Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 12

विरुद्धदेशकालमिहागतो वा स्वयमेव क्षयव्ययाभ्यां न भविष्यति महाक्षयव्ययाभिगम्योऽयं देशो दुर्गाटव्यपसारबाहुल्यात् ॥ कZ_०७.१५.१२f ॥

viruddhadeśakālamihāgato vā svayameva kṣayavyayābhyāṃ na bhaviṣyati mahākṣayavyayābhigamyo'yaṃ deśo durgāṭavyapasārabāhulyāt

वह प्रतिकूल देश-काल में यहाँ आ भी गया हो, तो भी वह अपने-आप ही क्षय और व्यय में पड़ जाए, यह आवश्यक नहीं; क्योंकि यह प्रदेश दुर्गों, वनों और पलायन/हटने के मार्गों की बहुतायत के कारण बड़े क्षय और बड़े व्यय वाला है।

विरुद्धhostile, opposed, adverse
विरुद्ध:
TypeAdjective
Root√रुध् (रुधिर्/रुध्)
Formविशेषण; प्रथमा-एकवचनम् (देशस्य विशेषणम्)
देशterritory, country, region
देश:
TypeNoun
Rootदेश
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम्
कालम्time, season, occasion
कालम्:
TypeNoun
Rootकाल
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-एकवचनम् (देशकालम् इति द्वन्द्व/समाहारार्थे)
इहhere, in this context/place
इह:
TypeIndeclinable
Rootइह
Formअव्यय
आगतःarrived, having come
आगतः:
TypeVerb (PPP used adjectivally)
Root√गम्
Formकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम् (आगतः = ‘having come/arrived’)
वाor, alternatively
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formअव्यय; विकल्पार्थक
स्वयम्by oneself, of itself
स्वयम्:
TypeIndeclinable
Rootस्वयम्
Formअव्यय
एवindeed, just, only
एव:
TypeParticle
Rootएव
Formअव्यय; अवधारणार्थक
क्षयdecay, diminution, loss
क्षय:
TypeNoun
Rootक्षय
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-एकवचनम् (क्षयव्ययाभ्याम् इत्यत्र)
व्ययexpense, outlay
व्यय:
TypeNoun
Rootव्यय
Formपुंलिङ्ग; तृतीया-एकवचनम् (क्षयव्ययाभ्याम् इत्यत्र)
आभ्याम्by/through (the two): by loss and expenditure
आभ्याम्:
TypeCase-suffix (analyzed as separate after sandhi)
Root(तृतीया-द्विवचन-प्रत्ययः)
Formतृतीया-द्विवचनम्; ‘क्षय’ + ‘व्यय’ इत्येतयोः सह
not
:
TypeNegation
Root
Formअव्यय; निषेध
भविष्यतिwill be, will happen
भविष्यति:
TypeVerb
Root√भू
Formलृट् (भविष्यत्काल); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचनम्
महाgreat, large
महा:
TypeAdjective (prefixal form)
Rootमहत् (महा-)
Formसमासपूर्वपद; ‘महाक्षयव्यय’ इत्यस्य विशेषक
क्षयloss, depletion
क्षय:
TypeNoun
Rootक्षय
Formसमासाङ्ग; ‘महाक्षयव्यय’ इत्यत्र
व्ययexpenditure
व्यय:
TypeNoun
Rootव्यय
Formसमासाङ्ग; ‘महाक्षयव्यय’ इत्यत्र
अभिगम्यःto be approached/attained (only) by
अभिगम्यः:
TypeVerb (Gerundive)
Root√गम् (अभि-√गम्)
Formकृदन्त (तव्यत्/यत्-प्रत्यय; भावे/कर्तरि); पुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम्; ‘अभिगम्यः’ = ‘to be approached/attainable (only) by…’
अयम्this
अयम्:
TypePronoun
Rootइदम्
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम्
देशःterritory, region
देशः:
TypeNoun
Rootदेश
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा-एकवचनम्
दुर्गfort, stronghold
दुर्ग:
TypeNoun
Rootदुर्ग
Formसमासाङ्ग; ‘दुर्गाटवी’ इत्यत्र
अटवीforest, wilderness
अटवी:
TypeNoun
Rootअटवी
Formस्त्रीलिङ्ग; समासाङ्ग; ‘दुर्गाटवी’ इत्यत्र
अपसारwithdrawal, retreat, escape/exit route
अपसार:
TypeNoun
Rootअपसार
Formपुंलिङ्ग; ‘दुर्गाटव्यपसार’ इत्यत्र (दुर्ग-अटवी-अपसारः = दुर्गे/अटव्यां अपसारः)
बाहुल्यात्because of abundance, due to prevalence
बाहुल्यात्:
TypeNoun
Rootबाहुल्य
Formनपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी-एकवचनम्; हेतौ (कारणार्थे)
D
durga
Ā
āṭavī
A
apasāra

FAQs

That adverse terrain/season alone may not break the enemy; the theatre’s forts, forests, and withdrawal routes can prolong conflict and raise costs for all.