Adhyaya 3
Dvitiya SkandhaAdhyaya 325 Verses

Adhyaya 3

Karmic Aspirations, Demigod Worship, and the Supreme Duty of Bhakti (Hari-kathā as Life’s True Gain)

शुकदेव जी परीक्षित से कहते हैं कि मृत्यु के द्वार पर खड़े व्यक्ति के लिए आवश्यक उपदेश का उत्तर दे दिया गया है। फिर वे कामना-प्रधान वैदिक उपासना का मानचित्र बताते हैं—बल, संतान, धन, यश, सौंदर्य, दीर्घायु, राज्य और स्वर्ग-गमन जैसे फलों के लिए लोग अलग-अलग देवताओं की शरण लेते हैं; यह काम (भौतिक प्रेरणा) की पहचान कराने वाली सूची है। इसके बाद अध्याय का मोड़ आता है—आध्यात्मिक उन्नति के लिए विष्णु या उनके भक्त की आराधना करनी चाहिए; इच्छाओं से भरा, निष्काम या मोक्ष चाहने वाला—सब उदार-चित्त जन केवल परम पुरुष भगवान की ही भक्ति करें। शुद्ध भक्त के संग से भगवान में दृढ़ आसक्ति सर्वोच्च सिद्धि बताई गई है, और हरि का सच्चा ज्ञान वही है जो गुणों की तरंगों को शांत कर दे। नैमिषारण्य में शौनक सूत से आगे कहने का आग्रह करते हैं—घटती आयु में हरि-कथा समय का सर्वोत्तम उपयोग है, और श्रवण-कीर्तन से रहित जीवन आध्यात्मिक रूप से मृत समान है। इस प्रकार अध्याय कर्म-तंत्र से एकनिष्ठ भक्ति की ओर ले जाकर आगे की स्मरण-प्रधान चर्चा की भूमिका बनाता है।

Shlokas

Verse 1

श्री शुक उवाच एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ॥ १ ॥

श्री शुकदेव गोस्वामी बोले: हे महाराज परीक्षित, आपने मुझसे मृत्यु के द्वार पर खड़े बुद्धिमान मनुष्य के कर्तव्य के विषय में जो पूछा था, उसका उत्तर मैंने इसी प्रकार दे दिया है।

Verse 2

ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥

जो ब्रह्मतेज (वेदों का ज्ञान) चाहता है, उसे वेदों के पति (ब्रह्मा या बृहस्पति) की पूजा करनी चाहिए; जो इन्द्रियों की शक्ति चाहता है, उसे इन्द्र की; और जो संतान चाहता है, उसे प्रजापतियों की पूजा करनी चाहिए।

Verse 3

ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥

जो अच्छी किस्मत या श्री चाहता है, उसे भौतिक जगत की अधीश्वरी देवी दुर्गा की पूजा करनी चाहिए। जो तेज चाहता है उसे अग्नि की, जो धन चाहता है उसे वसुओं की, और जो महानायक या वीर बनना चाहता है उसे भगवान शिव के रुद्र अवतारों की पूजा करनी चाहिए।

Verse 4

ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥

जो प्रचुर मात्रा में अन्न चाहता है, उसे अदिति की पूजा करनी चाहिए। जो स्वर्गलोक चाहता है, उसे अदिति के पुत्रों (देवताओं) की पूजा करनी चाहिए। जो राज्य चाहता है उसे विश्वदेवों की, और जो जनता के बीच लोकप्रिय होना चाहता है उसे साध्य देवों की पूजा करनी चाहिए।

Verse 5

ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥

जो लंबी आयु चाहता है, उसे अश्विनीकुमारों की पूजा करनी चाहिए। जो पुष्ट शरीर चाहता है, उसे पृथ्वी (इला) की पूजा करनी चाहिए। जो अपने पद पर स्थिरता चाहता है, उसे द्युलोक और पृथ्वी (रोदसी) दोनों की पूजा करनी चाहिए।

Verse 6

ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥

जो सुंदरता चाहता है, उसे गन्धर्वों की पूजा करनी चाहिए। जो अच्छी पत्नी चाहता है, उसे अप्सराओं और उर्वशी की पूजा करनी चाहिए। जो दूसरों पर प्रभुत्व या आधिपत्य चाहता है, उसे ब्रह्मांड के प्रमुख भगवान ब्रह्मा की पूजा करनी चाहिए।

Verse 7

ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मण: पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकाम: प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसून रुद्रान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामोऽदिते:सुतान् । विश्वान्देवान् राज्यकाम: साध्यान्संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुष्कामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकाम: पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सर उर्वशीम् । आधिपत्यकाम: सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥ यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ॥ ७ ॥

जो ब्रह्मतेज चाहता है वह ब्रह्मणः-पति की उपासना करे; इन्द्रिय-सुख चाहने वाला इन्द्र की; संतान चाहने वाला प्रजापतियों की। श्री-समृद्धि हेतु देवी माया (दुर्गा) की; तेज हेतु अग्नि की; धन हेतु वसुओं की; वीर्य-पराक्रम हेतु रुद्रों की। अन्न-धान्य हेतु अदिति की; स्वर्ग हेतु अदिति-पुत्रों की; राज्य हेतु विश्वदेवों की; लोक-प्रियता हेतु साध्यों की। आयु हेतु अश्विनीकुमारों की; पुष्ट देह हेतु पृथ्वी की; पद-प्रतिष्ठा हेतु द्यावा-पृथ्वी की। रूप हेतु गन्धर्वों की; उत्तम पत्नी हेतु अप्सराओं व उर्वशी की; प्रभुत्व हेतु परमेष्ठी (ब्रह्मा) की। यश हेतु भगवान् के यज्ञ की; कोष हेतु वरुण (प्रचेतस) की; विद्या हेतु गिरिश (शिव) की; दाम्पत्य-सुख हेतु सती उमा की उपासना करे।

Verse 8

धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तु: तन्वन् पितृन् यजेत् । रक्षाकाम: पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८ ॥

धर्म और परमार्थ के लिए उत्तमश्लोक भगवान् की उपासना करे; और वंश-रक्षा व कुल-वृद्धि हेतु पितरों की पूजा करे। रक्षा चाहने वाला पुण्यजनों की, और ओज-बल चाहने वाला मरुद्गणों की आराधना करे।

Verse 9

राज्यकामो मनून् देवान् निऋर्तिं त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ॥ ९ ॥

राज्य या साम्राज्य की कामना वाला मनुओं की उपासना करे; शत्रु-विजय चाहने वाला निऋर्ति की (अभिचार-देवता) आराधना करे। इन्द्रियभोग चाहने वाला सोम की पूजा करे; पर जो निष्काम है, वह परम पुरुष भगवान् की उपासना करे।

Verse 10

अकाम: सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी: । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥

निष्काम हो, सर्वकामना से भरा हो, या मोक्ष की इच्छा रखता हो—उदार बुद्धि वाला मनुष्य तीव्र भक्तियोग से परम पुरुष भगवान् की ही उपासना करे।

Verse 11

एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: । भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ॥ ११ ॥

यहाँ यजन करने वालों के लिए परम कल्याण का उदय इतना ही है—कि भागवत (शुद्ध भक्त) की संगति से भगवान् में अचल, स्वाभाविक प्रेम-भाव उत्पन्न हो।

Verse 12

ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्र - मात्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्ग: । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोग: को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥

हरि-सम्बन्धी जो ज्ञान है, वह गुणों की तरंगों का चक्र रोक देता है। वह आसक्ति-रहित होकर आत्मा को प्रसन्न करता है और कैवल्य-मार्ग में भी मान्य है; फिर हरिकथा में रति कौन न करेगा?

Verse 13

शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभ: । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृषिं कविम् ॥ १३ ॥

शौनक बोले—यह सब सुनकर भरतश्रेष्ठ राजा परीक्षित ने फिर कवि-ऋषि, व्यासपुत्र श्री शुकदेव गोस्वामी से और क्या पूछा?

Verse 14

एतच्छुश्रूषतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भाषितुम् । कथा हरिकथोदर्का: सतां स्यु: सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥

हे विद्वान सूत! हम सुनने के इच्छुक हैं, अतः आप इसे आगे कहिए। क्योंकि जिन विषयों से हरिकथा का प्रसंग निकलता है, वे साधुओं की सभा में निश्चय ही कहे जाने योग्य हैं।

Verse 15

स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथ: । बालक्रीडनकै: क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे ॥ १५ ॥

पाण्डववंशी महारथ राजा परीक्षित सच्चे भागवत थे। वे बाल्यकाल में भी खिलौनों से खेलते हुए परिवार-देवता की पूजा की नकल करके श्रीकृष्ण की आराधना किया करते थे।

Verse 16

वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायण: । उरुगायगुणोदारा: सतां स्युर्हि समागमे ॥ १६ ॥

व्यासपुत्र श्री शुकदेव गोस्वामी वासुदेव-परायण महान भक्त और पूर्ण ज्ञानी थे। इसलिए सत्पुरुषों के संग में उरुगाय—महान महिमावान श्रीकृष्ण—के गुणों की ही चर्चा अवश्य होती है।

Verse 17

आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥

उगता और अस्त होता सूर्य सब मनुष्यों की आयु हर लेता है; केवल वही बचता है जो अपना क्षण उत्तमश्लोक श्रीभगवान् की कथा में लगाता है।

Verse 18

तरव: किं न जीवन्ति भस्त्रा: किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ १८ ॥

क्या वृक्ष नहीं जीते? क्या लोहार की भस्तियाँ नहीं श्वास लेतीं? और गाँव के अन्य पशु क्या खाते और वीर्य-त्याग नहीं करते?

Verse 19

श्वविड्‍वराहोष्ट्रखरै: संस्तुत: पुरुष: पशु: । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रज: ॥ १९ ॥

कुत्ते, सूअर, ऊँट और गधे जैसे लोग उसी पशु-स्वभाव मनुष्य की प्रशंसा करते हैं जो कभी गदाग्रज श्रीकृष्ण के नाम-लीला को कानों के मार्ग से भी नहीं सुनता।

Verse 20

बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न श‍ृण्वत: कर्णपुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथा: ॥ २० ॥

जो उरुक्रम भगवान् के पराक्रम-चरित कानों में नहीं सुनता और उरुगाय प्रभु की गाथाएँ ऊँचे स्वर से नहीं गाता, उसके कान सर्प-बिल जैसे और जीभ मेंढक जैसी मानी जाती है।

Verse 21

भार: परं पट्टकिरीटजुष्ट - मप्युत्तमाङ्गं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥ २१ ॥

रेशमी पगड़ी और मुकुट से सुशोभित सिर भी यदि मुकुन्द के आगे न झुके तो वह केवल भार है; और चमकते स्वर्ण-कंगनों से सजे हाथ भी यदि हरि की सेवा न करें तो वे मृतक के हाथ समान हैं।

Verse 22

बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ ॥ २२ ॥

जो लोग भगवान विष्णु के रूप, नाम, गुण आदि के चिन्हों का दर्शन नहीं करते, उनकी आँखें मोर-पंख पर बने नेत्रों जैसी हैं; और जो हरि-स्मरण के तीर्थों में नहीं जाते, उनके पैर वृक्ष-तनों के समान माने जाते हैं।

Verse 23

जीवञ्छवो भागवताङ्‌घ्रिरेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥ २३ ॥

जिस मर्त्य ने कभी भी शुद्ध भक्त के चरणों की धूल अपने सिर पर नहीं पाई, वह जीवित होकर भी शव है; और जिसने श्रीविष्णु के चरण-कमलों की तुलसी की सुगंध नहीं जानी, वह श्वास लेते हुए भी शव ही है।

Verse 24

तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: । न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्ष: ॥ २४ ॥

निश्चय ही वह हृदय लोहे-सा कठोर है जो एकाग्र होकर हरिनाम ग्रहण करने पर भी नहीं पिघलता; जब भावोन्माद आता है तब आँखों में आँसू न भरें और देह के रोम खड़े न हों।

Verse 25

अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: । यदाह वैयासकिरात्मविद्या- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ॥ २५ ॥

हे सूतजी, आप भागवत-प्रधान हैं और आपकी वाणी हमारे मन को प्रिय लगती है। कृपा करके वही विषय हमें बताइए जो आत्मविद्या में निपुण महाभक्त शुकदेव गोस्वामी ने उचित प्रश्न किए जाने पर महाराज परीक्षित से कहा था।

Frequently Asked Questions

The list illustrates the Vedic system of karma-kāṇḍa where specific desires are paired with specific cosmic administrators (devatās). The Bhāgavata uses this as a teaching device: it acknowledges the reality of desire-based religiosity while showing its limitations and redirecting the aspirant toward Viṣṇu-bhakti as the comprehensive and final goal.

The chapter states that a ‘broader intelligence’ worships the supreme whole regardless of being kāmī (full of desires), akāma (desireless), or mokṣa-kāma (seeking liberation). The principle is that Bhagavān is the root of all outcomes; devotion purifies desire, and through sādhu-saṅga it matures into steady attraction to Hari, which is presented as the highest perfection.

The text teaches that time (marked by sunrise and sunset) drains life for everyone except the person who uses time for hari-kathā—hearing and discussing the all-good Lord. The point is not a literal suspension of time, but that life’s purpose is fulfilled when time is invested in remembrance and devotion, making such living ‘truly alive’ in the Bhāgavata’s valuation.