
Kurukṣetra Pilgrimage: Sages Praise Kṛṣṇa; Vasudeva Inquires on Karma; Viṣṇu-yajña Performed
कुरुक्षेत्र में राजकुमारियाँ और कृष्ण के व्रज-संगी द्वारका की रानियों के कृष्ण-प्रेम को देखकर विस्मित होते हैं। स्त्री-पुरुष अलग-अलग संवाद करते हैं, तभी व्यास, नारद, परशुराम और कुमारों सहित अनेक महर्षि आते हैं। कृष्ण-बालराम पाण्डवों व राजाओं के साथ उठकर उनका सत्कार करते हैं। कृष्ण बताते हैं कि तीर्थ और देवता धीरे-धीरे शुद्ध करते हैं, पर सिद्ध साधु तुरंत; देहाभिमान और साधु-सेवा रहित ‘तीर्थ-बुद्धि’ की निन्दा करते हैं। ऋषि उनके विनय से चकित होकर योगमाया तथा वर्णाश्रम-वैदिक धर्म के रक्षक रूप की स्तुति करते हैं। ऋषियों के जाने पर वसुदेव पूछते हैं—कर्म को कर्म से कैसे काटें? उत्तर मिलता है कि गृहस्थों के लिए विष्णु-यज्ञ शास्त्रीय उपाय है, साथ में दान, अध्ययन और देव-ऋषि-पितृ—तीन ऋणों का निर्वाह। तब वसुदेव कुरुक्षेत्र में भव्य यज्ञ करते, दान-भोजन से सबका सम्मान करते हैं; परिजन स्नेहपूर्ण वियोग से विदा होते हैं और ऋतु बदलने पर वृष्णि द्वारका लौटते हैं।
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्र्यथ याज्ञसेनी माधव्यथ क्षितिपपत्न्य उत स्वगोप्य: । कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्म्युरलमश्रुकलाकुलाक्ष्य: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी बोले—अखिल जीवों के आत्मा, भगवान् हरि श्रीकृष्ण के प्रति रानियों के गहन प्रेम का वृत्तान्त सुनकर पृथा, गांधारी, द्रौपदी, सुभद्रा, अन्य राजाओं की पत्नियाँ और गोपियाँ सब अत्यन्त विस्मित हुईं; उनकी आँखें आँसुओं से भर आईं।
Verse 2
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
जब स्त्रियाँ स्त्रियों में और पुरुष पुरुषों में इस प्रकार बातें कर रहे थे, तभी श्रीकृष्ण और श्रीबलराम के दर्शन की अभिलाषा से अनेक महर्षि वहाँ आ पहुँचे—द्वैपायन, नारद, च्यवन, देवल, असित, विश्वामित्र, शतानन्द, भरद्वाज और गौतम।
Verse 3
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
उन महर्षियों में भगवान् परशुराम अपने शिष्यों सहित, वसिष्ठ, गालव, भृगु, पुलस्त्य, कश्यप, अत्रि, मार्कण्डेय और बृहस्पति भी आए।
Verse 4
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
उनमें द्वित, त्रित, एकत, ब्रह्मपुत्र चारों कुमार तथा अङ्गिरा भी आए।
Verse 5
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभि: स्त्रीषु नृभिर्नृषु । आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥ द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसित: । विश्वामित्र: शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतम: ॥ ३ ॥ राम: सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगु: । पुलस्त्य: कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पति: ॥ ४ ॥ द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिरा: । अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
तथा अगस्त्य, याज्ञवल्क्य और वामदेव आदि अन्य मुनि भी श्रीकृष्ण-बलराम के दर्शन की लालसा से वहाँ आए।
Verse 6
तान् दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादय: । पाण्डवा: कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान् ॥ ६ ॥
उन ऋषियों को आते देख, जो राजा आदि पहले बैठे थे वे तुरंत उठ खड़े हुए; पाण्डव, श्रीकृष्ण और बलराम भी। फिर सबने उन विश्व-वन्दित मुनियों को साष्टाङ्ग प्रणाम किया।
Verse 7
तानानर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् । स्वागतासनपाद्यार्घ्यमाल्यधूपानुलेपनै: ॥ ७ ॥
फिर सबने विधिपूर्वक उनका सत्कार किया; स्वयं अच्युत श्रीकृष्ण ने बलराम सहित उन मुनियों की पूजा की—स्वागत-वचन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, पुष्पमाला, धूप और चन्दन-लेप अर्पित करके।
Verse 8
उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्तनु: । सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशृण्वत: ॥ ८ ॥
जब वे मुनि सुखपूर्वक आसन पर बैठ गए, तब धर्म की रक्षा करने वाले दिव्य शरीरधारी भगवान् श्रीकृष्ण ने उस महान् सभा के बीच उन्हें संबोधित किया; और सब लोग मौन होकर एकाग्रता से सुनने लगे।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् । देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम् ॥ ९ ॥
श्रीभगवान् बोले: अहो! हमारा जन्म सफल हो गया; हमने पूर्ण रूप से जीवन का फल पा लिया—योगेश्वरों का दर्शन, जो देवताओं को भी दुर्लभ है।
Verse 10
किं स्वल्पतपसां नृणामर्चायां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रह्वपादार्चनादिकम् ॥ १० ॥
हम जैसे अल्प तप वाले मनुष्य, जो देव को केवल मन्दिर की अर्चा-मूर्ति में ही देखते हैं—वे आज आपको देख रहे हैं, स्पर्श कर रहे हैं, प्रश्न कर रहे हैं, प्रणाम कर रहे हैं, आपके चरणों की पूजा और अन्य सेवा कैसे कर पा रहे हैं?
Verse 11
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ११ ॥
केवल जलराशि ही तीर्थ नहीं है और मिट्टी-पत्थर की मूर्तियाँ ही सच्चे पूज्य देव नहीं। वे बहुत समय बाद शुद्ध करते हैं, पर संत-महात्मा दर्शन मात्र से तुरंत पवित्र कर देते हैं।
Verse 12
नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मन: । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया ॥ १२ ॥
अग्नि, सूर्य, चन्द्र-तारे, पृथ्वी, जल, आकाश, वायु, वाणी और मन के अधिष्ठाता देव—जो द्वैत-बुद्धि रखते उपासकों के पाप वास्तव में नहीं हरते। परंतु विवेकी महात्मा थोड़ी-सी सेवा से ही पाप नष्ट कर देते हैं।
Verse 13
यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचि- ज्जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥ १३ ॥
जो अपने को कफ-पित्त-वायु से बने जड़ शरीर में ही आत्मा माने, पत्नी-परिवार आदि को ही ‘मेरा’ समझे, मिट्टी की मूर्ति या जन्मभूमि को ही पूज्य माने, और तीर्थ को केवल वहाँ के जल में ही देखे—पर जो कभी आत्म-तत्त्व के ज्ञानी जनों से अपना तादात्म्य, स्नेह, पूजा या दर्शन भी न करे, वह मनुष्य नहीं, गाय-गधे के समान है।
Verse 14
श्रीशुक उवाच निशम्येत्थं भगवत: कृष्णस्याकुण्ठमेधस: । वचो दुरन्वयं विप्रास्तूष्णीमासन् भ्रमद्धिय: ॥ १४ ॥
श्रीशुकदेव बोले—भगवान् कृष्ण के, जिनकी बुद्धि असीम है, ऐसे गूढ़ वचनों को सुनकर वे विद्वान ब्राह्मण चकित-चित्त होकर मौन रह गए।
Verse 15
चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् । जनसङ्ग्रह इत्यूचु: स्मयन्तस्तं जगद्गुरुम् ॥ १५ ॥
कुछ समय तक मुनियों ने परमेश्वर के उस आचरण पर विचार किया, जो मानो किसी अधीन जीव जैसा था। फिर उन्होंने निश्चय किया कि वे लोक-शिक्षा के लिए ऐसा कर रहे हैं। अतः वे मुस्कराए और जगद्गुरु से बोले।
Verse 16
श्रीमुनय ऊचु: यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं विमोहिता विश्वसृजामधीश्वरा: । यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितम् ॥ १६ ॥
श्रीमुनि बोले—हे प्रभु! आपकी माया ने हम जैसे तत्त्व के परम ज्ञाता और सृष्टि-कर्ताओं के अधीशों को भी मोहित कर दिया है। अहो! भगवन् की लीला कितनी विचित्र है—आप मनुष्य-सी चेष्टाओं से अपने को ढाँककर मानो किसी उच्च नियंत्रण के अधीन होने का अभिनय करते हैं।
Verse 17
अनीह एतद् बहुधैक आत्मना सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा । भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ १७ ॥
निश्चय ही, सर्वशक्तिमान की मनुष्य-सी लीलाएँ केवल एक प्रकार का अभिनय हैं। वह बिना प्रयास के, अकेला ही अपने आत्मस्वरूप से इस नानाविध सृष्टि को रचता, पालता और फिर निगल लेता है, और फिर भी बँधता नहीं—जैसे पृथ्वी अपने विकारों में अनेक नाम-रूप धारण करती है। अहो, विभु का चरित्र कितना विलक्षण-विडम्बनापूर्ण है।
Verse 18
अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुष: परो भवान् ॥ १८ ॥
फिर भी, उचित समय पर आप अपने भक्तों की रक्षा और दुष्टों के दमन के लिए शुद्ध सत्त्वगुण धारण करते हैं। इस प्रकार आप—वर्णाश्रम-व्यवस्था के आत्मा, परम पुरुषोत्तम—अपनी लीलाओं के द्वारा वेदों के सनातन मार्ग की रक्षा करते हैं।
Verse 19
ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तप:स्वाध्यायसंयमै: । यत्रोपलब्धं सद् व्यक्तमव्यक्तं च तत: परम् ॥ १९ ॥
वेद आपका निर्मल हृदय हैं; और तप, स्वाध्याय तथा संयम के द्वारा उन्हीं में से प्रकट, अप्रकट और उन दोनों से परे शुद्ध सत् का साक्षात्कार होता है।
Verse 20
तस्माद् ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मन: । सभाजयसि सद्धाम तद् ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान् ॥ २० ॥
इसलिए, हे परम ब्रह्म! आप ब्राह्मण-कुल का सम्मान करते हैं, क्योंकि वे शास्त्र-प्रमाण द्वारा आपको आत्मरूप से जानने के श्रेष्ठ साधन हैं। इसी कारण आप ब्राह्मणों के अग्रणी पूजक हैं।
Verse 21
अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृश: । त्वया सङ्गम्य सद्गत्या यदन्त: श्रेयसां पर: ॥ २१ ॥
आज हमारा जन्म, विद्या, तप और दृष्टि सफल हो गए, क्योंकि हम आपसे मिले—आप ही साधुजनों की परम गति और अंतःस्थ सर्वोच्च कल्याण हैं।
Verse 22
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । स्वयोगमाययाच्छन्नमहिम्ने परमात्मने ॥ २२ ॥
उस भगवान श्रीकृष्ण को नमस्कार है, जिनकी बुद्धि असीम है, जो परमात्मा हैं, और जो अपनी योगमाया से अपनी महिमा को आच्छादित रखते हैं।
Verse 23
न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णय: । मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीश्वरम् ॥ २३ ॥
ये राजा, और यहाँ तक कि निकट संग का सुख लेने वाले वृष्णि भी, आपको सर्वभूतों के आत्मा, काल-शक्ति और परम ईश्वर के रूप में नहीं जानते; क्योंकि आप माया के परदे से ढँके हैं।
Verse 24
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
जैसे सोया हुआ पुरुष गुण-तत्त्व से देखने पर भी नाम-रूप की इन्द्रिय-छवियों में अपने को मानकर, स्वप्न से भिन्न अपने परम स्वरूप को नहीं जानता; वैसे ही माया से भ्रमित चित्त वाला जीव इन्द्रियों की दौड़ से विषयों के नाम-रूप ही देखता है, स्मृति के डूब जाने से आपको नहीं जान पाता।
Verse 25
यथा शयान: पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् । नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥ एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया । मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
जैसे सोया हुआ पुरुष नाम-रूप की इन्द्रिय-छवियों में अपने को मानकर स्वप्न से परे अपने परम स्वरूप को नहीं जानता; वैसे ही माया से भ्रमित चित्त वाला जीव इन्द्रियों की दौड़ से विषयों के नाम-रूप ही देखता है और स्मृति के डूब जाने से आपको नहीं जान पाता।
Verse 26
तस्याद्य ते ददृशिमाङ्घ्रिमघौघमर्ष- तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगै: । उत्सिक्तभक्त्युपहताशयजीवकोशा आपुर्भवद्गतिमथानुगृहाण भक्तान् ॥ २६ ॥
आज हमने प्रत्यक्ष आपके चरणों का दर्शन किया है—वे गंगा के उद्गम और पाप-समूह को हरने वाले तीर्थ हैं। सिद्ध योगी भी उन्हें हृदय में ही ध्याते हैं; पर जो पूर्ण भक्ति से मनरूपी आवरण को जीत लेते हैं, वे ही आपको परम गति पाते हैं। अतः हम भक्तों पर कृपा कीजिए।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् । राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मन: ॥ २७ ॥
श्रीशुकदेव बोले—हे राजर्षि! ऐसा कहकर वे मुनि दाशार्ह (भगवान्) तथा धृतराष्ट्र और युधिष्ठिर से अनुमति लेकर अपने-अपने आश्रमों को जाने के लिए मन में उद्यत हुए।
Verse 28
तद् वीक्ष्य तानुपव्रज्य वसुदेवो महायशा: । प्रणम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सुयन्त्रित: ॥ २८ ॥
उन्हें प्रस्थान करते देखकर महायशस्वी वसुदेव उनके पास गए। उन्हें प्रणाम करके और उनके चरण स्पर्श कर, उन्होंने संयत वाणी से यह कहा।
Verse 29
श्रीवसुदेव उवाच नमो व: सर्वदेवेभ्य ऋषय: श्रोतुमर्हथ । कर्मणा कर्मनिर्हारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम् ॥ २९ ॥
श्रीवसुदेव बोले—हे ऋषियों! आप सब देवताओं के अधिष्ठान हैं, आपको नमस्कार है। कृपा करके मेरी बात सुनिए। हमें बताइए कि कर्म के फलों को आगे के कर्म द्वारा कैसे निरस्त किया जा सकता है।
Verse 30
श्रीनारद उवाच नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन्न: पृच्छति श्रेय आत्मन: ॥ ३० ॥
श्री नारद बोले—हे विप्रों! यह कोई आश्चर्य नहीं कि वसुदेव जानने की उत्कंठा से अपने परम कल्याण के विषय में हमसे पूछ रहे हैं, क्योंकि वे कृष्ण को अभी एक बालक ही मानते हैं।
Verse 31
सन्निकर्षोऽत्र मर्त्यानामनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥ ३१ ॥
इस जगत में अत्यधिक निकटता से आदर घट जाता है। जैसे गंगा-तट पर रहने वाला भी शुद्धि के लिए किसी और जलाशय में चला जाता है।
Verse 32
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
जिस परमेश्वर की चेतना काल से, सृष्टि-प्रलय से, अपने या पराये किसी भी गुण-परिवर्तन से, किसी भी प्रकार विचलित नहीं होती—वह सर्वथा अक्षुण्ण रहता है।
Verse 33
यस्यानुभूति: कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै । स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥ तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै- रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् । प्राणादिभि: स्वविभवैरुपगूढमन्यो मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागै: ॥ ३३ ॥
वह अद्वितीय ईश्वर क्लेश, कर्मफल और गुण-प्रवाह से कभी आहत नहीं होता; फिर भी मूढ़ जन प्राण आदि अपने ही विभवों से उसे आच्छादित मानते हैं—जैसे सूर्य को बादल, हिम या ग्रहण से ढका समझते हैं।
Verse 34
अथोचुर्मुनयो राजन्नाभाष्यानकदुन्दुभिम् । सर्वेषां शृण्वतां राज्ञां तथैवाच्युतरामयो: ॥ ३४ ॥
हे राजन्, तब मुनियों ने फिर कहा और आनकदुन्दुभि वसुदेव को संबोधित किया, जब सब राजा तथा भगवान अच्युत और भगवान राम सुन रहे थे।
Verse 35
कर्मणा कर्मनिर्हार एष साधु निरूपित: । यच्छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं मखै: ॥ ३५ ॥
यह भलीभाँति निश्चित किया गया है कि कर्म का निराकरण कर्म से ही होता है—जब श्रद्धा सहित यज्ञों द्वारा सर्वयज्ञेश्वर विष्णु की आराधना की जाए।
Verse 36
चित्तस्योपशमोऽयं वै कविभि: शास्त्रचक्षुषा । दर्शित: सुगमो योगो धर्मश्चात्ममुदावह: ॥ ३६ ॥
शास्त्र-चक्षु से देखने वाले विद्वानों ने दिखाया है कि यह चंचल मन को शांत करने और मोक्ष पाने का सबसे सरल उपाय है; यही हृदय को आनंद देने वाला पवित्र धर्म है।
Verse 37
अयं स्वस्त्ययन: पन्था द्विजातेर्गृहमेधिन: । यच्छ्रद्धयाप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुष: ॥ ३७ ॥
द्विज-वर्णों के गृहस्थ के लिए यही परम मंगलमय मार्ग है—श्रद्धा से, ईमानदारी से प्राप्त शुद्ध धन द्वारा, निष्काम भाव से भगवान पुरुषोत्तम की पूजा करना।
Verse 38
वित्तैषणां यज्ञदानैर्गृहैर्दारसुतैषणाम् । आत्मलोकैषणां देव कालेन विसृजेद्बुध: । ग्रामे त्यक्तैषणा: सर्वे ययुर्धीरास्तपोवनम् ॥ ३८ ॥
बुद्धिमान व्यक्ति यज्ञ और दान द्वारा धन-लालसा का त्याग करना सीखे; गृहस्थ जीवन का अनुभव करके पत्नी-पुत्र की आसक्ति छोड़े; और हे वासुदेव, काल के प्रभाव को देखकर परलोक-उन्नति की इच्छा भी त्याग दे। ऐसे संयमी धीर जन गृहासक्ति छोड़कर तपोवन को जाते हैं।
Verse 39
ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जातो देवर्षिपितृणां प्रभो । यज्ञाध्ययनपुत्रैस्तान्यनिस्तीर्य त्यजन् पतेत् ॥ ३९ ॥
हे प्रभु, द्विज जन्म से ही तीन ऋणों से बँधा होता है—देवऋण, ऋषिऋण और पितृऋण। यदि वह यज्ञ, शास्त्र-अध्ययन और संतानोत्पत्ति द्वारा इन ऋणों को चुकाए बिना शरीर त्याग दे, तो वह नरकगति को प्राप्त होता है।
Verse 40
त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषिपित्रोर्महामते । यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निर्ऋणोऽशरणो भव ॥ ४० ॥
परन्तु तुम, हे महाबुद्धिमान, ऋषि-ऋण और पितृ-ऋण—इन दोनों से पहले ही मुक्त हो। अब वैदिक यज्ञों द्वारा देव-ऋण से भी मुक्त होकर पूर्णतः ऋणरहित बनो और समस्त भौतिक आश्रय का त्याग करो।
Verse 41
वसुदेव भवान् नूनं भक्त्या परमया हरिम् । जगतामीश्वरं प्रार्च: स यद् वां पुत्रतां गत: ॥ ४१ ॥
हे वसुदेव! निस्संदेह आपने और आपकी पत्नी ने परम भक्ति से जगदीश्वर भगवान हरि की आराधना की है; तभी तो वे आपके पुत्र रूप में प्रकट हुए हैं।
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामना: । तानृषीनृत्विजो वव्रे मूर्ध्नानम्य प्रसाद्य च ॥ ४२ ॥
श्रीशुकदेव बोले—ऋषियों के ये वचन सुनकर उदारचित्त वसुदेव ने भूमि पर मस्तक टेककर उन्हें प्रणाम किया, प्रसन्न किया और उन्हें अपने यज्ञ के ऋत्विज बनने का निवेदन किया।
Verse 43
त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् । तस्मिन्नयाजयन् क्षेत्रे मखैरुत्तमकल्पकै: ॥ ४३ ॥
हे राजन्! उनके द्वारा यथाधर्म वरण किए जाने पर उन ऋषियों ने धर्मात्मा वसुदेव को कुरुक्षेत्र के उस पवित्र क्षेत्र में उत्तम विधानों सहित यज्ञों का अनुष्ठान कराया।
Verse 44
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
हे राजन्! जब वसुदेव महाराज की दीक्षा होने लगी, तब स्नान करके उत्तम वस्त्र और कमल-मालाएँ धारण किए वृष्णि दीक्षा-शाला में आए। अन्य राजा भी भलीभाँति अलंकृत होकर आए, और उनकी प्रसन्न रानियाँ भी—गले में रत्नहार, उत्तम वस्त्र, चंदन-लेप किए हुए, पूजन-सामग्री हाथ में लिए।
Verse 45
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णय: पुष्करस्रज: । स्नाता: सुवाससो राजन् राजान: सुष्ठ्वलङ्कृता: ॥ ४४ ॥ तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणय: ॥ ४५ ॥
उनकी प्रसन्न रानियाँ भी गले में रत्नहार धारण किए, उत्तम वस्त्र पहने, चंदन-लेप किए और पूजन की मङ्गल सामग्री हाथ में लिए दीक्षा-शाला में पहुँचीं।
Verse 46
नेदुर्मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादय: । ननृतुर्नटनर्तक्यस्तुष्टुवु: सूतमागधा: । जगु: सुकण्ठ्यो गन्धर्व्य: सङ्गीतं सहभर्तृका: ॥ ४६ ॥
मृदंग, पटह, शंख, भेरी, आनक आदि वाद्य गूँज उठे। नट-नर्तकियाँ नाचने लगीं और सूत-मागध स्तुतियाँ गाने लगे। मधुर कंठ वाली गंधर्वियाँ अपने पतियों सहित संगीत गाने लगीं।
Verse 47
तमभ्यषिञ्चन् विधिवदक्तमभ्यक्तमृत्विज: । पत्नीभिरष्टादशभि: सोमराजमिवोडुभि: ॥ ४७ ॥
वसुदेव की आँखों में काजल लगाया गया और शरीर पर ताज़ा मक्खन का लेप किया गया। तब ऋत्विजों ने शास्त्र-विधि से पवित्र जल छिड़ककर उन्हें और उनकी अठारह पत्नियों को दीक्षा दी। पत्नियों से घिरे वे ताराओं से घिरे चंद्रमा के समान शोभित हुए।
Verse 48
ताभिर्दुकूलवलयैर्हारनूपुरकुण्डलै: । स्वलङ्कृताभिर्विबभौ दीक्षितोऽजिनसंवृत: ॥ ४८ ॥
उनकी पत्नियाँ रेशमी वस्त्र धारण किए, कंगन, हार, नूपुर और कुंडलों से सुसज्जित थीं। उनके साथ दीक्षित वसुदेव, जिनका शरीर मृगचर्म से आच्छादित था, अत्यंत तेजस्वी दिखाई दिए।
Verse 49
तस्यर्त्विजो महाराज रत्नकौशेयवासस: । ससदस्या विरेजुस्ते यथा वृत्रहणोऽध्वरे ॥ ४९ ॥
हे महाराज परीक्षित! वसुदेव के ऋत्विज और सभा के सदस्य रत्नजटित आभूषणों तथा रेशमी वस्त्रों से सुसज्जित होकर इतने तेजस्वी लग रहे थे मानो वे वृत्रहंता इंद्र के यज्ञ-मंडप में खड़े हों।
Verse 50
तदा रामश्च कृष्णश्च स्वै: स्वैर्बन्धुभिरन्वितौ । रेजतु: स्वसुतैर्दारैर्जीवेशौ स्वविभूतिभि: ॥ ५० ॥
तब बलराम और कृष्ण—समस्त जीवों के स्वामी—अपने-अपने पुत्रों, पत्नियों और अन्य स्वजनों के साथ, जो उनकी विभूतियों के विस्तार थे, महान ऐश्वर्य सहित अत्यंत शोभित हुए।
Verse 51
ईजेऽनुयज्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणै: । प्राकृतैर्वैकृतैर्यज्ञैर्द्रव्यज्ञानक्रियेश्वरम् ॥ ५१ ॥
विधि के अनुसार अग्निहोत्र आदि लक्षणों वाले प्रधान और गौण यज्ञों को करते हुए वसुदेव ने द्रव्य, मंत्र, ज्ञान और क्रिया के स्वामी यज्ञेश्वर भगवान् की आराधना की।
Verse 52
अथर्त्विग्भ्योऽददात् काले यथाम्नातं स दक्षिणा: । स्वलङ्कृतेभ्योऽलङ्कृत्य गोभूकन्या महाधना: ॥ ५२ ॥
फिर उचित समय पर और शास्त्रानुसार वसुदेव ने ऋत्विजों को दक्षिणा दी—जो पहले से अलंकृत थे, उन्हें और भी आभूषणों से सजाकर, तथा गाय, भूमि और कन्याओं जैसे महाधन दान किए।
Verse 53
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते महर्षय: । सस्नू रामह्रदे विप्रा यजमानपुर:सरा: ॥ ५३ ॥
पत्नी-संयाज और अवभृथ्य आदि कर्म विधिवत् सम्पन्न कराकर वे महर्षि ब्राह्मण, यजमान वसुदेव के अग्रसर रहते हुए, भगवान् परशुराम के रामह्रद में स्नान करने गए।
Verse 54
स्नातोऽलङ्कारवासांसि वन्दिभ्योऽदात्तथा स्त्रिय: । तत: स्वलङ्कृतो वर्णानाश्वभ्योऽन्नेन पूजयत् ॥ ५४ ॥
स्नान के बाद वसुदेव ने अपनी पत्नियों सहित, जो आभूषण और वस्त्र पहने थे, उन्हें वन्दियों (पाठकों) को दान कर दिया। फिर नए वस्त्र धारण कर, स्वयं अलंकृत होकर, उन्होंने कुत्तों तक सहित सभी वर्णों का अन्नदान से सत्कार किया।
Verse 55
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
वसुदेव ने अपने बन्धुओं को—उनकी पत्नियों और पुत्रों सहित—अत्यन्त समृद्ध उपहारों से सम्मानित किया; तथा विदर्भ, कोशल, कुरु, काशी, केकय और सृञ्जय देशों के राजाओं, सभा-सदस्यों, ऋत्विजों, साक्षी देवगणों, मनुष्यों, भूतों, पितरों और चारणों का भी सत्कार किया। फिर लक्ष्मी-निकेतन भगवान् कृष्ण से अनुमति लेकर, सब अतिथि वसुदेव के यज्ञ की महिमा गाते हुए विदा हुए।
Verse 56
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा । विदर्भकोशलकुरून् काशिकेकयसृञ्जयान् ॥ ५५ ॥ सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् । श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्त: प्रययु: क्रतुम् ॥ ५६ ॥
उन्होंने प्रचुर उपहारों से अपने बंधुओं को—उनकी पत्नियों और पुत्रों सहित—तथा विदर्भ, कोशल, कुरु, काशी, केकय और सृञ्जय के राजाओं को सम्मानित किया। सभा के सदस्यों, ऋत्विजों, साक्षी देवताओं, मनुष्यों, भूतों, पितरों और चारणों की भी पूजा कर, लक्ष्मी-निवास भगवान श्रीकृष्ण से अनुमति लेकर सब अतिथि वसुदेव के यज्ञ की कीर्ति गाते हुए अपने-अपने देश चले गए।
Verse 57
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
धृतराष्ट्र और उनके अनुज विदुर, पृथा और उनके पुत्र पाण्डव, भीष्म, द्रोण, यमज नकुल-सहदेव, नारद तथा भगवान वेदव्यास—ये सब मित्र, संबंधी और बंधु यदुओं को गले लगाकर स्नेह से द्रवित हृदय हो गए। फिर विरह की पीड़ा से उनकी गति मंद पड़ती हुई, वे और अन्य अतिथि अपने-अपने देशों को लौट चले।
Verse 58
धृतराष्ट्रोऽनुज: पार्था भीष्मो द्रोण: पृथा यमौ । नारदो भगवान् व्यास: सुहृत्सम्बन्धिबान्धवा: ॥ ५७ ॥ बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतस: । ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जना: ॥ ५८ ॥
धृतराष्ट्र और उनके अनुज विदुर, पृथा और उनके पुत्र पाण्डव, भीष्म, द्रोण, यमज नकुल-सहदेव, नारद तथा भगवान वेदव्यास—ये सब मित्र, संबंधी और बंधु यदुओं को गले लगाकर स्नेह से द्रवित हृदय हो गए। फिर विरह की पीड़ा से उनकी गति मंद पड़ती हुई, वे और अन्य अतिथि अपने-अपने देशों को लौट चले।
Verse 59
नन्दस्तु सह गोपालैर्बृहत्या पूजयार्चित: । कृष्णरामोग्रसेनाद्यैर्न्यवात्सीद् बन्धुवत्सल: ॥ ५९ ॥
नन्द महाराज अपने गोपालों सहित वहाँ कुछ समय और ठहरे, क्योंकि वे बंधुओं पर अत्यन्त स्नेह रखने वाले थे। उनके ठहरने के दौरान श्रीकृष्ण, बलराम, उग्रसेन आदि ने अत्यन्त वैभवपूर्ण पूजा-सत्कार से उनका सम्मान किया।
Verse 60
वसुदेवोऽञ्जसोत्तीर्य मनोरथमहार्णवम् । सुहृद् वृत: प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन् ॥ ६० ॥
मनोरथ के विशाल समुद्र को वसुदेव ने सहज ही पार कर लिया था, इसलिए उनका मन पूर्णतया तृप्त हो गया। अनेक सुहृदों से घिरे हुए, उन्होंने नन्द का हाथ स्पर्श किया और उनसे इस प्रकार बोले।
Verse 61
श्रीवसुदेव उवाच भ्रातरीशकृत: पाशो नृणां य: स्नेहसंज्ञित: । तं दुस्त्यजमहं मन्ये शूराणामपि योगिनाम् ॥ ६१ ॥
श्री वसुदेव बोले—हे भ्राता, भगवान् ने ही ‘स्नेह’ नामक पाश बाँधा है, जो मनुष्यों को दृढ़ता से बाँध देता है। मुझे लगता है कि बड़े वीर और योगी भी इसे छोड़ना कठिन पाते हैं।
Verse 62
अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत् कृताज्ञेषु सत्तमै: । मैत्र्यर्पिताफला चापि न निवर्तेत कर्हिचित् ॥ ६२ ॥
निश्चय ही भगवान् ने स्नेह-बन्धन रचे हैं, क्योंकि आप जैसे श्रेष्ठ साधु हम कृतघ्नों के प्रति भी अनुपम मैत्री दिखाते रहे हैं, यद्यपि उसका फल आपको कभी ठीक से लौटा नहीं।
Verse 63
प्रागकल्पाच्च कुशलं भ्रातर्वो नाचराम हि । अधुना श्रीमदान्धाक्षा न पश्याम: पुर: सत: ॥ ६३ ॥
हे भ्राता, पहले तो हम आपकी भलाई कर ही न सके; और अब आप सामने उपस्थित हैं, फिर भी ऐश्वर्य के मद से अंधी हमारी आँखें आपको देख कर भी अनदेखा कर रही हैं।
Verse 64
मा राज्यश्रीरभूत् पुंस: श्रेयस्कामस्य मानद । स्वजनानुत बन्धून् वा न पश्यति ययान्धदृक् ॥ ६४ ॥
हे माननीय, जो मनुष्य परम श्रेय चाहता हो, उसे राज-ऐश्वर्य कभी न मिले; क्योंकि वही ऐश्वर्य उसे अंधा कर देता है और वह अपने स्वजनों व बंधुओं की आवश्यकता नहीं देख पाता।
Verse 65
श्रीशुक उवाच एवं सौहृदशैथिल्यचित्त आनकदुन्दुभि: । रुरोद तत्कृतां मैत्रीं स्मरन्नश्रुविलोचन: ॥ ६५ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी बोले—अंतरंग स्नेह से हृदय पिघल जाने पर आनकदुन्दुभि वसुदेव रो पड़े। नन्द की की हुई मैत्री स्मरण करते हुए उनकी आँखें आँसुओं से भर गईं।
Verse 66
नन्दस्तु सख्यु: प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्दरामयो: । अद्य श्व इति मासांस्त्रीन् यदुभिर्मानितोऽवसत् ॥ ६६ ॥
नन्द भी अपने मित्र वसुदेव के प्रति स्नेह से भर गए। गोविन्द और बलराम के प्रेम में वे बार-बार कहते, “आज जाऊँगा, कल जाऊँगा,” पर यदुओं के सम्मान सहित तीन मास वहीं ठहरे।
Verse 67
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
तत्पश्चात् व्रजवासियों सहित नन्द के मनोरथ पूर्ण किए गए। वसुदेव, उग्रसेन, श्रीकृष्ण, उद्धव, बलराम आदि ने उन्हें बहुमूल्य आभूषण, उत्तम वस्त्र और अनमोल गृह-सामग्री भेंट की। नन्द महाराज ने वह उपहार स्वीकार कर विदा ली, और यदुओं द्वारा विदा किए जाकर अपने बन्धु-बान्धवों व व्रजवासियों सहित प्रस्थान किया।
Verse 68
तत: कामै: पूर्यमाण: सव्रज: सहबान्धव: । परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदै: ॥ ६७ ॥ वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभि: । दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
तत्पश्चात् व्रजवासियों सहित नन्द के मनोरथ पूर्ण किए गए। वसुदेव, उग्रसेन, श्रीकृष्ण, उद्धव, बलराम आदि ने उन्हें बहुमूल्य आभूषण, उत्तम वस्त्र और अनमोल गृह-सामग्री भेंट की। नन्द महाराज ने वह उपहार स्वीकार कर विदा ली, और यदुओं द्वारा विदा किए जाकर अपने बन्धु-बान्धवों व व्रजवासियों सहित प्रस्थान किया।
Verse 69
नन्दो गोपाश्च गोप्यश्च गोविन्दचरणाम्बुजे । मन: क्षिप्तं पुनर्हर्तुमनीशा मथुरां ययु: ॥ ६९ ॥
नन्द, गोप और गोपियाँ—जिन्होंने अपना मन गोविन्द के चरण-कमलों में अर्पित कर दिया था—उसे फिर हटाने में असमर्थ रहे; और वे मथुरा को लौट चले।
Verse 70
बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णय: कृष्णदेवता: । वीक्ष्य प्रावृषमासन्नाद् ययुर्द्वारवतीं पुन: ॥ ७० ॥
जब उनके बन्धु-जन विदा हो गए और वर्षा-ऋतु निकट आती दिखी, तब कृष्ण को ही अपना आराध्य मानने वाले वृष्णि पुनः द्वारका लौट गए।
Verse 71
जनेभ्य: कथयां चक्रुर्यदुदेवमहोत्सवम् । यदासीत्तीर्थयात्रायां सुहृत्सन्दर्शनादिकम् ॥ ७१ ॥
उन्होंने नगरवासियों को यदुओं के स्वामी वसुदेव द्वारा किए गए महोत्सव-यज्ञों का वृत्तांत सुनाया और तीर्थयात्रा में जो कुछ हुआ, विशेषकर प्रियजनों के दर्शन-मिलन का भी वर्णन किया।
Kṛṣṇa teaches that sacred waters and stone/earth Deities purify over time when approached with gradual purification, but a realized sādhu—fixed in spiritual truth—immediately awakens remembrance of God and destroys sin when respectfully served. The point is not to diminish tīrtha or arcana, but to assert that their perfection is sādhu-saṅga and living transmission of tattva through humility, inquiry, and service.
It critiques ahaṅkāra and misidentification: seeing the self as the body, treating family as permanent possession, worshiping land/birth or mere water as ultimate, while neglecting association with the wise. The strong metaphor underscores that without sādhu-sevā and tattva-jñāna, human life fails in its distinct purpose—self-realization and devotion to the Supreme.
The sages conclude that karma is neutralized when action is performed as yajña for Viṣṇu—regulated Vedic sacrifice and duty done with faith, without selfish fruit. Such yajñārtha-karma purifies the mind, supports dharma for householders, and gradually leads toward liberation and bhakti by transforming obligation into worship.
A twice-born householder is described as indebted to (1) the devas (supported by sacrifice), (2) the ṛṣis (repaid by study and preserving knowledge), and (3) the pitṛs (repaid by responsible progeny and ancestral rites). The teaching frames gṛhastha life as stewardship within cosmic reciprocity, meant to culminate in detachment and eventual renunciation rather than endless acquisition.
They explain that Yoga-māyā covers Kṛṣṇa’s full identity even from intimates, enabling humanlike līlā. Just as a dreamer forgets waking identity, conditioned perception clings to nāma-rūpa; thus only by grace, devotion, and purified consciousness can one recognize Kṛṣṇa as Time, the inner controller, and the Soul of all beings.