Adhyaya 65
Dashama SkandhaAdhyaya 6534 Verses

Adhyaya 65

Balarāma Visits Vraja: Consoling the Gopīs and Dragging the Yamunā

द्वारका-केंद्रित दशम स्कंध के इस अध्याय में व्रज के विरह-भाव का सेतु बनता है। बलराम नंदगोकुल जाकर कृष्ण के हितैषियों को आश्वस्त करते हैं। नंद-यशोदा उन्हें पुत्रवत् स्नेह से पूजते हैं और गोप-ग्वाल अपने संबंधियों की कुशलता तथा कृष्ण-स्मरण पूछते हैं। विरह से व्याकुल युवती गोपियाँ कृष्ण की प्रतिज्ञाओं पर कटु शंका प्रकट करती हैं, फिर उनके आलिंगन-हावभाव स्मरण कर विलाप करती हैं। साम-नीति में निपुण बलराम कृष्ण के गोपनीय संदेश सुनाकर उन्हें सांत्वना देते हैं। वे मधु-माधव मासों में व्रज की वसंत-रात्रियों का आनंद लेते हैं। चाँदनी में यमुना-उपवन में वरुण की व्यवस्था से वारुणी प्रकट होती है; बलराम पीकर क्रीड़ा करते हैं। यमुना के न मानने पर वे हल से उसे खींचकर धाराएँ बनाते हैं; नदीदेवी शरणागति कर मुक्त होती है। बदला हुआ प्रवाह आज भी साक्षी बताया गया है और कथा व्रज से आगे यदुवंश की ओर बढ़ती है।

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच बलभद्र: कुरुश्रेष्ठ भगवान् रथमास्थित: । सुहृद्दिद‍ृक्षुरुत्कण्ठ: प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव बोले—हे कुरुश्रेष्ठ! भगवान् बलभद्र अपने सुहृदों के दर्शन की उत्कंठा से रथ पर आरूढ़ होकर नन्दगोकुल को चले।

Verse 2

परिष्वक्तश्चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिरेव च । रामोऽभिवाद्य पितरावाशीर्भिरभिनन्दित: ॥ २ ॥

विरह से चिरकाल व्याकुल गोपों और गोपियों ने राम को आलिंगन किया। फिर उन्होंने अपने माता-पिता को प्रणाम किया और वे आशीर्वचनों से हर्षपूर्वक उनका अभिनन्दन करने लगे।

Verse 3

चिरं न: पाहि दाशार्ह सानुजो जगदीश्वर: । इत्यारोप्याङ्कमालिङ्‍ग्य नेत्रै: सिषिचतुर्जलै: ॥ ३ ॥

[नन्द-यशोदा ने प्रार्थना की—] “हे दाशार्हवंशी! हे जगदीश्वर! आप और आपके अनुज श्रीकृष्ण सदा हमारी रक्षा करें।” ऐसा कहकर उन्होंने श्रीबलराम को गोद में उठाया, गले लगाया और आँसुओं से भिगो दिया।

Verse 4

गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥

भगवान बलराम ने गोपों के वृद्धों को विधिपूर्वक प्रणाम किया और युवकों ने भी आदर से उन्हें नमस्कार किया। वे आयु, सख्य और संबंध के अनुसार प्रत्येक से मुस्कान, हाथ मिलाने आदि से मिले। फिर विश्राम करके प्रभु सुखासन पर बैठे; चारों ओर से आए गोप प्रेम से गद्गद वाणी में द्वारका के अपने प्रियजनों का कुशल पूछने लगे, और बलराम ने भी गोपों का हाल-चाल पूछा—वे सब कमलनयन श्रीकृष्ण में अपना सर्वस्व अर्पित कर चुके थे।

Verse 5

गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥

भगवान बलराम ने गोपों के वृद्धों को विधिपूर्वक प्रणाम किया और युवकों ने भी आदर से उन्हें नमस्कार किया। वे आयु, सख्य और संबंध के अनुसार प्रत्येक से मुस्कान, हाथ मिलाने आदि से मिले। फिर विश्राम करके प्रभु सुखासन पर बैठे; चारों ओर से आए गोप प्रेम से गद्गद वाणी में द्वारका के अपने प्रियजनों का कुशल पूछने लगे, और बलराम ने भी गोपों का हाल-चाल पूछा—वे सब कमलनयन श्रीकृष्ण में अपना सर्वस्व अर्पित कर चुके थे।

Verse 6

गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥

भगवान बलराम ने गोपों के वृद्धों को विधिपूर्वक प्रणाम किया और युवकों ने भी आदर से उन्हें नमस्कार किया। वे आयु, सख्य और संबंध के अनुसार प्रत्येक से मुस्कान, हाथ मिलाने आदि से मिले। फिर विश्राम करके प्रभु सुखासन पर बैठे; चारों ओर से आए गोप प्रेम से गद्गद वाणी में द्वारका के अपने प्रियजनों का कुशल पूछने लगे, और बलराम ने भी गोपों का हाल-चाल पूछा—वे सब कमलनयन श्रीकृष्ण में अपना सर्वस्व अर्पित कर चुके थे।

Verse 7

कच्चिन्नो बान्धवा राम सर्वे कुशलमासते । कच्चित् स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विता: ॥ ७ ॥

[गोपों ने कहा—] “हे राम! क्या हमारे सब बंधु कुशल से हैं? और हे राम! क्या आप लोग—पत्नी और पुत्रों सहित—अब भी हमें स्मरण करते हैं?”

Verse 8

दिष्‍ट्या कंसो हत: पापो दिष्‍ट्या मुक्ता: सुहृज्जना: । निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्‍ट्या दुर्गं समाश्रिता: ॥ ८ ॥

हमारा परम सौभाग्य है कि पापी कंस मारा गया और हमारे प्रिय स्वजन मुक्त हुए। यह भी सौभाग्य है कि उन्होंने शत्रुओं को मारकर जीत लिया और महान दुर्ग में पूर्ण सुरक्षा पाई।

Verse 9

गोप्यो हसन्त्य: पप्रच्छू रामसन्दर्शनाद‍ृता: । कच्चिदास्ते सुखं कृष्ण: पुरस्‍त्रीजनवल्ल‍भ: ॥ ९ ॥

भगवान् बलराम के दर्शन से सम्मानित होकर युवती गोपियाँ हँसती हुई पूछने लगीं—“क्या नगर की स्त्रियों के प्रिय कृष्ण सुख से रहते हैं?”

Verse 10

कच्चित् स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च स: । अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति । अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुज: ॥ १० ॥

“क्या वह अपने बंधुओं को, विशेषकर पिता और माता को, स्मरण करता है? क्या वह कभी एक बार भी अपनी माता को देखने आएगा? और क्या महाबाहु कृष्ण हमारी निरंतर की सेवा को याद करते हैं?”

Verse 11

मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥ ता न: सद्य: परित्यज्य गत: सञ्छिन्नसौहृद: । कथं नु ताद‍ृशं स्‍त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥

“हे दाशार्हवंशी प्रभो! कृष्ण के लिए हमने माता, पिता, भाई, पति, पुत्र और बहनों तक—जो त्यागने में कठिन हैं—अपने स्वजनों को छोड़ दिया। पर अब वही कृष्ण हमें तुरंत त्यागकर चले गए, स्नेह-बंधन तोड़कर। फिर भी कौन-सी स्त्री उनके ऐसे वचनों पर विश्वास न करे?”

Verse 12

मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥ ता न: सद्य: परित्यज्य गत: सञ्छिन्नसौहृद: । कथं नु ताद‍ृशं स्‍त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥

“हे दाशार्हवंशी प्रभो! कृष्ण के लिए हमने माता, पिता, भाई, पति, पुत्र और बहनों तक—जो त्यागने में कठिन हैं—अपने स्वजनों को छोड़ दिया। पर अब वही कृष्ण हमें तुरंत त्यागकर चले गए, स्नेह-बंधन तोड़कर। फिर भी कौन-सी स्त्री उनके ऐसे वचनों पर विश्वास न करे?”

Verse 13

कथं नु गृह्णन्त्यनवस्थितात्मनो वच: कृतघ्नस्य बुधा: पुरस्‍त्रिय: । गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दर- स्मितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुरा: ॥ १३ ॥

नगर की बुद्धिमती स्त्रियाँ उस कृतघ्न और चंचल-चित्त वाले के वचनों पर कैसे विश्वास करें? परन्तु उसकी विचित्र मधुर कथाएँ और सुन्दर मुस्कान-भरी दृष्टियाँ उनके हृदय में काम-व्याकुलता जगा देती हैं, इसलिए वे मान लेती हैं।

Verse 14

किं नस्तत्कथया गोप्य: कथा: कथयतापरा: । यात्यस्माभिर्विना कालो यदि तस्य तथैव न: ॥ १४ ॥

हे गोपी, हमें उसकी चर्चा से क्या? किसी और विषय की बातें करो। यदि वह हमारे बिना अपना समय बिताता है, तो हम भी वैसे ही उसके बिना अपना समय बिताएँगी।

Verse 15

इति प्रहसितं शौरेर्जल्पितं चारु वीक्षितम् । गतिं प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदु: स्‍त्रिय: ॥ १५ ॥

ऐसा कहकर वे स्त्रियाँ शौरी के हास्य, उनके मधुर संवाद, मनोहर दृष्टि, उनकी चाल और प्रेमपूर्ण आलिंगन को स्मरण करती हुई रो पड़ीं।

Verse 16

सङ्कर्षणस्ता: कृष्णस्य सन्देशैर्हृदयंगमै: । सान्‍त्‍वयामास भगवान् नानानुनयकोविद: ॥ १६ ॥

संकर्षण भगवान्, जो नाना प्रकार से मनाने में निपुण थे, श्रीकृष्ण के हृदयस्पर्शी गुप्त संदेशों को सुनाकर उन गोपियों को सांत्वना देने लगे।

Verse 17

द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन्मधुं माधवमेव च । राम: क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिमावहन् ॥ १७ ॥

भगवान् राम (बलराम) वहाँ मधु और माधव—इन दो महीनों तक रहे, और रात्रियों में गोपियों को दाम्पत्य-सुख प्रदान करते रहे।

Verse 18

पूर्णचन्द्रकलामृष्टे कौमुदीगन्धवायुना । यमुनोपवने रेमे सेविते स्‍त्रीगणैर्वृत: ॥ १८ ॥

यमुना-तट के उपवन में, पूर्णिमा की चाँदनी से नहाए और कुमुदिनी की सुगंधित पवन से सहलाए हुए, अनेक स्त्रियों से घिरे भगवान् बलराम ने क्रीड़ा की।

Verse 19

वरुणप्रेषिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् । पतन्ती तद् वनं सर्वं स्वगन्धेनाध्यवासयत् ॥ १९ ॥

वरुणदेव द्वारा भेजी गई दिव्य वारुणी मदिरा वृक्ष के कोटर से बह निकली और अपनी मधुर सुगंध से समूचे वन को सुवासित कर गई।

Verse 20

तं गन्धं मधुधाराया वायुनोपहृतं बल: । आघ्रायोपगतस्तत्र ललनाभि: समं पपौ ॥ २० ॥

उस मधुधारा की सुगंध वायु द्वारा बलराम तक पहुँची। उसे सूँघकर वे वहाँ गए और अपनी ललनाओं के साथ मिलकर उसे पीने लगे।

Verse 21

उपगीयमानो गन्धर्वैर्वनिताशोभिमण्डले । रेमे करेणुयूथेशो माहेन्द्र इव वारण: ॥ २१ ॥

गन्धर्व उनके यश का गान कर रहे थे। युवतियों के तेजस्वी मंडल के बीच भगवान् बलराम ऐसे रमण कर रहे थे जैसे इन्द्र का गजराज ऐरावत हथिनियों के झुंड में क्रीड़ा करता हो।

Verse 22

नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ववृषु: कुसुमैर्मुदा । गन्धर्वा मुनयो रामं तद्वीर्यैरीडिरे तदा ॥ २२ ॥

तब आकाश में दुन्दुभियाँ गूँज उठीं, गन्धर्वों ने आनंद से पुष्पवृष्टि की, और महर्षियों ने भगवान् राम (बलराम) के पराक्रम की स्तुति की।

Verse 23

उपगीयमानचरितो वनिताभिर्हलायुध: । वनेषु व्यचरत् क्षीवो मदविह्वललोचन: ॥ २३ ॥

वनिताओं द्वारा जिनकी लीलाएँ गाई जा रही थीं, वे हलायुध भगवान् बलराम मानो मदिरामत्त होकर विविध वनों में विचरते रहे; उनकी आँखें मद से चंचल थीं।

Verse 24

स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वर: ॥ २४ ॥ निजं वाक्यमनाद‍ृत्य मत्त इत्यापगां बल: । अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ २५ ॥

आनन्दमत्त भगवान् बलराम पुष्पमालाएँ—विशेषकर वैजयन्ती—धारण किए, एक ही कुण्डल पहने, और स्वेद-बिन्दुओं से हिमकणों-सा शोभित मुस्कराते कमलमुख सहित थे। तब जलक्रीड़ा हेतु उन्होंने यमुना को बुलाया।

Verse 25

स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वर: ॥ २४ ॥ निजं वाक्यमनाद‍ृत्य मत्त इत्यापगां बल: । अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ २५ ॥

यमुना ने उन्हें ‘मत्त’ समझकर उनके वचन की अवहेलना की और न आई। तब क्रुद्ध होकर बलराम ने हल के अग्रभाग से न आने वाली यमुना को घसीटना आरम्भ किया।

Verse 26

पापे त्वं मामवज्ञाय यन्नायासि मयाहुता । नेष्ये त्वां लाङ्गलाग्रेण शतधा कामचारिणीम् ॥ २६ ॥

हे पापिनी! मेरा अपमान करके, बुलाने पर भी तू नहीं आती, बल्कि स्वेच्छाचारिणी होकर अपने मन से चलती है। इसलिए मैं अपने हल के अग्रभाग से तुझे सौ धाराओं में यहाँ ले आऊँगा!

Verse 27

एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् । उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोर्नृप ॥ २७ ॥

हे राजन्! इस प्रकार डाँटी गई और भयभीत यमुना-देवी यदुनन्दन श्री बलराम के पास आई, उनके चरणों में गिर पड़ी और काँपती वाणी से बोली।

Verse 28

राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम् । यस्यैकांशेन विधृता जगती जगत: पते ॥ २८ ॥

[यमुना ने कहा:] राम, राम, हे महाबाहु! मैं आपके पराक्रम को नहीं जानती। हे जगत्पते, आपके एक अंश से ही यह पृथ्वी धारण की गई है।

Verse 29

परं भावं भगवतो भगवन् मामजानतीम् । मोक्तुमर्हसि विश्‍वात्मन् प्रपन्नां भक्तवत्सल ॥ २९ ॥

हे भगवन्! मैं आपके परम स्वरूप को न जानने वाली थी। हे विश्वात्मन्, भक्तवत्सल! शरणागत मुझे कृपा करके मुक्त कीजिए।

Verse 30

ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बल: । विजगाह जलं स्‍त्रीभि: करेणुभिरिवेभराट् ॥ ३० ॥

तब प्रार्थना किए जाने पर भगवान् बलराम ने यमुना को छोड़ दिया और, जैसे हाथिनियों से घिरा गजराज, अपनी स्त्री-संगिनियों के साथ नदी के जल में प्रविष्ट हुए।

Verse 31

कामं विहृत्य सलिलादुत्तीर्णायासीताम्बरे । भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्ति: शुभां स्रजम् ॥ ३१ ॥

भगवान् ने जल में मनभर क्रीड़ा की और जब बाहर निकले, तब देवी कान्ति ने उन्हें नील वस्त्र, बहुमूल्य आभूषण और तेजस्वी हार अर्पित किया।

Verse 32

वसित्वा वाससी नीले मालामामुच्य काञ्चनीम् । रेये स्वलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारण: ॥ ३२ ॥

नीले वस्त्र धारण कर और स्वर्ण हार पहनकर, सुगन्धों से अनुलिप्त तथा सुंदर अलंकृत भगवान् बलराम ऐसे शोभित हुए मानो इन्द्र का ऐरावत हाथी।

Verse 33

अद्यापि द‍ृश्यते राजन् यमुनाकृष्टवर्त्मना । बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि ॥ ३३ ॥

हे राजन्, आज भी यमुना के वे अनेक प्रवाह-पथ दिखते हैं जिन्हें अनन्त-वीर्य भगवान् बलराम ने खींचकर बनाया था; मानो यमुना उनके पराक्रम का संकेत करती है।

Verse 34

एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे । रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्यैर्व्रजयोषिताम् ॥ ३४ ॥

इस प्रकार व्रज में रमण करते हुए भगवान् बलराम के लिए सारी रातें मानो एक ही रात बन गईं, क्योंकि व्रज की युवतियों के माधुर्य ने उनका चित्त हर लिया था।

Frequently Asked Questions

Their speech is the hallmark of viraha-bhakti: intense love expresses itself as complaint, irony, and apparent reproach, yet the mind cannot leave Kṛṣṇa for even a moment. In Bhāgavata theology, such “contrary” emotions are not mundane fault-finding but deepen remembrance (smaraṇa) and reveal the gopīs’ exclusive dependence (ananya-śaraṇatā).

It shows poṣaṇa and divine reciprocity: Kṛṣṇa does not abandon His devotees’ hearts, and He arranges consolation through His elder brother. Balarāma functions as the stabilizing, supportive principle (Saṅkarṣaṇa)—protecting the devotional community and sustaining Vraja’s emotional continuity within the broader narrative of Dvārakā.

On the līlā level, Yamunā disregards His summons, and the Lord asserts His authority playfully yet decisively. Theologically, Halāyudha’s act reveals His divine potency over nature and sacred geography: the river’s channels become a visible, enduring marker of līlā. Yamunā’s surrender underscores the Purāṇic theme that even deities honor Bhagavān when His true position is recognized.

In this narration, Kānti appears as a divine personification associated with splendor/beauty who offers royal adornments after Balarāma’s water-sport. The episode highlights the Lord’s aiśvarya (divine opulence) even within pastoral play, and it frames His enjoyment as sanctioned and celebrated by higher cosmic beings.