Adhyaya 11
Prathama SkandhaAdhyaya 1139 Verses

Adhyaya 11

Kṛṣṇa’s Arrival at Dvārakā (Dvārakā-praveśa and Bhakta-vātsalya)

इस अध्याय में भगवान श्रीकृष्ण समृद्ध राजधानी आनर्त-देश की द्वारका में लौटते हैं। शंखनाद से वे अपने आगमन की घोषणा करते हैं और नगर के लोग दर्शन हेतु उमड़ पड़ते हैं। आत्मतृप्त परमेश्वर को भेंट अर्पित करके भी निवासी अपनी पराधीन-भक्ति प्रकट करते हुए उन्हें माता, पिता, गुरु और पूज्य प्रभु—काल से अछूता—कहकर स्तुति करते हैं। वृष्णियों से सुरक्षित, उत्सव-समारोहों से सजी द्वारका का वर्णन है; वृद्ध, राजकुल, कलाकार और गणिकाएँ भी अपने-अपने भाव से उनका सत्कार करती हैं। श्रीकृष्ण सबको प्रणाम, आलिंगन और आशीर्वाद देकर नगर में प्रवेश करते हैं; छतों से स्त्रियाँ उनके सौंदर्य को न तृप्त होने वाली दृष्टि से निहारती हैं। घर पहुँचकर वे देवकी और माताओं का सम्मान करते हैं; महिषियों के अंतःपुर में उनकी भक्ति भाव-विभोर हो उठती है। अंत में सिद्धांत बताया गया है कि गृहस्थ-लीला में दिखते हुए भी वे गुणों से अलिप्त हैं, और उनकी शरण में रहने वाले भक्त भी माया के प्रभाव से ऊपर उठते हैं।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ्जनपदान्स्वकान् । दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव ॥ १ ॥

सूतजी बोले— आनर्त देश (द्वारका) की समृद्ध सीमा के निकट पहुँचकर भगवान् ने, मानो निवासियों के विषाद को शांत करते हुए, अपने आगमन का सूचक मंगलमय शंख बजाया।

Verse 2

स उच्चकाशे धवलोदरो दरो- ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा । दाध्मायमान: करकञ्जसम्पुटे यथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वन: ॥ २ ॥

श्वेत और विशाल-उदर वाला वह शंख, उरुक्रम श्रीकृष्ण के कर-कमल में पकड़ा हुआ जब बजाया गया, तो उनके अधरों की अरुणिमा के स्पर्श से मानो लाल हो उठा। ऐसा प्रतीत हुआ जैसे लाल कमलों की डंठलों में कोई श्वेत हंस मधुर नाद कर रहा हो।

Verse 3

तमुपश्रुत्य निनदं जगद्भयभयावहम् । प्रत्युद्ययु: प्रजा: सर्वा भर्तृदर्शनलालसा: ॥ ३ ॥

उस नाद को सुनकर—जो संसार के भय को भी भयभीत कर दे—द्वारका की समस्त प्रजा, अपने स्वामी के दर्शन की लालसा से, शीघ्रता से उनकी ओर दौड़ पड़ी।

Verse 4

तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवाद‍ृता: । आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखा: प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । पितरं सर्वसुहृदमवितारमिवार्भका: ॥ ५ ॥

नगरवासी अपने-अपने उपहार लेकर प्रभु के सामने आए और उन्हें उस आत्माराम, पूर्णकाम भगवान को अर्पित किया, जो अपनी शक्ति से निरंतर सबका पालन करते हैं। यह भेंट सूर्य को दीपक दिखाने जैसी थी; फिर भी वे प्रेम से खिलते मुखों और हर्ष से गद्गद वाणी में, बालकों की भाँति अपने रक्षक-पिता और सर्वसुहृद का स्वागत करने लगे।

Verse 5

तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवाद‍ृता: । आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखा: प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । पितरं सर्वसुहृदमवितारमिवार्भका: ॥ ५ ॥

वे नगरवासी प्रेम से खिले मुखों वाले होकर हर्ष से गद्गद वाणी में प्रभु से बोलने लगे। वे उन्हें सर्वसुहृद, पिता और रक्षक मानकर, जैसे बच्चे अपने अभिभावक-पिता का स्वागत करते हैं, वैसे ही आदरपूर्वक उनका अभिनंदन करने लगे।

Verse 6

नता: स्म ते नाथ सदाङ्‌घ्रिपङ्कजं विरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । परायणं क्षेममिहेच्छतां परं न यत्र काल: प्रभवेत् पर: प्रभु: ॥ ६ ॥

हे नाथ! हम आपके सदा-पूज्य चरणकमलों को नमस्कार करते हैं, जिनकी वंदना ब्रह्मा, सनकादि और इन्द्र जैसे देवता भी करते हैं। आप ही इस संसार में परम कल्याण चाहने वालों के लिए सर्वोच्च आश्रय और शांति हैं। आप परम प्रभु हैं; आपके ऊपर अवश्यंभावी काल भी अपना प्रभाव नहीं चला सकता।

Verse 7

भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन त्वमेव माताथ सुहृत्पति: पिता । त्वं सद्गुरुर्न: परमं च दैवतं यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम ॥ ७ ॥

हे विश्वभावन! हमारे कल्याण के लिए आप ही हमारे आश्रय बनिए। आप ही हमारी माता, सुहृद, स्वामी और पिता हैं। आप ही हमारे सद्गुरु और परम आराध्य देवता हैं; आपके चरणचिह्नों का अनुसरण करके हम सर्वथा सफल हुए हैं। अतः कृपा करके सदा हमें अपनी दया से अनुगृहीत कीजिए।

Verse 8

अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं त्रैविष्टपानामपि दूरदर्शनम् । प्रेमस्मितस्‍निग्धनिरीक्षणाननं पश्येम रूपं तव सर्वसौभगम् ॥ ८ ॥

अहो! आज आपके सान्निध्य से हम फिर आपके संरक्षण में आ गए—यह हमारा परम सौभाग्य है, क्योंकि आप तो स्वर्गवासियों को भी दुर्लभ दर्शन देते हैं। अब हम आपके प्रेममय मुस्कान से युक्त, स्नेहपूर्ण दृष्टि वाले मुख का दर्शन कर रहे हैं और आपके सर्वमंगलमय दिव्य स्वरूप को देख पा रहे हैं।

Verse 9

यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्दिद‍ृक्षया । तत्राब्दकोटिप्रतिम: क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत ॥ ९ ॥

हे कमलनयन प्रभु! जब आप सुहृदों को देखने के लिए मधुरा-वृन्दावन या कुरुओं के देश जाते हैं, तब आपके विरह का एक क्षण भी करोड़ों वर्षों के समान लगता है। हे अच्युत! उस समय हमारे नेत्र सूर्य-विहीन जैसे निष्फल हो जाते हैं।

Verse 10

कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्नद‍ृष्टय‍ाखिलतापशोषणम । जीवेम ते सुन्दरहासशोभितमपश्यमाना वदनं मनोहरम । इति चोदीरिता वाच: प्रजानां भक्तवत्सल । श‍ृण्वानोऽनुग्रहं द‍ृष्टय‍ा वितन्वन् प्राविशत् पुरम् ॥ १० ॥

हे नाथ! यदि आप दीर्घकाल तक बाहर रहें, तो हम कैसे जीवित रहें? आपकी प्रसन्न दृष्टि सब ताप हर लेती है; आपके सुन्दर हास से शोभित मनोहर मुख को देखे बिना हम रह नहीं सकते। भक्तवत्सल प्रभु ने प्रजाजनों की यह वाणी सुनकर कृपादृष्टि फैलाते हुए नगर में प्रवेश किया।

Verse 11

मधुभोजदशार्हार्हकुकुरान्धकवृष्णिभि: । आत्मतुल्यबलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीमिव ॥ ११ ॥

जैसे नागलोक की राजधानी भोगवती नागों द्वारा रक्षित रहती है, वैसे ही द्वारका मधु, भोज, दशार्ह, अर्ह, कुकुर, अन्धक, वृष्णि आदि वंशजों द्वारा—जो बल में श्रीकृष्ण के तुल्य थे—सुरक्षित थी।

Verse 12

सर्वर्तुसर्वविभवपुण्यवृक्षलताश्रमै: । उद्यानोपवनारामैर्वृतपद्माकरश्रियम् ॥ १२ ॥

द्वारकापुरी में सभी ऋतुओं की समस्त समृद्धियाँ थीं। वहाँ पुण्य वृक्षों-लताओं से युक्त आश्रम, उद्यान, उपवन, रमणीय आराम तथा सर्वत्र कमल-सरित जलाशय शोभायमान थे।

Verse 13

गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुकतोरणाम् । चित्रध्वजपताकाग्रैरन्त: प्रतिहतातपाम् ॥ १३ ॥

नगर के गोपुरों, द्वारों और मार्गों में उत्सव-तोरण रचे गए थे। चित्रित ध्वज-पताकाओं के अग्रभागों से भीतर धूप रुक जाती थी। यह सब प्रभु के स्वागत हेतु सुशोभित किया गया था।

Verse 14

सम्मार्जितमहामार्गरथ्यापणकचत्वराम् । सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरै: ॥ १४ ॥

महामार्ग, गलियाँ, बाजार और चौक भली-भाँति बुहारे गए और सुगंधित जल से सींचे गए। प्रभु के स्वागत में सर्वत्र फल, पुष्प, अक्षत और अंकुर बिखेरे गए।

Verse 15

द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभि: । अलङ्‍कृतां पूर्णकुम्भैर्बलिभिर्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥

घर-घर के प्रत्येक द्वार पर दही, अक्षत, फल, ईख, पूर्णकुम्भ, पूजन-सामग्री, धूप और दीपक आदि शुभ वस्तुओं से सजावट की गई।

Verse 16

निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामना: । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रम: ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजना: ॥ १७ ॥

अत्यन्त प्रिय श्रीकृष्ण के द्वारका-धाम पधारने का समाचार सुनकर महामना वसुदेव, अक्रूर, उग्रसेन, अद्भुत पराक्रमी बलराम, प्रद्युम्न, चारुदेष्ण और जाम्बवती-पुत्र साम्ब—सब हर्षातिरेक से शयन, आसन और भोजन छोड़कर उठ खड़े हुए।

Verse 17

निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामना: । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रम: ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजना: ॥ १७ ॥

अत्यन्त प्रिय श्रीकृष्ण के द्वारका-धाम पधारने का समाचार सुनकर महामना वसुदेव, अक्रूर, उग्रसेन, अद्भुत पराक्रमी बलराम, प्रद्युम्न, चारुदेष्ण और जाम्बवती-पुत्र साम्ब—सब हर्षातिरेक से शयन, आसन और भोजन छोड़कर उठ खड़े हुए।

Verse 18

वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणै: ससुमङ्गलै: । शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण चाद‍ृता: । प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टा: प्रणयागतसाध्वसा: ॥ १८ ॥

मंगलसूचक गजराज को आगे रखकर, पुष्पधारी ब्राह्मणों सहित, शंख-तूर्य के निनाद और वेदघोष के साथ वे हर्षित होकर रथों पर चढ़े और प्रेममय आदर से प्रभु के स्वागत हेतु आगे बढ़े।

Verse 19

वारमुख्याश्च शतशो यानैस्तद्दर्शनोत्सुका: । लसत्कुण्डलनिर्भातकपोलवदनश्रिय: ॥ १९ ॥

उसी समय नगर की प्रसिद्ध वारमुख्याएँ सैकड़ों की संख्या में विविध वाहनों पर प्रभु के दर्शन की उत्कंठा से चलीं। उनके मुख-कपोल चमकते कुण्डलों से दीप्त थे, जिससे ललाट की शोभा और बढ़ गई।

Verse 20

नटनर्तकगन्धर्वा: सूतमागधवन्दिन: । गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च ॥ २० ॥

नट, नर्तक, गन्धर्व, सूत, मागध और वन्दीजन—सब उत्तमश्लोक प्रभु की अद्भुत लीलाओं का गान करते हुए अपनी-अपनी कला से योगदान दे रहे थे और आगे बढ़ते चले जा रहे थे।

Verse 21

भगवांस्तत्र बन्धूनां पौराणामनुवर्तिनाम् । यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानमादधे ॥ २१ ॥

भगवान् श्रीकृष्ण वहाँ आए हुए मित्रों, बन्धुओं, नगरवासियों तथा अन्य स्वागतकर्ताओं के पास विधिपूर्वक पहुँचे और प्रत्येक को यथोचित मान-सम्मान प्रदान किया।

Verse 22

प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणै: । आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभु: ॥ २२ ॥

सर्वशक्तिमान प्रभु ने सिर झुकाकर, अभिवादन करके, आलिंगन, कर-स्पर्श, स्नेहभरी दृष्टि और मुस्कान से सबका स्वागत किया; आश्वासन दिए और निम्नतम जनों तक को मनोवांछित वरदान प्रदान किए।

Verse 23

स्वयं च गुरुभिर्विप्रै: सदारै: स्थविरैरपि । आशीर्भिर्युज्यमानोऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत्पुरम् ॥ २३ ॥

फिर प्रभु स्वयं वृद्ध स्वजनों तथा पत्नीसहित वृद्ध ब्राह्मणों के साथ नगर में प्रविष्ट हुए। वे आशीर्वाद दे रहे थे और वन्दीजन प्रभु की महिमा का गान कर रहे थे; अन्य लोग भी स्तुति कर रहे थे।

Verse 24

राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकाया: कुलस्त्रिय: । हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवा: ॥ २४ ॥

जब श्रीकृष्ण राजमार्ग से गए, तब द्वारका की कुलवधुएँ प्रभु के दर्शन-महोत्सव के लिए अपने महलों की छतों पर चढ़ गईं।

Verse 25

नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् । न वितृप्यन्ति हि द‍ृश: श्रियो धामाङ्गमच्युतम् ॥ २५ ॥

द्वारका-निवासी नित्य ही अच्युत प्रभु—समस्त सौन्दर्य के धाम—का दर्शन करते थे, फिर भी उनकी आँखें कभी तृप्त नहीं होती थीं।

Verse 26

श्रियो निवासो यस्योर: पानपात्रं मुखं द‍ृशाम् । बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥ २६ ॥

प्रभु का वक्षःस्थल लक्ष्मीजी का निवास है; उनका चन्द्र-सा मुख सौन्दर्य-पिपासु नेत्रों का पानपात्र है; उनकी भुजाएँ लोकपालों का आश्रय हैं; और उनके चरणकमल शुद्ध भक्तों की शरण हैं।

Verse 27

सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृत: प्रसूनवर्षैरभिवर्षित: पथि । पिशङ्गवासा वनमालया बभौ घनो यथार्कोडुपचापवैद्युतै: ॥ २७ ॥

मार्ग में प्रभु के सिर पर श्वेत छत्र था, श्वेत चामर डुल रहे थे और पुष्पवृष्टि हो रही थी। पीताम्बर और वनमाला से वे ऐसे शोभित थे मानो घन के चारों ओर सूर्य, चन्द्र, विद्युत् और इन्द्रधनुष एक साथ हों।

Verse 28

प्रविष्टस्तु गृहं पित्रो: परिष्वक्त: स्वमातृभि: । ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा ॥ २८ ॥

पिता के गृह में प्रवेश कर प्रभु को वहाँ उपस्थित माताओं ने आलिंगन किया; तब देवकी आदि सातों माताओं के चरणों में उन्होंने सिर रखकर प्रणाम किया, और वे आनंदित हुईं।

Verse 29

ता: पुत्रमङ्कमारोप्य स्‍नेहस्‍नुतपयोधरा: । हर्षविह्वलितात्मान: सिषिचुर्नेत्रजैर्जलै: ॥ २९ ॥

माताओं ने पुत्र को हृदय से लगाकर अपनी गोद में बिठाया। स्नेह से उनके स्तनों से दूध उमड़ आया; हर्ष से विह्वल होकर उन्होंने नेत्रों के अश्रु से प्रभु को भिगो दिया।

Verse 30

अथाविशत् स्वभवनं सर्वकाममनुत्तमम् । प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश ॥ ३० ॥

तदनन्तर भगवान् अपने सर्वकाम-सम्पन्न, अनुपम भवनों में प्रविष्ट हुए, जहाँ उनकी रानियों के लिए सोलह सहस्र से अधिक प्रासाद थे।

Verse 31

पत्न्य: पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं विलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवा: । उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनानना: ॥ ३१ ॥

दीर्घ प्रवास के बाद पति को घर आया देखकर रानियों के मन में महोत्सव जाग उठा। वे आसन और ध्यान से तुरंत उठ खड़ी हुईं; मर्यादा के अनुसार लज्जा से मुख ढाँककर चितवनें डालने लगीं।

Verse 32

तमात्मजैर्द‍ृष्टिभिरन्तरात्मना दुरन्तभावा: परिरेभिरे पतिम् । निरुद्धमप्यास्रवदम्बु नेत्रयो- र्विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात् ॥ ३२ ॥

अपरिमेय भावोन्माद से लज्जावती रानियों ने पहले हृदय के गूढ़ प्रदेश में प्रभु-पति का आलिंगन किया; फिर नेत्रों से, और फिर अपने पुत्रों को भेजकर (मानो स्वयं) आलिंगन कराया। हे भृगुश्रेष्ठ! रोकने पर भी विवशता से उनकी आँखों से अश्रु बह निकले।

Verse 33

यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगत- स्तथापि तस्याङ्‌घ्रियुगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्पदा- च्चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित् ॥ ३३ ॥

यद्यपि श्रीकृष्ण सदा उनके समीप और एकान्त में भी रहते थे, फिर भी उनके चरण-युगल उन्हें प्रति क्षण नूतन-नूतन प्रतीत होते। चंचला लक्ष्मी भी जिन चरणों को कभी नहीं छोड़ती, उन चरणों का आश्रय लेकर कौन स्त्री विरक्त हो सकती है?

Verse 34

एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मना- मक्षौहिणीभि: परिवृत्ततेजसाम् । विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुध: ॥ ३४ ॥

इस प्रकार पृथ्वी पर भार बने, अपनी अक्षौहिणी सेनाओं के बल से मदोन्मत्त राजाओं को संहार कर प्रभु शांत हुए। वे स्वयं युद्ध के पक्षकार न थे; उन्होंने केवल शक्तिशाली शासकों में वैर उत्पन्न किया और वे परस्पर युद्ध में एक-दूसरे का वध कर नष्ट हो गए, जबकि प्रभु निरायुध रहे। जैसे वायु बाँसों में घर्षण कर अग्नि जगा देती है, वैसे ही।

Verse 35

स एष नरलोकेऽस्मिन्नवतीर्ण: स्वमायया । रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा ॥ ३५ ॥

वही भगवान् श्रीकृष्ण अपनी स्वमाया से इस मनुष्यलोक में अवतीर्ण हुए। वे श्रेष्ठ स्त्रियों के मध्य रहकर भी, लोक-व्यवहार के समान, लीला से रमण करते रहे।

Verse 36

उद्दामभावपिशुनामलवल्गुहास- व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् । सम्मुह्य चापमजहात्प्रमदोत्तमास्ता यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकु: ॥ ३६ ॥

जिन रानियों की निर्मल, मधुर हँसी और लज्जाभरी चितवनें उन्मत्त भाव की सूचक थीं, वे कामदेव को भी मोहित कर उसका धनुष छुड़ा देतीं; यहाँ तक कि धैर्यवान शिव भी उनसे विचलित हो सकते थे। फिर भी उन श्रेष्ठ स्त्रियों की सारी मोहिनी कलाओं के बावजूद वे प्रभु की इन्द्रियों को क्षुब्ध न कर सकीं।

Verse 37

तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्गमपि सङ्गिनम् । आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुध: ॥ ३७ ॥

अज्ञानी लोग आत्म-तुलना से प्रभु को भी अपने समान मनुष्य समझते हैं और जो सर्वथा असंग हैं, उन्हें भी संगयुक्त मान लेते हैं।

Verse 38

एतदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: । न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ ३८ ॥

यही ईश्वर की ईशता है कि प्रकृति के संसर्ग में रहते हुए भी वे उसके गुणों से नहीं बँधते। इसी प्रकार जो भक्त प्रभु का आश्रय लेते हैं और आत्मा में स्थित रहते हैं, वे भी भौतिक गुणों से प्रभावित नहीं होते।

Verse 39

तं मेनिरेऽबला मूढा: स्त्रैणं चानुव्रतं रह: । अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा ॥ ३९ ॥

वे सरल और कोमल स्त्रियाँ मन ही मन समझती थीं कि उनके प्रिय पति श्रीकृष्ण उनके वश में हैं और उन्हीं के अनुसार चलते हैं। वे अपने स्वामी के ऐश्वर्य को नहीं जानती थीं, जैसे नास्तिक परमेश्वर को नहीं जानते।

Frequently Asked Questions

The conchshell functions as an auspicious proclamation of the Lord’s presence: it awakens devotion, dispels fear, and “revives” the residents’ hearts afflicted by separation. In bhakti theology, such sound is not merely signal but śabda-brahma in action—an audible mercy that pacifies dejection and gathers devotees for darśana.

The chapter states the citizens’ gifts are like offering a lamp to the sun—He lacks nothing—yet offerings are meaningful because bhakti is relational: the Lord accepts the devotee’s love, not the object’s utility. The act perfects the giver, expressing surrender (śaraṇāgati) and gratitude, while Kṛṣṇa reciprocates by granting presence, assurance, and blessings.

All strata welcome Him: elders (Vasudeva, Ugrasena), warriors (Balarāma, Pradyumna), brāhmaṇas with hymns, artists, historians, dancers, and even courtesans. This illustrates that devotion is not restricted to a single social role; Kṛṣṇa accepts sincere approach according to one’s disposition, while maintaining dharma and honoring all appropriately.

Their praise expresses the Bhāgavata view of Āśraya: Kṛṣṇa is the ultimate shelter and source of all supportive relationships. By naming Him mother, father, well-wisher, and spiritual master, they indicate that all worldly supports are partial reflections of His complete guardianship and benevolence.

The text explicitly refutes the materialist assumption that the Lord is conditioned like ordinary beings. Kṛṣṇa’s domestic pastimes are enacted by internal potency (yoga-māyā); He remains guṇa-asaṅga (unattached to the modes). The queens’ beauty cannot agitate Him, and the principle is extended: devotees who take shelter of Him also become progressively uninfluenced by the guṇas.