Adhyaya 63
Dashama SkandhaAdhyaya 6353 Verses

Adhyaya 63

Kṛṣṇa Defeats Bāṇāsura and Receives Śiva’s Prayers (The Śoṇitapura Battle and the Jvara Episode)

वर्षा ऋतु बीतने पर अनिरुद्ध के न मिलने से उसके स्वजन शोक करते हैं। नारद वृष्णियों को उसके पराक्रम और बाणासुर द्वारा बंदी बनाए जाने का समाचार देते हैं। तब श्रीकृष्ण, बलराम और सात्वत नायकों सहित विशाल सेना लेकर शोणितपुर को घेर लेते हैं। घोर युद्ध में श्रीकृष्ण का सामना शंकर से, प्रद्युम्न का कार्तिकेय से होता है और बलराम तथा अन्य यादव दैत्य सेनापतियों को परास्त करते हैं। श्रीकृष्ण शिवगणों को रोककर दिव्य अस्त्रों को प्रत्यस्त्रों से शांत करते हुए अस्त्र-स्वामित्व दिखाते हैं। बाण की माता कोटरा कृष्ण को विचलित करती है, जिससे बाण हट जाता है; फिर मूर्तिमान शिव-ज्वर आक्रमण करता है। श्रीकृष्ण विष्णु-ज्वर छोड़ते हैं; पराजित शिव-ज्वर शरण लेकर इस प्रसंग का स्मरण करने वालों को अभय का वर पाता है। सहस्रबाहु बाण लौटता है, कृष्ण चक्र से उसके बाहु काट देते हैं। भक्त पर दया कर शंकर कृष्ण को परम ब्रह्म-पुरुष कहकर स्तुति करते हैं; प्रह्लाद-वंश की प्रतिज्ञा से भगवान बाण को मारते नहीं, चार भुजाएँ देकर उसे अमर शिव-परिचर बनाते हैं। अनिरुद्ध वधू सहित मुक्त होकर विजय के साथ द्वारका लौटता है; अध्याय युद्ध से उपास्य-तत्त्व की मेल-मिलाप तक पहुँचता है।

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव बोले—हे भारतवंशी! अनिरुद्ध के स्वजन, उसे लौटता न देखकर, शोक करते-करते वर्षा ऋतु के चार मास बीत गए।

Verse 2

नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥

नारद से अनिरुद्ध के पराक्रम और उसके बँध जाने का समाचार सुनकर, श्रीकृष्ण को अपना आराध्य मानने वाले वृष्णि शोणितपुर को चल पड़े।

Verse 3

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥

राम और कृष्ण के अनुगामी सात्वत-श्रेष्ठ—प्रद्युम्न, युयुधान (सात्यकि), गद, साम्ब, सारण, नन्द, उपनन्द, भद्र आदि—बारह अक्षौहिणी सेनाओं सहित चारों दिशाओं से आकर बाण के नगर को घेरकर बैठ गए।

Verse 4

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥

राम और कृष्ण के अनुगामी सात्वत-श्रेष्ठ—प्रद्युम्न, युयुधान (सात्यकि), गद, साम्ब, सारण, नन्द, उपनन्द, भद्र आदि—बारह अक्षौहिणी सेनाओं सहित चारों दिशाओं से आकर बाण के नगर को घेरकर बैठ गए।

Verse 5

भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥

उनके द्वारा नगर के उपवन, प्राकार, अट्टालिकाएँ और गोपुर टूटते देख बाणासुर क्रोध से भर उठा और समान सेना लेकर सामना करने निकल पड़ा।

Verse 6

बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥

बाण के पक्ष में भगवान् रुद्र अपने पुत्र कार्तिकेय सहित प्रमथगणों से घिरे, नन्दी वृषभ पर आरूढ़ होकर बलराम और कृष्ण से युद्ध करने लगे।

Verse 7

आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भ‍ुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥

हे राजन्! तब कृष्ण और शंकर के बीच तथा प्रद्युम्न और गुह (कार्तिकेय) के बीच अत्यन्त अद्भुत, घोर कोलाहलपूर्ण और रोमांचकारी युद्ध छिड़ गया।

Verse 8

कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥

बलराम ने कुम्भाण्ड और कूपकर्ण से युद्ध किया, साम्ब ने बाण के पुत्र से, और सात्यकि ने स्वयं बाण से संग्राम किया।

Verse 9

ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥

ब्रह्मा आदि देवाधीश, मुनि, सिद्ध और चारण, तथा गन्धर्व, अप्सराएँ और यक्ष—सब अपने-अपने विमानों से यह युद्ध देखने आ पहुँचे।

Verse 10

शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्‍च्युतै: ॥ ११ ॥

शार्ङ्ग धनुष से छोड़े गए तीक्ष्ण बाणों द्वारा भगवान् श्रीकृष्ण ने शंकर के अनुचरों—भूत, प्रमथ, गुह्यक, डाकिनी, यातुधान, वेताल और विनायक आदि—को तितर-बितर कर दिया।

Verse 11

शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्‍च्युतै: ॥ ११ ॥

शार्ङ्ग धनुष से निकले तीक्ष्ण बाणों से शौरि श्रीकृष्ण ने प्रेत, मातृ, पिशाच, कुष्माण्ड और ब्रह्मराक्षसों को भी भगा दिया।

Verse 12

पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्‍त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्‍त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥

पिनाकधारी शिव ने शार्ङ्गधारी श्रीकृष्ण पर नाना प्रकार के अस्त्र चलाए; पर शार्ङ्गपाणि भगवान् तनिक भी विचलित न हुए और प्रत्यस्त्रों से सबको शांत कर दिया।

Verse 13

ब्रह्मास्‍त्रस्य च ब्रह्मास्‍त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥

ब्रह्मास्त्र के लिए ब्रह्मास्त्र, वायव्यास्त्र के लिए पर्वतास्त्र, आग्नेयास्त्र के लिए पार्जन्यास्त्र, और शिव के निजी पाशुपतास्त्र के लिए भगवान् ने अपना निजी नारायणास्त्र चलाया।

Verse 14

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्‍त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥

जृम्भणास्त्र से शिव को जँभाई दिलाकर और उन्हें मोह में डालकर, शौरि श्रीकृष्ण ने बाणासुर की सेना को तलवार, गदा और बाणों से मार गिराया।

Verse 15

स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥

प्रद्युम्न के बाणों की वर्षा से चारों ओर से पीड़ित स्कन्द, अंगों से रक्त बहाते हुए, अपने मयूर पर चढ़कर रणभूमि से हट गया।

Verse 16

कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥

बलराम के मूसल से पीड़ित कुम्भाण्ड और कूपकर्ण गिरकर मारे गए। अपने नायक मरे देख उनकी सेनाएँ चारों ओर तितर-बितर हो गईं।

Verse 17

विशीर्यमाणं स्वबलं द‍ृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥

अपनी सेना को चूर-चूर होते देखकर बाणासुर अत्यन्त क्रोधित हुआ। सात्यकि से युद्ध छोड़कर वह रथ पर सवार होकर रण में श्रीकृष्ण पर टूट पड़ा।

Verse 18

धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥

रण के उन्माद में बाण ने एक साथ अपने पाँच सौ धनुषों की डोरियाँ खींचीं और प्रत्येक पर दो-दो बाण चढ़ा दिए।

Verse 19

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥

भगवान् हरि ने बाण के उन सभी धनुषों को एक साथ काट डाला, और उसके सारथि, रथ तथा घोड़ों को भी मार गिराया। फिर प्रभु ने अपना शंख बजाया।

Verse 20

तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥

तभी बाणासुर की माता कोटरा, पुत्र के प्राण बचाने की इच्छा से, नग्न और खुले केशों वाली होकर श्रीकृष्ण के सामने आ खड़ी हुई।

Verse 21

ततस्तिर्यङ्‍मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥

तब गदाग्रज भगवान ने उस नग्ना को न देखने के लिए मुख फेर लिया; और बाणासुर, रथ से वंचित तथा धनुष टूट जाने पर, उसी अवसर में नगर के भीतर भाग गया।

Verse 22

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्‍त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥

भूतगणों के खदेड़े जाने पर त्रिशिरा और त्रिपाद शिव-ज्वर दाशार्ह श्रीकृष्ण पर टूट पड़ा, मानो दसों दिशाओं को जलाता हुआ आ रहा हो।

Verse 23

अथ नारायण: देव: तं द‍ृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥

तब नारायण भगवान ने उसे आते देख अपना ज्वर-शस्त्र छोड़ा। इस प्रकार माहेश्वर-ज्वर और वैष्णव-ज्वर—दोनों ज्वर—आपस में युद्ध करने लगे।

Verse 24

माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥

वैष्णव-ज्वर के बल से पीड़ित होकर माहेश्वर-ज्वर करुण क्रंदन करने लगा। कहीं भी अभय न पाकर वह भयभीत होकर शरण चाहने वाला बनकर इन्द्रियों के स्वामी हृषीकेश श्रीकृष्ण के पास आया और हाथ जोड़कर स्तुति करने लगा।

Verse 25

ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥

शिव-ज्वर ने कहा: हे अनन्त शक्तियों वाले परमेश्वर! मैं आपको नमस्कार करता हूँ। आप सबके अन्तर्यामी, शुद्ध पूर्ण चैतन्य हैं; सृष्टि-स्थिति-प्रलय के कारण, परम शान्त ब्रह्म—जिसे वेद परोक्ष रूप से सूचित करते हैं।

Verse 26

कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥

काल, दैव, कर्म, जीव और उसका स्वभाव; सूक्ष्म द्रव्य, शरीर-क्षेत्र, प्राण, अहंकार, इन्द्रियाँ तथा इनका संघात—बीज और अंकुर की अनन्त धारा-सा—यह सब आपकी माया है। मैं आपकी शरण लेता हूँ, जो इस माया के निषेधस्वरूप हैं।

Verse 27

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥

आप विविध भावों से युक्त लीलाएँ करके देवताओं, साधुओं और लोक-धर्म की मर्यादाओं की रक्षा करते हैं। जो हिंसा में रत होकर कुमार्ग पर चलते हैं, उन्हें आप संहारते हैं। निश्चय ही यह आपका अवतार पृथ्वी का भार उतारने के लिए है।

Verse 28

तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्‍‍घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥

मैं आपके असह्य तेज से उत्पन्न उस भयानक ज्वर से पीड़ित हूँ, जो शीतल होते हुए भी दाहक है। देहधारी जीव तब तक तपते रहते हैं, जब तक वे भौतिक आशाओं से बँधे रहकर आपके चरणमूल की सेवा से विमुख रहते हैं।

Verse 29

श्रीभगवानुवाच त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥

श्रीभगवान् ने कहा: हे त्रिशिरा! मैं तुम पर प्रसन्न हूँ। मेरे ज्वरास्त्र से तुम्हारा भय दूर हो जाए। और जो कोई यहाँ हमारे इस संवाद का स्मरण करेगा, उसे तुम्हारा भय नहीं होगा।

Verse 30

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥

ऐसा कहे जाने पर माहेश्वर-ज्वर अच्युत प्रभु को प्रणाम करके चला गया। पर बाणासुर रथ पर चढ़कर जनार्दन श्रीकृष्ण से युद्ध करने निकल पड़ा।

Verse 31

ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥

तब, हे नृप, सहस्र भुजाओं में नाना शस्त्र धारण किए उस असुर ने अत्यन्त क्रुद्ध होकर चक्रधारी श्रीकृष्ण पर बहुत-से बाण छोड़े।

Verse 32

तस्यास्यतोऽस्‍त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥

वह बार-बार अस्त्र चलाता रहा; तब भगवान् ने क्षुर-धार चक्र से उसके भुजाओं को वृक्ष की शाखाओं की भाँति काट डाला।

Verse 33

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥

बाण की भुजाएँ कटती देख भगवान् शिव अपने भक्त पर दया करके चक्रायुधधारी श्रीकृष्ण के पास आए और उनसे बोले।

Verse 34

श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्‍मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥

श्रीरुद्र बोले: आप ही ब्रह्म हैं, परम ज्योति हैं—वाणीमय ब्रह्म में छिपा हुआ रहस्य। जिनके हृदय निर्मल हैं वे आपको देखते हैं; आप आकाश के समान निष्कलंक हैं।

Verse 35

नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्‍‍घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य द‍ृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥

आकाश आपकी नाभि है, अग्नि आपका मुख, जल आपका वीर्य और द्युलोक आपका शिर है। दिशाएँ आपकी श्रुति हैं, पृथ्वी आपके चरण, चन्द्रमा आपका मन, सूर्य आपकी दृष्टि और मैं आपका अहंकार हूँ; समुद्र आपका उदर और इन्द्र आपकी भुजा है।

Verse 36

नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्‍‍घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य द‍ृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥

जिनके शरीर के रोम औषधियाँ हैं, मेघ उनके केश हैं; ब्रह्मा उनकी बुद्धि है और सृष्टि उनका विसर्ग है। प्रजापति उनका उपस्थ है और धर्म उनका हृदय—ऐसे आप ही आदिपुरुष हैं, लोकों के रचयिता।

Verse 37

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्‍त्‍यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥

हे अकुण्ठधामन्! आपका यह अवतार धर्म की रक्षा और जगत के कल्याण के लिए है। हम सब देवगण आपकी शक्ति से अनुप्राणित होकर सातों भुवनों का संचालन-विकास करते हैं।

Verse 38

त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्य: स्वद‍ृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥

आप ही एकमात्र आदिपुरुष हैं, आपके समान दूसरा कोई नहीं; आप तुरीय, स्वप्रकाश, अहेतु होकर भी सबके हेतु, और परम ईश्वर हैं। फिर भी अपनी माया से पदार्थ के विकारों के अनुसार आप प्रकट होते हैं, ताकि गुणों की विविधता पूर्णतः व्यक्त हो।

Verse 39

यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥

हे भूमन्! जैसे सूर्य अपनी ही छाया (मेघ) से ढँका होकर भी उसी छाया और अन्य रूपों को प्रकाशित करता है, वैसे ही आप गुणों से आच्छादित प्रतीत होकर भी आत्मप्रदीप हैं और उन्हीं गुणों तथा गुणी जीवों को प्रकाशित करते हैं।

Verse 40

यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥

हे प्रभु, आपकी माया से मोहित बुद्धि वाले लोग पुत्र, पत्नी, गृह आदि में आसक्त होकर दुःख-सागर में कभी ऊपर उठते, कभी डूबते रहते हैं।

Verse 41

देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥

देव-प्रदत्त यह मानव-देह पाकर भी जो इन्द्रियों को न जीतकर आपके चरणों का आदर नहीं करता, वह आत्म-वंचक है; निश्चय ही वह करुणा का पात्र है।

Verse 42

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥

जो मर्त्य आपको—अपने सत्य आत्मा, परम प्रिय सखा और ईश्वर को—इन्द्रिय-विषयों के लिए त्याग देता है, वह अमृत छोड़कर विष का सेवन करता है।

Verse 43

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥

मैं ब्रह्मा, अन्य देवगण और निर्मल-हृदय मुनि—हम सबने आपको, अपने परम प्रिय आत्मा और ईश्वर को, सर्वभाव से शरण ली है।

Verse 44

तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥

आइए, हम उस देव का भजन करें जो भव-बन्धन से मुक्त करता है—जो जगत् की स्थिति, उत्पत्ति और अन्त का कारण है; सम, प्रशान्त, सच्चा सुहृद, आत्मा और आराध्य प्रभु है; जो अद्वितीय, अनन्य, समस्त लोकों और समस्त जीवों का आश्रय है।

Verse 45

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥

यह बाणासुर मेरा प्रिय और निष्ठावान अनुयायी है, और मैंने इसे अभयदान दिया है। अतः हे प्रभु, कृपा करके इस पर वैसी ही दया कीजिए जैसी आपने दैत्यराज प्रह्लाद पर की थी।

Verse 46

श्रीभगवानुवाच यदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥

श्रीभगवान बोले—हे भगवन्, आपने जो कहा है, आपके प्रिय के लिए हम अवश्य वैसा ही करेंगे। आपके द्वारा निश्चय किया गया निर्णय मुझे पूर्णतः स्वीकार है।

Verse 47

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥

वैरोचनि का यह आसुर पुत्र मेरे द्वारा भी अवध्य है, क्योंकि मैंने प्रह्लाद महाराज को यह वर दिया था कि मैं उसके वंशजों का वध नहीं करूँगा।

Verse 48

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥

इसके दर्प का शमन करने के लिए मैंने इसके भुजाएँ काट दीं। और इसकी विशाल सेना को भी मैंने मार डाला, क्योंकि वह पृथ्वी पर भार बन गई थी।

Verse 49

चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भ‍योऽसुर: ॥ ४९ ॥

इसके चार भुजाएँ शेष रहेंगी; यह जरा और मृत्यु से रहित होगा। यह आपका प्रमुख पार्षद बनेगा, और इस असुर को किसी भी कारण से भय नहीं रहेगा।

Verse 50

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥

इस प्रकार भय से मुक्त होकर बाणासुर ने भूमि पर सिर रखकर श्रीकृष्ण को प्रणाम किया। फिर उसने अनिरुद्ध और उनकी वधू को रथ पर बैठाकर प्रभु के सामने ले आया।

Verse 51

अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥

फिर श्रीकृष्ण ने उत्तम वस्त्रों और आभूषणों से सुसज्जित अनिरुद्ध और उनकी पत्नी को आगे रखकर, उन्हें एक अक्षौहिणी सेना से घेर दिया। रुद्रदेव की अनुमति पाकर वे वहाँ से प्रस्थान कर गए।

Verse 52

स्वराजधानीं समलङ्‍कृतां ध्वजै: सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यत: पौरसुहृद्‌‌द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥

तब प्रभु अपनी राजधानी में प्रविष्ट हुए। नगर ध्वजों और तोरणों से सुसज्जित था, और मार्ग-चौराहे जल से सिंचित थे। शंख, आनक और दुन्दुभि के निनाद के बीच, उनके स्वजन, ब्राह्मण और नगरवासी आदरपूर्वक स्वागत को आगे बढ़े।

Verse 53

य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥

जो मनुष्य प्रातःकाल उठकर शंकर के साथ हुए युद्ध में श्रीकृष्ण की विजय का स्मरण करता है, उसे कभी पराजय नहीं होती।

Frequently Asked Questions

They are not metaphysically opposed; the conflict is contextual (līlā) and dharmic. Śiva fights on behalf of his devotee Bāṇāsura, while Kṛṣṇa acts to rescue Aniruddha, subdue demonic pride, and relieve the earth’s burden. The episode culminates in Śiva’s explicit glorification of Kṛṣṇa as the Absolute Truth and cosmic Puruṣa, showing harmony: Śiva is the foremost Vaiṣṇava, and Kṛṣṇa is the supreme shelter.

Kṛṣṇa counters each astra with an appropriate counter-astra (e.g., brahmāstra with brahmāstra; pāśupatāstra with nārāyaṇāstra), demonstrating mastery over all divine energies and the principle that all śakti operates under Bhagavān’s sanction. The narrative teaches that even the most formidable cosmic forces are subordinate to the Supreme Lord’s will.

They are personified fever-weapons (jvara-astra) representing the destructive potency released by Śiva and the counter-potency released by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Their battle dramatizes theological hierarchy: the Māheśvara-jvara, overwhelmed, takes refuge in Kṛṣṇa and is granted relief and a benediction that remembrance of their dialogue removes fear. It highlights śaraṇāgati as the resolution of existential suffering caused by māyā and material ambition.

Kṛṣṇa spares him for two intertwined reasons given in the text: (1) He had blessed Prahlāda that He would not kill Prahlāda’s descendants, and Bāṇa is of that line; (2) Śiva petitions for mercy upon his faithful devotee. Kṛṣṇa’s action shows that divine justice includes restraint, fidelity to vows, and compassion mediated through devotees.

Narratively, it functions as a battlefield interruption allowing Bāṇa to escape into the city. Theologically, it underscores Kṛṣṇa’s maryādā (propriety): He turns away rather than exploit the moment for violence. The scene contrasts demonic desperation with the Lord’s ethical self-governance, reinforcing that His victory is not merely power but dharmic sovereignty.