Adhyaya 3
Dvadasha SkandhaAdhyaya 352 Verses

Adhyaya 3

The Earth Laughs at World-Conquering Kings; Yuga-Dharma and the Remedy for Kali

परीक्षित की निकट मृत्यु को स्मरण कराते हुए शुकदेव वैराग्य का उपदेश देते हैं। पृथ्वी व्यंग्यपूर्वक हँसती है—राजा राज्य-विजय के लिए दौड़ते हैं, पर काल और मृत्यु के सामने असहाय हैं; देहाभिमान और काम से उपजा राजनीतिक अहंकार नाशवान है, और बड़े-बड़े नरेश व दैत्य भी समय के साथ केवल नाम रह जाते हैं। शुकदेव बताते हैं कि राजवंश-इतिहास ज्ञान-वैराग्य के साधन हैं, अंतिम लक्ष्य नहीं। फिर वे उत्तमश्लोक श्रीकृष्ण के गुण-लीला का निरंतर श्रवण-कीर्तन करने को कहते हैं। परीक्षित कलियुग की मलिनता से शुद्धि और युगों-काल का वर्णन पूछते हैं। शुकदेव सत्य, त्रेता, द्वापर, कलि—धर्म के क्रमशः क्षय सहित—समझाते हैं और कलि के सामाजिक पतन व अंतर्दोषों का चित्र देते हैं। अंत में वे निर्णायक उपाय बताते हैं—हृदयस्थ भगवान् सबसे अधिक शुद्ध करते हैं, और कलियुग में सर्वोत्तम साधन है नाम-संकीर्तन, हरे कृष्ण महामंत्र का जप।

Shlokas

Verse 1

श्री शुक उवाच: द‍ृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी बोले— अपने-अपने विजय में व्यस्त राजाओं को देखकर यह पृथ्वी हँसी। उसने कहा— “अहो! ये राजा तो मृत्यु के खिलौने हैं, फिर भी मुझे जीतना चाहते हैं!”

Verse 2

काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥

हे नरेन्द्रो! यह काम-वासना विद्वानों तक को निष्फलता देती है। इसी काम से प्रेरित होकर राजा फेन-सदृश नश्वर देह-रूपी पिण्ड में बड़ा भरोसा रखते हैं।

Verse 3

पूर्वं निर्जित्य षड्‌वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥

राजा और मंत्री सोचते हैं—‘पहले षड्वर्ग (इन्द्रियाँ-मन आदि) को जीतेंगे; फिर मंत्रियों को वश करेंगे और सलाहकारों, प्रजाजनों, मित्र-बंधुओं तथा हाथीपालों रूपी काँटों को हटाएँगे। इस प्रकार क्रम से समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी को जीत लेंगे।’ ऐसी आशा में बँधे हृदय वाले निकट खड़े मृत्यु को नहीं देखते।

Verse 4

पूर्वं निर्जित्य षड्‌वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥

राजा और मंत्री सोचते हैं—‘पहले षड्वर्ग (इन्द्रियाँ-मन आदि) को जीतेंगे; फिर मंत्रियों को वश करेंगे और सलाहकारों, प्रजाजनों, मित्र-बंधुओं तथा हाथीपालों रूपी काँटों को हटाएँगे। इस प्रकार क्रम से समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी को जीत लेंगे।’ ऐसी आशा में बँधे हृदय वाले निकट खड़े मृत्यु को नहीं देखते।

Verse 5

समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥

मेरी समुद्र-सीमित भूमि को जीतकर ये गर्वित राजा बलपूर्वक समुद्र में भी प्रवेश करते हैं, मानो सागर को भी जीत लेंगे। पर राजनीति के लिए किया गया यह आत्मसंयम किस काम का? आत्मजय का सच्चा फल तो मुक्ति है।

Verse 6

यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥

हे कुरुश्रेष्ठ! जिन मनुओं और उनके पुत्रों ने मुझे छोड़कर, जैसे आए थे वैसे ही युद्ध में विवश होकर चले गए—उसी मुझे आज भी मूढ़ लोग जीतने का प्रयत्न कर रहे हैं।

Verse 7

मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥

मुझे जीतने की लालसा में भौतिक बुद्धि वाले लोग आपस में लड़ते हैं। राज्य-स्वामित्व की ममता से बँधे हृदय के कारण पिता पुत्रों से और भाई भाई से विरोध करते हैं।

Verse 8

ममैवेयं मही कृत्स्‍ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥

राजा एक-दूसरे को ललकारते हैं—“यह सारी पृथ्वी मेरी ही है, तेरी नहीं, अरे मूढ़!” इस प्रकार वे प्रतिस्पर्धा में एक-दूसरे पर आक्रमण करते हैं और मेरे ही कारण मर जाते हैं।

Verse 9

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

श्रीशुकदेव बोले—पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, (कार्तवीर्य) अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु; तृणबिन्दु, ययाति, शर्याति, शन्तनु, गय; भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग; हिरण्यकशिपु, वृत्र, समस्त लोकों को रुलाने वाला रावण, नमुचि, शम्बर, भौम, हिरण्याक्ष और तारक—तथा और भी अनेक दैत्य और महाबली राजा—सब ज्ञानी, शूरवीर, सर्वजयी और अजेय थे। फिर भी, हे सर्वशक्तिमान प्रभु, मर्त्य-धर्म वाले वे मेरे प्रति ममता को अत्यन्त बढ़ाकर जीते रहे; पर काल ने उन्हें केवल कथा-शेष बना दिया—वे अपने उद्देश्य में सफल न हो सके।

Verse 10

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

श्रीशुकदेव बोले—पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, (कार्तवीर्य) अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु; तृणबिन्दु, ययाति, शर्याति, शन्तनु, गय; भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग; हिरण्यकशिपु, वृत्र, समस्त लोकों को रुलाने वाला रावण, नमुचि, शम्बर, भौम, हिरण्याक्ष और तारक—तथा और भी अनेक दैत्य और महाबली राजा—सब ज्ञानी, शूरवीर, सर्वजयी और अजेय थे। फिर भी, हे सर्वशक्तिमान प्रभु, मर्त्य-धर्म वाले वे मेरे प्रति ममता को अत्यन्त बढ़ाकर जीते रहे; पर काल ने उन्हें केवल कथा-शेष बना दिया—वे अपने उद्देश्य में सफल न हो सके।

Verse 11

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

श्रीशुकदेव बोले—पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, (कार्तवीर्य) अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु; तृणबिन्दु, ययाति, शर्याति, शन्तनु, गय; भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग; हिरण्यकशिपु, वृत्र, समस्त लोकों को रुलाने वाला रावण, नमुचि, शम्बर, भौम, हिरण्याक्ष और तारक—तथा और भी अनेक दैत्य और महाबली राजा—सब ज्ञानी, शूरवीर, सर्वजयी और अजेय थे। फिर भी, हे सर्वशक्तिमान प्रभु, मर्त्य-धर्म वाले वे मेरे प्रति ममता को अत्यन्त बढ़ाकर जीते रहे; पर काल ने उन्हें केवल कथा-शेष बना दिया—वे अपने उद्देश्य में सफल न हो सके।

Verse 12

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

श्रीशुकदेव बोले—पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, कार्तवीर्य अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु, तृणबिन्दु, ययाति, शर्याति, शन्तनु, गय, भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग, हिरण्यकशिपु, वृत्र, लोक-रुदन कराने वाला रावण, नमुचि, शम्बर, भौम, हिरण्याक्ष और तारक—तथा अनेक अन्य दैत्य और महाबली राजा—सब के सब ज्ञानी, शूरवीर, सर्वजयी और अजेय थे। फिर भी, हे सर्वशक्तिमान प्रभु, मुझ पर ममता करके वे मर्त्य-धर्म के अधीन काल के प्रवाह में केवल कथा-शेष रह गए; कोई भी अपना राज्य स्थायी न कर सका।

Verse 13

श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्‌वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥

श्रीशुकदेव बोले—पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, कार्तवीर्य अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु, तृणबिन्दु, ययाति, शर्याति, शन्तनु, गय, भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग, हिरण्यकशिपु, वृत्र, लोक-रुदन कराने वाला रावण, नमुचि, शम्बर, भौम, हिरण्याक्ष और तारक—तथा अनेक अन्य दैत्य और महाबली राजा—सब के सब ज्ञानी, शूरवीर, सर्वजयी और अजेय थे। फिर भी, हे सर्वशक्तिमान प्रभु, मुझ पर ममता करके वे मर्त्य-धर्म के अधीन काल के प्रवाह में केवल कथा-शेष रह गए; कोई भी अपना राज्य स्थायी न कर सका।

Verse 14

कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥

श्रीशुकदेव बोले—हे महाबली परीक्षित! मैंने उन महान राजाओं की कथाएँ तुम्हें सुनाईं, जिन्होंने लोकों में अपना यश फैलाया और फिर चले गए। मेरा वास्तविक प्रयोजन, हे प्रभु, दिव्य ज्ञान और वैराग्य का उपदेश देना है। राजाओं की कथाएँ इन वचनों को वैभव और प्रभाव तो देती हैं, पर वे स्वयं परम तत्त्व नहीं हैं।

Verse 15

यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं श‍ृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥

जो व्यक्ति श्रीकृष्ण में निर्मल भक्ति चाहता है, उसे उत्तमःश्लोक भगवान के गुणों का निरन्तर गाया जाने वाला वह कथानुवाद सुनना चाहिए, जो सब अमंगल का नाश करता है। भक्त को उसे नित्य और बार-बार सुनना चाहिए—दैनिक सत्संग में भी और दिन भर भी।

Verse 16

श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥

राजा परीक्षित बोले—हे भगवन्! कलियुग में रहने वाले लोग इस युग के संचित दोषों को किस उपाय से दूर करेंगे? हे मुनिवर, कृपा करके मुझे यथार्थ बताइए।

Verse 17

युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥

कृपा करके मुझे युगों, प्रत्येक युग के धर्म-लक्षणों, सृष्टि-स्थिति और प्रलय की अवधि, तथा काल की गति का वर्णन कीजिए—जो परमात्मा, भगवान विष्णु का प्रत्यक्ष स्वरूप है।

Verse 18

श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी बोले: हे राजन्, कृत (सत्य) युग में धर्म चारों पादों सहित प्रवर्तित रहता है और उस युग के लोग उसे दृढ़ता से धारण करते हैं। धर्म के ये चार पाद हैं—सत्य, दया, तप और दान।

Verse 19

सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समद‍ृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥

सत्ययुग के लोग प्रायः संतुष्ट, करुणामय, सबके मित्र, शांत, संयमी और सहनशील होते हैं। वे अंतःकरण में ही आनंद पाते, सबको समदृष्टि से देखते और आध्यात्मिक सिद्धि के लिए निरंतर परिश्रम करते हैं।

Verse 20

त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥

त्रेतायुग में धर्म के पादों का चौथाई अंश धीरे-धीरे घट जाता है, क्योंकि अधर्म के चार पाद—असत्य, हिंसा, असंतोष और कलह—प्रबल होने लगते हैं।

Verse 21

तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥

हे नृप, उस त्रेतायुग में लोग कर्मकाण्ड और तपस्या में निष्ठावान होते हैं; वे न तो अत्यधिक हिंसक होते हैं, न ही भोग-लंपट। उनका लक्ष्य मुख्यतः त्रिवर्ग—धर्म, अर्थ और काम—होता है, और वे तीन वेदों की विधियों से समृद्धि पाते हैं। यद्यपि समाज चार वर्णों में विभक्त हो जाता है, फिर भी अधिकांश लोग ब्राह्मण होते हैं।

Verse 22

तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टय‍नृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥

द्वापर युग में तप, सत्य, दया और दान - ये धर्म के चार चरण हिंसा, असंतोष, झूठ और द्वेष रूपी अधर्म के लक्षणों के कारण घटकर आधे रह जाते हैं।

Verse 23

यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥

द्वापर युग के लोग यशस्वी, महाशीलवान, वेदों के अध्ययन में रत, धनवान, बड़े परिवार वाले और आनंदित होते हैं। उस समय क्षत्रिय और ब्राह्मण वर्णों की प्रधानता होती है।

Verse 24

कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्‌क्ष्यति ॥ २४ ॥

कलियुग में धर्म का केवल एक चौथाई भाग ही शेष रह जाता है। अधर्म के बढ़ते हुए कारणों से वह शेष भाग भी निरंतर क्षीण होता जाएगा और अंत में पूरी तरह नष्ट हो जाएगा।

Verse 25

तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥

कलियुग में लोग लोभी, दुराचारी, निर्दयी और अकारण बैर रखने वाले होंगे। वे दुर्भाग्यशाली और अत्यधिक तृष्णा से ग्रस्त होंगे, तथा प्रजा मुख्य रूप से शूद्र और दास वृत्ति की होगी।

Verse 26

सत्त्वं रजस्तम इति द‍ृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥

सत्व, रज और तम - ये तीन गुण मनुष्य की बुद्धि में देखे जाते हैं। काल की शक्ति से प्रेरित होकर ये गुण मन के भीतर निरंतर परिवर्तित होते रहते हैं।

Verse 27

प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥

जब मन, बुद्धि और इन्द्रियाँ सत्त्वगुण में दृढ़ होकर स्थित हों, तब उस समय को सत्ययुग जानना चाहिए; तब लोगों को ज्ञान और तपस्या में रुचि होती है।

Verse 28

यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥

हे बुद्धिमान, जब देहधारी लोग अपने कर्मों में लगे रहें पर उनमें कामना हो और यश-प्रतिष्ठा की चाह हो, तब उसे त्रेतायुग समझो, जहाँ रजोगुण की प्रवृत्ति प्रधान होती है।

Verse 29

यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥

जब लोभ, असंतोष, मान, दम्भ और मत्सर प्रबल हो जाएँ तथा काम्य कर्मों में आसक्ति बढ़े, तब वह द्वापरयुग है, जो रज और तम के मिश्रित प्रभाव से युक्त है।

Verse 30

यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥

जब छल, असत्य, आलस्य, निद्रा, हिंसा, विषाद, शोक, मोह, भय और दैन्य का प्राबल्य हो, तब वह कालि है, जिसे तमोगुण-प्रधान युग कहा गया है।

Verse 31

तस्मात् क्षुद्रद‍ृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥

इसलिए कलियुग के दोषों से मनुष्य क्षुद्र दृष्टि वाले, अल्पभाग्य, अतिभोजी, कामी और धनहीन हो जाएँगे; और स्त्रियाँ असती होकर स्वेच्छाचारी बनेंगी तथा एक पुरुष से दूसरे पुरुष की ओर भटकेंगी।

Verse 32

दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्न‍ोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥

नगर चोरों और डाकुओं से आक्रांत होंगे, वेद पाखंडियों के कुतर्कों से दूषित हो जाएंगे, राजा अपनी ही प्रजा का भक्षण करेंगे, और ब्राह्मण केवल उदर-पोषण तथा काम-वासना की तृप्ति में लगे रहेंगे।

Verse 33

अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥

ब्रह्मचारी अपने व्रतों का पालन नहीं करेंगे और अपवित्र रहेंगे, गृहस्थ भिक्षा मांगेंगे, वानप्रस्थी गांवों में निवास करेंगे और संन्यासी धन के अत्यंत लोभी हो जाएंगे।

Verse 34

ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥

स्त्रियां छोटे कद की, बहुत अधिक खाने वाली, अधिक संतान वाली और लज्जाहीन होंगी। वे सदा कड़वा बोलने वाली, चोरी और कपट में निपुण तथा दुस्साहसी होंगी।

Verse 35

पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥

व्यापारी अत्यंत तुच्छ और कपटी होंगे। बिना किसी आपत्ति काल के भी लोग निंदनीय और घृणित वृत्तियों को जीविका के लिए स्वीकार करेंगे।

Verse 36

पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥

सेवक धनहीन स्वामी को त्याग देंगे, चाहे वह कितना ही उत्तम चरित्र का क्यों न हो। स्वामी असहाय सेवकों को और लोग दूध न देने वाली गायों को त्याग देंगे।

Verse 37

पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्‍द‍ृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥

कलियुग में पुरुष दीन होकर स्त्रियों के वश में रहेंगे। वे पिता, भाई, मित्र और कुटुम्बियों को छोड़कर पत्नी के ननद-देवर आदि से ही संगति करेंगे; उनकी मित्रता केवल काम-सम्बन्ध पर टिकेगी।

Verse 38

शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥

कलियुग में शूद्र-स्वभाव वाले लोग तप का दिखावा और संन्यासी-वेश धारण करके दान ग्रहण करेंगे। जिन्हें धर्म का ज्ञान नहीं, वे ऊँचे आसन पर बैठकर धर्म की बातें कहने लगेंगे।

Verse 39

नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्न‍ानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥

कलियुग में प्रजाओं के मन सदा उद्विग्न रहेंगे। हे राजन्, दुर्भिक्ष और करों से वे कृश हो जाएँगे और अनावृष्टि के भय से सदा व्याकुल रहेंगे। वस्त्र, अन्न-पान, शयन, मैथुन, स्नान और आभूषणों से वंचित होकर वे धीरे-धीरे पिशाच-सदृश दिखने लगेंगे।

Verse 40

नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्न‍ानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥

कलियुग में प्रजा वस्त्र, अन्न-पान, शयन, मैथुन, स्नान और आभूषणों से रहित हो जाएगी। उनके शरीर कृश होंगे और उनका रूप धीरे-धीरे पिशाच-सदृश हो जाएगा।

Verse 41

कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥

कलियुग में लोग एक कौड़ी के लिए भी झगड़कर स्नेह-सम्बन्ध त्याग देंगे। वे प्रिय प्राणों को भी छोड़ने को तैयार होंगे और अपने ही स्वजनों को मार डालेंगे।

Verse 42

न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्न‍ोदरंभरा: ॥ ४२ ॥

कलियुग में मनुष्य अपने वृद्ध माता-पिता की, न बच्चों की और न ही कुलवती पत्नी की रक्षा करेंगे। वे अत्यन्त पतित होकर केवल पेट और इन्द्रिय-सुख की ही चिन्ता करेंगे।

Verse 43

कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥

हे राजन्, कलियुग में पाखण्ड और नास्तिकता से लोगों की बुद्धि भटक जाएगी, इसलिए वे प्रायः जगत् के परम गुरु, अच्युत भगवान् के चरणकमलों की पूजा-यज्ञ नहीं करेंगे, जिनके चरणों में त्रिलोकी के अधिपति भी नत होते हैं।

Verse 44

यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥

जो मनुष्य मृत्यु के भय से व्याकुल होकर गिरते-पड़ते, विवश अवस्था में भी भगवान् के पवित्र नाम का उच्चारण कर लेता है, वह कर्म-बन्धन से मुक्त होकर परम गति को प्राप्त होता है; फिर भी कलियुग के लोग उस परमेश्वर की आराधना नहीं करेंगे।

Verse 45

पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥

कलियुग में पदार्थ, स्थान और व्यक्ति—सब कलि के दोष से दूषित हो जाते हैं; परन्तु जो भगवान् पुरुषोत्तम को अपने चित्त में स्थिर करता है, उसके जीवन से वे सब मलिनताएँ भगवान् हर लेते हैं।

Verse 46

श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चाद‍ृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥

भगवान् जो हृदय में स्थित हैं—यदि कोई उनके विषय में सुनता है, उनका संकीर्तन करता है, उनका ध्यान करता है, उनकी पूजा करता है या केवल आदरपूर्वक नमस्कार करता है—तो वे मनुष्य के चित्त से हजारों जन्मों की अशुभ मलिनता को धो देते हैं।

Verse 47

यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥

जैसे सोने में स्थित अग्नि अन्य धातुओं के कारण आई मलिनता को दूर कर देती है, वैसे ही हृदय में स्थित विष्णु योगियों के अशुभ भावों को शुद्ध कर देते हैं।

Verse 48

विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥

देवपूजा, तप, प्राणनिरोध, मैत्री, तीर्थ-स्नान, व्रत, दान और जप आदि से भी अंतःकरण वैसी परम शुद्धि नहीं पाता जैसी हृदय में स्थित अनंत भगवान् के प्रकट होने से होती है।

Verse 49

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥

इसलिए, हे राजन्, सर्वभाव से अपने हृदय में केशव को स्थापित करो। मृत्यु के समय भी सावधान होकर उसी में स्थित रहोगे तो तुम निश्चय ही परम गति को प्राप्त करोगे।

Verse 50

म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥

हे प्रिय राजन्, भगवान् परमेश्वर ही परम नियन्ता हैं। वे सर्वात्मा और सबके आश्रय हैं। जो मृत्यु के निकट हैं, उनके द्वारा ध्यान किए जाने पर वे उन्हें उनके शाश्वत आत्मस्वरूप का बोध कराते हैं।

Verse 51

कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥

हे राजन्, कलियुग दोषों का भंडार है, फिर भी इसमें एक महान् गुण है—केवल श्रीकृष्ण के नाम-कीर्तन से मनुष्य आसक्ति से मुक्त होकर परम धाम को चला जाता है।

Verse 52

कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥

सत्ययुग में विष्णु का ध्यान करके, त्रेतायुग में यज्ञों द्वारा और द्वापरयुग में प्रभु के चरणों की सेवा से जो फल मिलता था, वही कलियुग में केवल हरिनाम-कीर्तन—हरे कृष्ण महामंत्र—से प्राप्त हो जाता है।

Frequently Asked Questions

She laughs because their conquest is based on bodily identification and political lust, while they themselves are “playthings” of death. The Earth’s critique is a dharma-śāstric inversion: rulers presume mastery over land and people, yet kāla inevitably strips them of everything. Her laughter functions as instruction (upadeśa), exposing the vanity of sovereignty and pushing the listener toward renunciation and the search for the eternal shelter in Bhagavān.

It presents dharma as standing on four legs—truthfulness, mercy, austerity, and charity—fully present in Satya-yuga. In Tretā, each leg is reduced by a quarter due to irreligious pillars (lying, violence, dissatisfaction, quarrel). In Dvāpara, dharma is halved, and in Kali only one quarter remains, steadily diminishing until destroyed. The chapter also correlates yugas with the dominance of guṇas in collective psychology: goodness (Satya), passion (Tretā), mixed passion/ignorance (Dvāpara), and ignorance (Kali).

The list includes celebrated rulers and formidable antagonists (e.g., Pṛthu, Bharata, Māndhātā, Sagara, Rāma, Raghu; and figures like Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa). The rhetorical repetition intensifies the point: regardless of learning, heroism, or empire, all are conquered by time. The intended takeaway is not genealogical pride but vairāgya—worldly fame collapses into “historical accounts,” whereas devotion yields imperishable benefit.

The chapter culminates in nāma-saṅkīrtana: chanting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra. It teaches that while many practices (austerity, vows, holy baths, mantra recitation, demigod worship) offer some purification, the most complete cleansing occurs when the Supreme Lord is fixed within the heart—most readily achieved in Kali by chanting His holy names.