्त) → अर्दित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘भयेन अर्दिता’ इति तृतीया-तत्पुरुषसमासः; विशेषणम् ‘ताम्’