
Sāṅkhya Enumeration of Tattvas, Distinction of Puruṣa–Prakṛti, and the Mechanics of Birth and Death
उद्धव-गीता में श्रीकृष्ण का स्नेहपूर्ण उपदेश आगे बढ़ता है। उद्धव पूछते हैं कि ऋषि सृष्टि के तत्त्वों की गणना 28, 26, 25, 17 आदि अलग-अलग क्यों करते हैं। श्रीकृष्ण बताते हैं कि सूक्ष्म और स्थूल तत्त्व एक-दूसरे में व्याप्त हैं और उनकी माया के कारण विश्लेषण के भिन्न दृष्टिकोण संभव हैं, इसलिए अनेक गणनाएँ भी सत्य के विरुद्ध नहीं। फिर वे साङ्ख्य के मुख्य तत्त्व समझाते हैं—गुण, उन्हें क्षुब्ध करने वाला काल, महत्तत्त्व, अहंकार के तीन रूप, तथा अध्यात्मिक-आधिदैविक-आधिभौतिक त्रिविध दृष्टि। आगे उद्धव पूछते हैं कि पुरुष (जीव) और प्रकृति परस्पर निवास करते हुए कैसे प्रतीत होते हैं; श्रीकृष्ण भोक्ता को प्रकृति से भिन्न बताते हुए बंधी हुई अनुभूति में उनके कार्य-बंधन को दिखाते हैं। अंत में वे संसार-गति समझाते हैं—कर्मयुक्त मन और इंद्रियाँ संस्कारों को देह से देह में ले जाती हैं; ‘जन्म’ और ‘मृत्यु’ निरंतर परिवर्तन में नई पहचान मात्र हैं। अध्याय इंद्रिय-भोग से सावधान रहने और निंदा में सहनशील रहने की साधक-आवश्यकता बताकर समाप्त होता है।
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्री उद्धव ने कहा— हे विश्वेश्वर प्रभो! ऋषियों ने सृष्टि के तत्त्व कितने गिने हैं? मैंने आपसे स्वयं नव, एकादश, पाँच और तीन— अर्थात अट्ठाईस तत्त्वों का वर्णन सुना है। पर कुछ लोग छब्बीस, कुछ पच्चीस; कोई सात, कोई नौ, कोई छह, कोई चार, कोई ग्यारह; और कुछ सत्रह, सोलह या तेरह कहते हैं। इन भिन्न-भिन्न गणनाओं के पीछे प्रत्येक ऋषि का क्या अभिप्राय था? हे सनातन! कृपा करके मुझे बताइए।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्री उद्धव ने कहा— हे विश्वेश्वर प्रभो! ऋषियों ने सृष्टि के तत्त्व कितने गिने हैं? मैंने आपसे स्वयं नव, एकादश, पाँच और तीन— अर्थात अट्ठाईस तत्त्वों का वर्णन सुना है। पर कुछ लोग छब्बीस, कुछ पच्चीस; कोई सात, कोई नौ, कोई छह, कोई चार, कोई ग्यारह; और कुछ सत्रह, सोलह या तेरह कहते हैं। इन भिन्न-भिन्न गणनाओं के पीछे प्रत्येक ऋषि का क्या अभिप्राय था? हे सनातन! कृपा करके मुझे बताइए।
Verse 3
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
श्री उद्धव ने कहा— हे विश्वेश्वर प्रभो! ऋषियों ने तत्त्व कितने गिने हैं? मैंने आपसे नव, एकादश, पाँच और तीन— कुल अट्ठाईस तत्त्व सुने हैं। पर कोई छब्बीस, कोई पच्चीस; कोई सात, कोई नौ, कोई छह, कोई चार, कोई ग्यारह; और कुछ सत्रह, सोलह या तेरह कहते हैं। इन संख्याओं का यह भेद जिस-जिस अभिप्राय से गाया जाता है, वह कृपा करके हमें बताइए, हे आयुष्मान्।
Verse 4
श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥
श्रीभगवान् ने कहा— क्योंकि समस्त भौतिक तत्त्व सर्वत्र विद्यमान हैं, इसलिए यह उचित है कि विद्वान ब्राह्मण उन्हें भिन्न-भिन्न प्रकार से विश्लेषित करें। वे सब मेरी माया-शक्ति के आश्रय में बोलते थे; अतः सत्य का विरोध किए बिना वे जो चाहें कह सकते थे।
Verse 5
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥
यह वैसा नहीं है जैसा तुम कहते हो; जैसा मैं कहता हूँ, वही सत्य है। वाद-विवाद करने वालों के मतभेद का कारण मेरी दुर्जेय शक्तियाँ ही हैं।
Verse 6
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
मेरी शक्तियों के परस्पर संयोग से बोलने वालों में भिन्न-भिन्न मत उत्पन्न होते हैं। पर जिन्होंने बुद्धि मुझमें स्थिर की और इन्द्रियों का दमन किया, उनके लिए भेद मिट जाते हैं और वाद का कारण शांत हो जाता है।
Verse 7
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठ, तत्त्वों के परस्पर प्रवेश के कारण दार्शनिक मूल तत्त्वों की संख्या को आगे-पीछे करके, अपनी-अपनी इच्छा के अनुसार गिनते हैं।
Verse 8
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥
एक ही तत्त्व में अन्य तत्त्व भी प्रविष्ट दिखाई देते हैं। पूर्व कारण में हो या पर परिणाम में—सर्वथा तत्त्वों में तत्त्व विद्यमान रहते हैं।
Verse 9
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥
इसलिए इन विचारकों में से जो भी बोले, और चाहे वे तत्त्वों को पूर्व सूक्ष्म कारणों में रखें या पर प्रकट परिणामों में—मैं उनकी गणना को प्रमाण मानता हूँ, क्योंकि प्रत्येक मत के लिए युक्तिसंगत व्याख्या संभव है।
Verse 10
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥
अनादि अज्ञान से ढके हुए पुरुष के लिए अपने-आप आत्म-साक्षात्कार संभव नहीं; इसलिए परम तत्त्व को जानने वाला कोई अन्य ज्ञानदाता आवश्यक है।
Verse 11
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥
यहाँ जीव और परम-नियन्ता में रत्ती भर भी गुणभेद नहीं; उनका भेद मानना व्यर्थ कल्पना है, क्योंकि यह ज्ञान भी प्रकृति के गुण से उत्पन्न है।
Verse 12
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥
प्रकृति मूलतः तीन गुणों के साम्य रूप में रहती है; ये गुण आत्मा के नहीं, केवल प्रकृति के हैं। सत्त्व, रज और तम—सृष्टि, स्थिति और प्रलय के कारण हैं।
Verse 13
सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
इस जगत में सत्त्व को ज्ञान, रज को कर्म, और तम को अज्ञान कहा गया है। गुणों की क्षुब्ध परस्पर क्रिया को काल कहते हैं, और समस्त प्रवृत्ति का मूल ‘सूत्र’ (महत्तत्त्व) है।
Verse 14
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥
मैंने नौ तत्त्व बताए हैं—भोगता पुरुष, प्रकृति, प्रकृति की प्रथम अभिव्यक्ति महत्तत्त्व, अहंकार, आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी।
Verse 15
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥
हे उद्धव! श्रवण, स्पर्श, दर्शन, घ्राण और रसना—ये पाँच ज्ञान-इन्द्रियाँ हैं। वाणी, हाथ, उपस्थ, गुदा और पाँव—ये पाँच कर्म-इन्द्रियाँ हैं। मन दोनों का आश्रय भी है और दोनों में गिना जाता है।
Verse 16
शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥
शब्द, स्पर्श, रस, गन्ध और रूप—ये ज्ञान-इन्द्रियों के विषय हैं। गमन, वचन, उत्सर्ग (मल-मूत्र त्याग) और शिल्प/निर्माण—ये कर्म-इन्द्रियों की क्रियाएँ हैं।
Verse 17
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥
सृष्टि के आरम्भ में प्रकृति, सत्त्व-रज-तम गुणों द्वारा, कारण और कार्य—सूक्ष्म तथा स्थूल—समस्त जगत् का रूप धारण करती है। परम पुरुष, अव्यक्त परमात्मा, उसमें प्रविष्ट नहीं होता; केवल अपनी दृष्टि से उसे प्रेरित करता है।
Verse 18
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥
महत्-तत्त्व आदि भौतिक तत्त्व, परम पुरुष की दृष्टि से प्रेरित होकर रूपान्तरित होते हैं और अपनी-अपनी शक्तियाँ प्राप्त करते हैं। फिर प्रकृति के बल से वे एकत्र होकर, सामर्थ्य पाकर, ब्रह्माण्ड-रूपी अण्ड का सृजन करते हैं।
Verse 19
सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥
कुछ दार्शनिक सात तत्त्व मानते हैं—पृथ्वी आदि पाँच (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश), चेतन आत्मा, और दोनों का आधार परमात्मा। इस मत के अनुसार देह, इन्द्रियाँ, प्राण-वायु तथा समस्त भौतिक पदार्थ इन्हीं सात तत्त्वों से उत्पन्न होते हैं।
Verse 20
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥
कुछ दार्शनिक छह तत्त्व मानते हैं—पाँच महाभूत और छठा परम पुरुषोत्तम भगवान। वही प्रभु अपने से उत्पन्न तत्त्वों से युक्त होकर इस जगत की रचना करते हैं और फिर स्वयं उसमें प्रविष्ट होते हैं।
Verse 21
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥
कुछ लोग चार तत्त्व मानते हैं—आत्मा से तेज, आप और अन्न (पृथ्वी) उत्पन्न होते हैं। ये तत्त्व प्रकट होकर इस सृष्टि को उत्पन्न करते हैं, जिसमें समस्त भौतिक रचना का जन्म और विस्तार होता है।
Verse 22
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥
कुछ लोग सत्रह तत्त्व गिनते हैं—पाँच महाभूत, पाँच तन्मात्राएँ (विषय), पाँच इन्द्रियाँ, मन और आत्मा; इस प्रकार आत्मा सत्रहवाँ तत्त्व माना जाता है।
Verse 23
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
उसी प्रकार सोलह की गणना में आत्मा को ही मन कहा जाता है। और यदि पाँच भूत, पाँच इन्द्रियाँ, मन, जीवात्मा और परम पुरुष को मानें, तो तेरह तत्त्व होते हैं।
Verse 24
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
ग्यारह की गणना में आत्मा, महाभूत और इन्द्रियाँ आती हैं। और आठ स्थूल-सूक्ष्म प्रकृतियाँ तथा पुरुष (परमेश्वर) मिलकर नौ माने जाते हैं।
Verse 25
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥
इस प्रकार ऋषियों ने तत्त्वों का अनेक प्रकार से विश्लेषण किया है। युक्ति से युक्त होने के कारण उनके सभी मत न्यायसंगत हैं; विद्वानों में ऐसी दार्शनिक दीप्ति स्वाभाविक है।
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥
श्री उद्धव ने कहा: हे कृष्ण, प्रकृति और पुरुष (जीव) यद्यपि स्वरूप से भिन्न हैं, फिर भी एक-दूसरे में आश्रित दिखने के कारण उनमें भेद प्रतीत नहीं होता। आत्मा प्रकृति में और प्रकृति आत्मा में स्थित-सी लगती है।
Verse 27
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥
हे पुण्डरीकाक्ष, हे सर्वज्ञ प्रभु, मेरे हृदय में उठे इस महान संशय को आप अपने वचनों से—जो तर्क-कौशल से परिपूर्ण हैं—कृपा करके काट दीजिए।
Verse 28
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥
जीवों का ज्ञान आपसे ही उत्पन्न होता है, और आपकी ही शक्ति से वही ज्ञान यहाँ हर लिया जाता है। वास्तव में आपकी आत्ममाया की गति को आप स्वयं के सिवा कोई नहीं जान सकता।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥
श्रीभगवान ने कहा: हे पुरुषश्रेष्ठ, ‘प्रकृति’ और ‘पुरुष’—यह भेद स्पष्ट है। यह प्रकट सृष्टि विकारशील है और गुणों के परस्पर व्यतिकर (उथल-पुथल) पर आधारित होकर निरन्तर परिवर्तन करती रहती है।
Verse 30
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥
हे प्रिय उद्धव! मेरी त्रिगुणमयी माया उन्हीं गुणों के द्वारा अनेक प्रकार की सृष्टि और उसे जानने वाली अनेक प्रकार की चेतना उत्पन्न करती है। पदार्थ-परिणाम का प्रकट रूप तीन प्रकार से समझा जाता है—अध्यात्म, अधिदैव और अधिभूत।
Verse 31
दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥
दृष्टि, रूप और नेत्र-छिद्र में सूर्य का प्रतिबिम्ब—ये सब एक-दूसरे को प्रकट करते हैं; पर आकाश में स्थित मूल सूर्य स्वयं-प्रकाश है। इसी प्रकार सबका आदिकारण परमात्मा, जो उनसे भिन्न है, अपने ही दिव्य अनुभव के प्रकाश से उन सब परस्पर-प्रकट होने वाली वस्तुओं का परम स्रोत है।
Verse 32
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥
इसी प्रकार त्वचा, कान, आँख, जीभ और नाक—ये इन्द्रियाँ, तथा सूक्ष्म शरीर के कार्य—बद्ध चेतना, मन, बुद्धि और अहंकार—इन सबका विश्लेषण इन्द्रिय, विषय और अधिदेवता—इस त्रिविध भेद से किया जा सकता है।
Verse 33
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥
जब प्रकृति के तीनों गुण क्षुब्ध होते हैं, तब प्रधानमूल से उत्पन्न महत्तत्त्व से एक विकार प्रकट होता है—अहंकार। वह तीन रूपों में होता है—सात्त्विक (वैकारिक), राजस (ऐन्द्रिय) और तामस। यही अहंकार समस्त भौतिक मोह और द्वैत-विकल्प का कारण बनता है।
Verse 34
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥
परमात्मा के अपूर्ण ज्ञान के कारण दार्शनिकों का यह विवाद—“जगत् है” “जगत् नहीं है”—भेद-रूप पदार्थ-द्वैत को समझने के लिए ही होता है। यह विवाद व्यर्थ है, फिर भी जो लोग मुझसे—अपने सच्चे आत्मस्वरूप से—मन फेर लेते हैं, वे इसे छोड़ नहीं पाते।
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
श्री उद्धव बोले—हे प्रभो, जो लोग फल की इच्छा से कर्म करते हैं उनकी बुद्धि आपसे विमुख हो जाती है। वे अपने कर्मों से कैसे ऊँचे-नीचे शरीर धारण करते और फिर छोड़ देते हैं?
Verse 36
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
हे गोविन्द, यह मुझे बताइए; आत्मज्ञान-रहित लोगों के लिए यह विषय अत्यन्त कठिन है। इस जगत में माया से ठगे हुए लोग, प्रायः विद्वान भी, इन बातों को नहीं समझ पाते।
Verse 37
श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥
श्री भगवान बोले—मनुष्यों का मन कर्मफल से बना हुआ है और पाँच इन्द्रियों के साथ रहता है। वह एक लोक/शरीर से दूसरे लोक/शरीर में जाता है; आत्मा उससे भिन्न होकर भी उसके पीछे-पीछे चलती है।
Verse 38
ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥
मन कर्मबंधन से बँधा हुआ इन्द्रिय-विषयों का ध्यान करता रहता है—जो देखे गए हैं और जो वेद से सुने गए हैं। इसलिए वह अपने विषयों के साथ उत्पन्न और नष्ट होता-सा प्रतीत होता है, और उसकी स्मृति-शक्ति शान्त हो जाती है।
Verse 39
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥
विषयों में आसक्ति के कारण जीव फिर अपने पूर्व-स्वरूप को नहीं स्मरण करता। किसी कारण से पूर्व देह की पहचान का जो पूर्ण विस्मरण हो जाता है, वही ‘मृत्यु’ कहलाता है।
Verse 40
जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥
हे परम दानी उद्धव! जिसे जन्म कहते हैं, वह वास्तव में मनुष्य का नए शरीर के साथ सर्वथा आत्म-तादात्म्य ही है। जैसे स्वप्न या कल्पना के अनुभव को वह पूरी तरह सत्य मान लेता है, वैसे ही वह नए देह को स्वीकार करता है।
Verse 41
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥
जैसे स्वप्न या दिवास्वप्न का अनुभव करने वाला व्यक्ति अपने पूर्व स्वप्नों को नहीं स्मरण करता, वैसे ही वर्तमान देह में स्थित जीव, पहले से विद्यमान होते हुए भी, अपने को मानो अभी-अभी उत्पन्न हुआ समझता है।
Verse 42
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥
इन्द्रियों के आश्रय मन ने देह-तादात्म्य रच दिया है, इसलिए आत्मा की वास्तविकता में भी ऊँच-नीच और मध्यम—यह त्रिविध भेद मानो उपस्थित दिखता है। इस प्रकार जीव अपने ही द्वारा बाह्य और आन्तरिक द्वैत उत्पन्न करता है, जैसे कोई पुरुष कुपुत्र को जन्म दे।
Verse 43
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ४३ ॥
हे प्रिय उद्धव! भौतिक देह निरन्तर बनते और नष्ट होते रहते हैं; यह समय की शक्ति से होता है, जिसकी गति अचिन्त्य और अदृश्य है। पर समय सूक्ष्म होने से कोई इसे देख नहीं पाता।
Verse 44
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥
जैसे दीपक की लौ, नदी की धारा या वृक्ष के फलों में परिवर्तन की अवस्थाएँ होती हैं, वैसे ही समस्त भौतिक देहों में आयु और अवस्थाओं के परिवर्तन होते हैं।
Verse 45
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥
जैसे दीपक की असंख्य किरणें क्षण-क्षण उत्पन्न, बदलती और नष्ट होती रहती हैं, फिर भी मोह-बुद्धि वाला मनुष्य एक क्षण के प्रकाश को देखकर झूठ कहता है—“यही दीपक की ज्योति है।” जैसे बहती नदी में हर पल नया जल आगे चला जाता है, फिर भी मूढ़ व्यक्ति एक स्थान देखकर कह देता है—“यही नदी का जल है।” वैसे ही देह निरंतर बदलती है, पर व्यर्थ जीवन वाले लोग देह की किसी अवस्था को ही अपना वास्तविक ‘मैं’ मान लेते हैं।
Verse 46
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥
जीव वास्तव में अपने कर्म-बीज से जन्म नहीं लेता और अमर होने से मरता भी नहीं। भ्रांति के कारण वह जन्मता और मरता हुआ प्रतीत होता है, जैसे लकड़ी के संयोग से अग्नि का प्रकट होना और फिर बुझ जाना दिखाई देता है।
Verse 47
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥
गर्भाधान, गर्भावस्था, जन्म, शैशव, बाल्य, यौवन, मध्यावस्था, जरा और मृत्यु—ये देह की नौ अवस्थाएँ हैं।
Verse 48
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥
ये ऊँची-नीची देह-स्थितियाँ मन की कल्पना से बनी हैं। गुणों के संग से उत्पन्न अज्ञान के कारण जीव इन्हें अपना मान लेता है; कभी कोई भाग्यवान पुरुष ऐसी मानसिक कल्पना को छोड़ भी देता है।
Verse 49
आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥
पिता या पितामह की मृत्यु देखकर मनुष्य अपनी मृत्यु का अनुमान कर सकता है, और पुत्र के जन्म से अपने जन्म की अवस्था समझ सकता है। जो इस प्रकार देहों की उत्पत्ति और विनाश को यथार्थ रूप से जान लेता है, वह फिर इन द्वंद्वों के वश में नहीं रहता।
Verse 50
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥
जो ज्ञानी बीज से वृक्ष का जन्म और परिपक्व होने पर उसका नाश देखता है, वह वृक्ष से भिन्न साक्षी रहता है; वैसे ही देह के जन्म-मरण का साक्षी देह से पृथक् है।
Verse 51
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥
अज्ञानी पुरुष प्रकृति से अपने को अलग नहीं समझता और उसी को तत्त्वतः सत्य मान बैठता है; उसके संसर्ग से वह मोहित होकर संसार-चक्र में पड़ जाता है।
Verse 52
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥
कर्मों से भटकाया गया जीव सत्त्व के संग से ऋषि या देव बनता है; रजोगुण से असुर या मनुष्य, और तमोगुण के संग से भूत-योनि या तिर्यक् (पशु) योनि में जन्म लेता है।
Verse 53
नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥
जैसे नाचते-गाते लोगों को देखकर कोई उनकी नकल करने लगता है, वैसे ही आत्मा, यद्यपि कर्मों का कर्ता नहीं, बुद्धि के गुणों को देखकर मोहित होकर उनकी नकल करने को बाध्य होता है।
Verse 54
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
जैसे हिलते जल में प्रतिबिम्बित वृक्ष भी हिलते हुए प्रतीत होते हैं, और आँखें घुमाने से पृथ्वी घूमती-सी दिखती है; वैसे ही, हे दाशार्ह, मन की कल्पना से विषय-भोग का अनुभव मिथ्या है—स्वप्न-दृश्य की भाँति आत्मा का यह संसार भी वैसा ही है।
Verse 55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
हे दाशार्ह! आत्मा का यह सांसारिक जीवन और इन्द्रिय-विषयों का अनुभव वास्तव में मिथ्या है। जैसे हिलते जल में प्रतिबिम्बित वृक्ष काँपते से दिखते हैं, या आँखें घुमाने से पृथ्वी घूमती-सी लगती है, वैसे ही कल्पना और स्वप्न के समान यह जगत् भ्रम है।
Verse 56
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥
वस्तु के वास्तव में न होने पर भी, जो विषय-भोग का ध्यान करता रहता है, उसकी संसृति दूर नहीं होती; जैसे स्वप्न में दुःखद अनुभव असत्य होते हुए भी मिटते नहीं।
Verse 57
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥
इसलिए, हे उद्धव! भौतिक इन्द्रियों से विषय-भोग करने का प्रयत्न मत करो। देखो, द्वैत पर आधारित यह वैकल्पिक मोह आत्म-साक्षात्कार में कैसे बाधा डालता है।
Verse 58
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
दुष्टों द्वारा तिरस्कृत, अपमानित, ठगा या ईर्ष्या का पात्र बना दिया जाए; पीटा जाए, बाँधा जाए, या आजीविका से वंचित किया जाए; अज्ञानी लोग थूकें या मूत्र से अपवित्र करें—ऐसी अनेक विपत्तियों से बार-बार विचलित होने पर भी, जो परम श्रेय चाहता है, वह कठिनाई में भी बुद्धि से अपने को आध्यात्मिक स्थिति में उठाए रखे।
Verse 59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
दुष्टों द्वारा तिरस्कृत, अपमानित, ठगा या ईर्ष्या का पात्र बना दिया जाए; पीटा जाए, बाँधा जाए, या आजीविका से वंचित किया जाए; अज्ञानी लोग थूकें या मूत्र से अपवित्र करें—ऐसी अनेक विपत्तियों से बार-बार विचलित होने पर भी, जो परम श्रेय चाहता है, वह कठिनाई में भी बुद्धि से अपने को आध्यात्मिक स्थिति में उठाए रखे।
Verse 60
श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥
श्री उद्धव बोले—हे वचन-श्रेष्ठ, कृपा करके बताइए कि मैं इसे ठीक प्रकार कैसे समझूँ।
Verse 61
सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥
हे विश्वात्मन्, मैं मानता हूँ कि अपने प्रति अज्ञ जनों के असत्-अपमान को सहना अत्यन्त कठिन है, क्योंकि प्रकृति बड़ी बलवती है। केवल वे ही आपके भक्त, जो आपके धर्म में रत हैं और आपके कमल-चरणों की शरण में शान्ति पाए हैं, ऐसे अपराधों को सह पाते हैं।
Because subtle causes and gross effects mutually pervade one another, a thinker may either (a) include an element within its prior subtle cause or (b) count it separately as a later manifest product. Kṛṣṇa states that such analyses occur under His māyā-śakti, and thus multiple enumerations can be coherent when their assumptions are made explicit. The point is not to win argument but to recognize that all categories ultimately rest on the Supreme Lord’s sanction and that realized intelligence fixed in Him dissolves quarrel.
Kṛṣṇa teaches that prakṛti is the transforming field structured by the guṇas, whereas the jīva is the conscious enjoyer/witness. They appear interwoven because consciousness becomes conditioned through subtle instruments (mind, intelligence, false ego) and identifies with bodily states. Yet the soul remains distinct as the observer, just as one who witnesses a tree’s birth and death is not the tree. The Supreme Soul remains self-manifest and separate, like the sun illuminating the mutual functioning of eye, form, and reflected light.
Death is described as total forgetfulness of the previous embodied identity when the jīva transitions to a new body formed by karma; birth is total identification with the new body, similar to accepting a dream as real. Since bodies are constantly transforming under time, the delusion is to equate any temporary stage with the self. Realistic discernment (viveka) frees one from the dualities of lamentation and fear.
The chapter concludes that one seeking the highest goal should remain spiritually safe even when insulted, beaten, deprived, or humiliated. This is not passivity but disciplined intelligence: refusing to descend into bodily identification and reactive hatred. Such tolerance (titikṣā) supports steady remembrance and detachment from sense gratification, preparing the practitioner to ask—like Uddhava—how to properly internalize and understand these teachings in lived experience.