Adhyaya 78
Dashama SkandhaAdhyaya 7840 Verses

Adhyaya 78

Kṛṣṇa Kills Dantavakra; Balarāma’s Pilgrimage and the Slaying of Romaharṣaṇa

शाल्व और उसके सौभ-विमान के नाश के बाद द्वारका में वैर की कड़ी आगे बढ़ती है। गिरे हुए राजाओं (शिशुपाल, शाल्व, पौण्ड्रक) का मित्र दन्तवक्र गदा लेकर पैदल श्रीकृष्ण के सामने आता है, उन्हें कुटुम्ब-धर्म से विमुख कहकर आघात करता है; पर भगवान् अचल रहते हैं और कौमोदकी से दन्तवक्र का वध कर देते हैं। मारे गए असुर से एक सूक्ष्म ज्योति उठकर श्रीकृष्ण में लीन हो जाती है, जैसे शिशुपाल का लय हुआ था; और विदूरथ का सिर सुदर्शन से तत्काल काट दिया जाता है। प्रभु जय-जयकार के बीच द्वारका लौटते हैं और कथा स्पष्ट करती है कि भगवान् की कभी पराजय नहीं होती। फिर बलराम जी, कुरु-पाण्डव युद्ध की तैयारी में तटस्थ रहकर तीर्थयात्रा को निकलते हैं। नैमिषारण्य में रोमहार्षण के अपमान को देखकर वे कुशा से उसका वध कर देते हैं, जिससे ब्राह्मण-वध की चिंता उठती है; बलराम जी आदर्श प्रायश्चित्त स्वीकार करते हैं, ऋषियों की प्रतिज्ञा निभाने हेतु रोमहार्षण-पुत्र को पुराण-वक्ता बनाते हैं, और बल्वल दैत्य-वध तथा एक वर्ष की तीर्थ-परिक्रमा का संकल्प लेकर यज्ञ-रक्षा व शुद्धि की आगे की कथा का आधार रखते हैं।

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मति: । परलोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसौहृदम् ॥ १ ॥ एक: पदाति: सङ्‌क्रुद्धो गदापाणि: प्रकम्पयन् । पद्‍भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यद‍ृश्यत ॥ २ ॥

श्रीशुकदेव बोले— हे महाराज, शिशुपाल, शाल्व और पौण्ड्रक जो परलोक जा चुके थे, उनके प्रति परोक्ष मित्रता दिखाते हुए दुष्टबुद्धि दन्तवक्र रणभूमि में प्रकट हुआ। वह अकेला, पैदल, हाथ में गदा लिए, क्रोध से भरा, अपने चरणों से पृथ्वी को कंपाता दिखाई दिया।

Verse 2

श्रीशुक उवाच शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मति: । परलोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसौहृदम् ॥ १ ॥ एक: पदाति: सङ्‌क्रुद्धो गदापाणि: प्रकम्पयन् । पद्‍भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यद‍ृश्यत ॥ २ ॥

श्री शुकदेव जी ने कहा: हे राजन! शिशुपाल, शाल्व और पौण्ड्रक के परलोक सिधार जाने पर, उनका मित्र दुष्ट दन्तवक्र क्रोध में भरकर युद्धभूमि में आ धमका। वह अकेला ही पैदल गदा लेकर पृथ्वी को कम्पित करता हुआ महाबली योद्धा दिखाई पड़ा।

Verse 3

तं तथायान्तमालोक्य गदामादाय सत्वर: । अवप्लुत्य रथात् कृष्ण: सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात् ॥ ३ ॥

दन्तवक्र को इस प्रकार आते देख, भगवान कृष्ण ने तुरंत अपनी गदा उठाई, रथ से नीचे कूदे और उसे आगे बढ़ने से वैसे ही रोक दिया जैसे तट समुद्र को रोक लेता है।

Verse 4

गदामुद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुर्मद: । दिष्‍ट्या दिष्‍ट्या भवानद्य मम द‍ृष्टिपथं गत: ॥ ४ ॥

अपनी गदा उठाकर, कारूष देश के उस उन्मत्त राजा ने भगवान मुकुन्द से कहा, "बड़े भाग्य की बात है! बड़े भाग्य की बात है कि आज आप मेरी दृष्टि के सामने आ गए!"

Verse 5

त्वं मातुलेयो न: कृष्ण मित्रध्रुङ्‍मां जिघांससि । अतस्त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्रकल्पया ॥ ५ ॥

"हे कृष्ण! आप हमारे ममेरे भाई हैं, फिर भी आपने मेरे मित्रों के साथ हिंसा की और अब मुझे भी मारना चाहते हैं। इसलिए, हे मंदबुद्धि, मैं अपनी वज्र समान गदा से आपका वध करूँगा।"

Verse 6

तर्ह्यानृण्यमुपैम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सल: । बन्धुरूपमरिं हत्वा व्याधिं देहचरं यथा ॥ ६ ॥

"तब, हे अज्ञानी! मैं, जो अपने मित्रों का प्रेमी हूँ, आप जैसे स्वजन-वेशधारी शत्रु को मारकर—जो शरीर में रोग के समान है—अपने मित्रों के ऋण से मुक्त हो जाऊँगा।"

Verse 7

एवं रूक्षैस्तुदन् वाक्यै: कृष्णं तोत्रैरिव द्विपम् । गदया ताडयन्मूर्ध्‍नि सिंहवद् व्यनदच्च स: ॥ ७ ॥

इस प्रकार कठोर वचनों से भगवान् कृष्ण को वैसे ही कचोटता हुआ, जैसे तीखे अंकुश से हाथी को, दन्तवक्र ने गदा से उनके मस्तक पर प्रहार किया और सिंह की भाँति गर्जना की।

Verse 8

गदयाभिहतोऽप्याजौ न चचाल यदूद्वह: । कृष्णोऽपि तमहन् गुर्व्या कौमोदक्या स्तनान्तरे ॥ ८ ॥

युद्धभूमि में दन्तवक्र की गदा से आहत होने पर भी यदुवंश-शिरोमणि भगवान् कृष्ण तनिक भी न हिले। उलटे प्रभु ने अपनी भारी कौमोदकी गदा से उसके वक्षःस्थल के मध्य प्रहार किया।

Verse 9

गदानिर्भिन्नहृदय उद्वमन् रुधिरं मुखात् । प्रसार्य केशबाह्वङ्‍‍घ्रीन् धरण्यां न्यपतद् व्यसु: ॥ ९ ॥

गदा के प्रहार से हृदय विदीर्ण हो जाने पर दन्तवक्र मुख से रक्त उगलता हुआ, केश बिखेरकर तथा भुजाएँ और पाँव फैलाकर पृथ्वी पर निर्जीव गिर पड़ा।

Verse 10

तत: सूक्ष्मतरं ज्योति: कृष्णमाविशदद्भ‍ुतम् । पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप ॥ १० ॥

तत्पश्चात् एक अत्यन्त सूक्ष्म और अद्भुत ज्योति निकली और सब प्राणियों के देखते-देखते भगवान् कृष्ण में प्रविष्ट हो गई—हे राजन्—जैसे शिशुपाल-वध के समय हुआ था।

Verse 11

विदूरथस्तु तद्भ्राता भ्रातृशोकपरिप्लुत: । आगच्छदसिचर्माभ्यामुच्छ्वसंस्तज्जिघांसया ॥ ११ ॥

तब उसका भाई विदूरथ, भाई के शोक से डूबा हुआ, उसे मारने की इच्छा से हाँफता हुआ, हाथ में तलवार और ढाल लिए आगे बढ़ा।

Verse 12

तस्य चापतत: कृष्णश्चक्रेण क्षुरनेमिना । शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीटं सकुण्डलम् ॥ १२ ॥

हे राजेन्द्र! जब वह गिर पड़ा, तब श्रीकृष्ण ने क्षुरधार सुदर्शन-चक्र से उसका सिर, मुकुट और कुण्डलों सहित, काट लिया।

Verse 13

एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् । हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडित: सुरमानवै: ॥ १३ ॥ मुनिभि: सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । अप्सरोभि: पितृगणैर्यक्षै: किन्नरचारणै: ॥ १४ ॥ उपगीयमानविजय: कुसुमैरभिवर्षित: । वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम् ॥ १५ ॥

इस प्रकार सौभ-विमान सहित शाल्व और दन्तवक्र को उसके अनुज सहित—जो अन्य किसी के लिए अजेय थे—वध करके, प्रभु की देवताओं, मनुष्यों, मुनियों, सिद्ध-गन्धर्वों, विद्याधरों, महोरगों तथा अप्सराओं, पितृगणों, यक्षों, किन्नरों और चारणों ने स्तुति की।

Verse 14

एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् । हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडित: सुरमानवै: ॥ १३ ॥ मुनिभि: सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । अप्सरोभि: पितृगणैर्यक्षै: किन्नरचारणै: ॥ १४ ॥ उपगीयमानविजय: कुसुमैरभिवर्षित: । वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम् ॥ १५ ॥

मुनियों, सिद्धों, गन्धर्वों, विद्याधरों, महोरगों तथा अप्सराओं, पितृगणों, यक्षों, किन्नरों और चारणों ने भी उस भगवान् की स्तुति की।

Verse 15

एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् । हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडित: सुरमानवै: ॥ १३ ॥ मुनिभि: सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । अप्सरोभि: पितृगणैर्यक्षै: किन्नरचारणै: ॥ १४ ॥ उपगीयमानविजय: कुसुमैरभिवर्षित: । वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम् ॥ १५ ॥

उनके विजय-यश का गान होता रहा, पुष्प-वृष्टि हुई, और वृष्णियों के श्रेष्ठ जनों से घिरे हुए वे भगवान् अलंकृत राजधानी में प्रविष्ट हुए।

Verse 16

एवं योगेश्वर: कृष्णो भगवान् जगदीश्वर: । ईयते पशुद‍ृष्टीनां निर्जितो जयतीति स: ॥ १६ ॥

इस प्रकार योगेश्वर, भगवान् जगदीश्वर श्रीकृष्ण सदा विजयी हैं; केवल पशु-सम दृष्टि वाले ही उन्हें कभी पराजित मानते हैं।

Verse 17

श्रुत्वा युद्धोद्यमं राम: कुरूणां सह पाण्डवै: । तीर्थाभिषेकव्याजेन मध्यस्थ: प्रययौ किल ॥ १७ ॥

तब भगवान् बलराम ने सुना कि कौरव पाण्डवों के साथ युद्ध की तैयारी कर रहे हैं। वे तटस्थ रहकर तीर्थ-स्नान के बहाने प्रस्थान कर गए।

Verse 18

स्‍नात्वा प्रभासे सन्तर्प्य देवर्षिपितृमानवान् । सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृत: ॥ १८ ॥

प्रभास में स्नान करके और देवताओं, ऋषियों, पितरों तथा श्रेष्ठ मनुष्यों को तृप्त कर, भगवान् ब्राह्मणों के साथ सरस्वती के उस भाग की ओर गए जो पश्चिम की ओर समुद्र में बहता है।

Verse 19

पृथूदकं बिन्दुसरस्‍त्रितकूपं सुदर्शनम् । विशालं ब्रह्मतीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम् ॥ १९ ॥ यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत । जगाम नैमिषं यत्र ऋषय: सत्रमासते ॥ २० ॥

भगवान् बलराम पृथूदक, बिन्दुसरस्, त्रितकूप, सुदर्शन, विशाल, ब्रह्मतीर्थ, चक्रतीर्थ और पूर्वमुखी सरस्वती में गए। हे भारत, वे यमुना और गंगा के तट के सभी तीर्थों में भी गए और फिर नैमिषारण्य पहुँचे, जहाँ महर्षि दीर्घ यज्ञ कर रहे थे।

Verse 20

पृथूदकं बिन्दुसरस्‍त्रितकूपं सुदर्शनम् । विशालं ब्रह्मतीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम् ॥ १९ ॥ यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत । जगाम नैमिषं यत्र ऋषय: सत्रमासते ॥ २० ॥

हे भारत, भगवान् बलराम यमुना और गंगा के तट के सभी तीर्थों में गए और फिर नैमिषारण्य पहुँचे, जहाँ ऋषि दीर्घ सत्रयज्ञ में आसन लगाए हुए थे।

Verse 21

तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दीर्घसत्रिण: । अभिनन्द्य यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन् ॥ २१ ॥

उनके आगमन को पहचानकर दीर्घ सत्रयज्ञ में लगे मुनियों ने विधिपूर्वक उनका अभिनन्दन किया—उठकर, प्रणाम करके और पूजा करके।

Verse 22

सोऽर्चित: सपरीवार: कृतासनपरिग्रह: । रोमहर्षणमासीनं महर्षे: शिष्यमैक्षत ॥ २२ ॥

इस प्रकार अपने परिवार सहित पूजित होने के बाद, भगवान ने एक उच्च आसन स्वीकार किया। तब उन्होंने देखा कि व्यासदेव के शिष्य रोमहर्षण अपने आसन पर ही बैठे रहे।

Verse 23

अप्रत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रह्वणाञ्जलिम् । अध्यासीनं च तान् विप्रांश्चुकोपोद्वीक्ष्य माधव: ॥ २३ ॥

सूत जाति के इस सदस्य को न उठते, न प्रणाम करते या हाथ जोड़ते और विद्वान ब्राह्मणों से ऊपर बैठे देख भगवान बलराम अत्यंत क्रोधित हुए।

Verse 24

यस्मादसाविमान् विप्रानध्यास्ते प्रतिलोमज: । धर्मपालांस्तथैवास्मान् वधमर्हति दुर्मति: ॥ २४ ॥

[भगवान बलराम ने कहा:] चूँकि अनुचित मिश्रित विवाह से उत्पन्न यह मूर्ख इन सभी ब्राह्मणों और यहाँ तक कि धर्म के रक्षक मुझसे भी ऊपर बैठा है, इसलिए यह वध के योग्य है।

Verse 25

ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च । सेतिहासपुराणानि धर्मशास्‍त्राणि सर्वश: ॥ २५ ॥ अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिन: । न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मन: ॥ २६ ॥

यद्यपि वह भगवान व्यास का शिष्य है और उसने उनसे धर्मशास्त्रों, इतिहास और पुराणों सहित कई शास्त्रों का भली-भांति अध्ययन किया है, फिर भी इस अध्ययन ने उसमें अच्छे गुण उत्पन्न नहीं किए हैं।

Verse 26

ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च । सेतिहासपुराणानि धर्मशास्‍त्राणि सर्वश: ॥ २५ ॥ अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिन: । न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मन: ॥ २६ ॥

बल्कि, उसका शास्त्रों का अध्ययन एक अभिनेता द्वारा अपनी भूमिका याद करने जैसा है, क्योंकि वह न तो संयमित है और न ही विनम्र। वह व्यर्थ ही खुद को विद्वान मानता है, जबकि वह अपने मन को जीतने में असफल रहा है।

Verse 27

एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृत: । वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिका: ॥ २७ ॥

इस संसार में मेरा अवतार ऐसे धर्मध्वजियों (पाखंडियों) का वध करने के लिए ही हुआ है जो धार्मिक होने का नाटक करते हैं। वास्तव में, वे सबसे बड़े पापी हैं।

Verse 28

एतावदुक्त्वा भगवान् निवृत्तोऽसद्वधादपि । भावित्वात् तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत् प्रभु: ॥ २८ ॥

ऐसा कहकर, यद्यपि भगवान ने दुष्टों का वध करना बंद कर दिया था, फिर भी रोमहर्षण की मृत्यु निश्चित थी। इसलिए प्रभु ने अपने हाथ में स्थित कुश के तिनके की नोक से उसे मार डाला।

Verse 29

हाहेति वादिन: सर्वे मुनय: खिन्नमानसा: । ऊचु: सङ्कर्षणं देवमधर्मस्ते कृत: प्रभो ॥ २९ ॥

सभी मुनि अत्यंत दुखी होकर 'हाय! हाय!' पुकारने लगे। उन्होंने भगवान संकर्षण (बलराम) से कहा, 'हे प्रभु, आपने यह अधर्म किया है!'

Verse 30

अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन । आयुश्चात्माक्लमं तावद् यावत् सत्रं समाप्यते ॥ ३० ॥

हे यदुनन्दन! हमने इसे ब्रह्मासन (व्यासगद्दी) प्रदान किया था और यह वचन दिया था कि जब तक यह यज्ञ सत्र चलेगा, तब तक इसे लंबी आयु और शारीरिक कष्टों से मुक्ति प्राप्त रहेगी।

Verse 31

अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा । योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामक: ॥ ३१ ॥ यद्येतद् ब्रह्महत्याया: पावनं लोकपावन । चरिष्यति भवाँल्ल‍ोकसङ्ग्रहोऽनन्यचोदित: ॥ ३२ ॥

आपने अनजाने में ही एक ब्राह्मण की हत्या कर दी है। निस्संदेह, आप योगेश्वर हैं और वेदों के नियम आप पर लागू नहीं होते। फिर भी, हे लोकपावन! यदि आप लोक-संग्रह (जनसाधारण को शिक्षा देने) के लिए अपनी स्वेच्छा से इस ब्रह्महत्या का प्रायश्चित करेंगे, तो इससे लोगों का बड़ा कल्याण होगा।

Verse 32

अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा । योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामक: ॥ ३१ ॥ यद्येतद् ब्रह्महत्याया: पावनं लोकपावन । चरिष्यति भवाँल्ल‍ोकसङ्ग्रहोऽनन्यचोदित: ॥ ३२ ॥

आपने अनजाने में ही एक ब्राह्मण का वध कर दिया है। यद्यपि आप योगेश्वर हैं और वेदों के नियम आप पर लागू नहीं होते, फिर भी हे लोकपावन! यदि आप अपनी इच्छा से इस ब्रह्महत्या का प्रायश्चित करेंगे, तो सामान्य जनों के लिए यह एक उत्तम उदाहरण होगा।

Verse 33

श्रीभगवानुवाच चरिष्ये वधनिर्वेशं लोकानुग्रहकाम्यया । नियम: प्रथमे कल्पे यावान् स तु विधीयताम् ॥ ३३ ॥

श्री भगवान ने कहा: मैं लोक-कल्याण की कामना से इस वध का प्रायश्चित अवश्य करूँगा। अतः आप लोग मुझे बताएँ कि सबसे पहले मुझे कौन सा नियम या अनुष्ठान करना चाहिए।

Verse 34

दीर्घमायुर्बतैतस्य सत्त्वमिन्द्रियमेव च । आशासितं यत्तद्ब्रूते साधये योगमायया ॥ ३४ ॥

हे ऋषियों, आप बस कहें, और अपनी योगमाया से मैं उसे वह सब कुछ पुनः प्रदान कर दूँगा जो आपने उसे देने का वचन दिया था—दीर्घायु, बल और इन्द्रिय शक्ति।

Verse 35

ऋषय ऊचु: अस्‍त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च । यथा भवेद्वच: सत्यं तथा राम विधीयताम् ॥ ३५ ॥

ऋषियों ने कहा: हे राम, कृपया ऐसा उपाय करें जिससे आपके अस्त्र (कुश) की शक्ति, हमारी प्रतिज्ञा और रोमहर्षण की मृत्यु—ये सभी बातें सत्य बनी रहें।

Verse 36

श्रीभगवानुवाच आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् । तस्मादस्य भवेद्वक्ता आयुरिन्द्रियसत्त्ववान् ॥ ३६ ॥

श्री भगवान ने कहा: वेदों का अनुशासन है कि स्वयं आत्मा ही पुत्र के रूप में पुनः उत्पन्न होती है। अतः रोमहर्षण का पुत्र पुराणों का वक्ता बने, और वह दीर्घायु, इन्द्रिय बल तथा सहनशक्ति से संपन्न हो।

Verse 37

किं व: कामो मुनिश्रेष्ठा ब्रूताहं करवाण्यथ । अजानतस्त्वपचितिं यथा मे चिन्त्यतां बुधा: ॥ ३७ ॥

हे मुनिश्रेष्ठों! आपकी क्या इच्छा है? मुझे बताएं, मैं उसे अवश्य पूरा करूँगा। और हे विद्वानों, मेरे उचित प्रायश्चित का विधान निश्चित करें, क्योंकि मैं नहीं जानता कि वह क्या होना चाहिए।

Verse 38

ऋषय ऊचु: इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानव: । स दूषयति न: सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि ॥ ३८ ॥

ऋषियों ने कहा: इल्वल का पुत्र बल्वल नामक एक भयानक दानव है। वह प्रत्येक पर्व (अमावस्या) के दिन यहाँ आता है और हमारे यज्ञ को दूषित कर देता है।

Verse 39

तं पापं जहि दाशार्ह तन्न: शुश्रूषणं परम् । पूयशोणितविन् मूत्रसुरामांसाभिवर्षिणम् ॥ ३९ ॥

हे दाशार्ह (बलराम), उस पापी दानव का वध करें, जो हम पर पीप, रक्त, विष्ठा, मूत्र, मदिरा और मांस की वर्षा करता है। यही हमारे लिए आपकी परम सेवा होगी।

Verse 40

ततश्च भारतं वर्षं परीत्य सुसमाहित: । चरित्वा द्वादश मासांस्तीर्थस्‍नायी विशुध्यसि ॥ ४० ॥

तत्पश्चात, बारह महीनों तक, आपको एकाग्रचित्त होकर भारतवर्ष की परिक्रमा करनी चाहिए, तपस्या करनी चाहिए और विभिन्न पवित्र तीर्थों में स्नान करना चाहिए। इस प्रकार आप शुद्ध हो जाएंगे।

Frequently Asked Questions

The text frames this as a subtle, wondrous effulgence leaving the demon and entering the Lord, paralleling Śiśupāla’s end. In Purāṇic theology, such imagery signals the Lord’s absolute sovereignty over liberation: contact with Bhagavān (even through enmity) can culminate in an extraordinary destiny, demonstrating that the Lord is the final shelter of all beings and the ultimate purifier beyond ordinary karmic outcomes.

Kuśa is ritually potent within Vedic sacrifice, and the episode emphasizes that Balarāma is not limited by ordinary weaponry: as Bhagavān’s plenary power, He can make any instrument effective. The narrative purpose is also ethical and social—highlighting that sacred learning without humility and proper conduct is condemned, and that dharma is protected by the Lord even within ritual assemblies.

Romaharṣaṇa was a disciple in Vyāsa’s lineage and a designated Purāṇa-reciter (sūta by birth). The sages lament because they had granted him an honored seat and promised him longevity for the duration of the sacrifice; they therefore frame the killing as resembling brāhmaṇa-slaughter and ask Balarāma to model prāyaścitta so society learns reverence for dharma, even though the Lord is ultimately beyond injunction.

He agrees to perform atonement to benefit the world by example, ensures continuity by installing Romaharṣaṇa’s son as Purāṇa-speaker with promised boons, and accepts the service of killing the demon Balvala who pollutes the Naimiṣa sacrifice, followed by a twelve-month pilgrimage with austerity and sacred bathing. Theologically, this shows poṣaṇa: the Lord protects yajña and dharma, and pedagogically He demonstrates how social order is restored after a disruptive act.

The chapter explicitly states neutrality: Balarāma chooses not to side with either party and departs under the pretext of bathing at holy places. This preserves his impartiality while allowing the Bhāgavatam to shift into tīrtha and yajña-centered narratives, connecting royal conflict to the wider Vedic ecosystem of sacrifice, sages, and purification.