Sutra 23
Devanagari script
बन्धनागाराध्यक्षस्य संरुद्धकमनाख्याय चारयतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः कर्म कारयतो द्विगुणः स्थानान्यत्वं गमयतोऽन्नपानं वा रुन्धतः षण्णवतिर्दण्डः परिक्लेशयत उत्कोटयतो वा मध्यमः साहसदण्डः घ्नतः साहस्रः ॥ कZ_०४.९.२३ ॥
Transliteration
bandhanāgārādhyakṣasya saṃruddhakam anākhyāya cārayataś caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ karma kārayato dviguṇaḥ sthānānyatvaṃ gamayato'nnapānaṃ vā rundhataḥ ṣaṇṇavatir daṇḍaḥ parikleśayata utkoṭayato vā madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ ghnataḥ sāhasraḥ
Translation
यदि कारागाराध्यक्ष किसी बंदी को बिना दर्ज/घोषित किए बंद रखे, तो 24 पण का दंड है; उससे काम करवाए तो दंड दुगुना; उसे दूसरी जगह ले जाए या भोजन‑पानी रोक दे तो 96 का दंड; उसे यातना दे या उससे उगाही/ब्लैकमेल करे तो मध्यम साहस‑दंड; और यदि उसे मार डाले तो 1000 (पण) का दंड।
Word by Word
बन्धनागाराध्यक्षस्यof the superintendent of the prison
बन्धनागाराध्यक्षस्य:
TypeNoun
Rootअधि-√ईक्ष् (ईक्षते) / अध्यक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; (बन्धनागारस्य अध्यक्षः)
संरुद्धकमनाख्यायhaving not reported (i.e., not disclosed) the detained person
संरुद्धकमनाख्याय:
TypeGerund/Absolutive phrase
Rootसम्-√रुध् (रुणद्धि) / √कथ्/√आख्या (आख्याय)
Formसंरुद्ध-कम्-अनाख्याय = (संरुद्धं कम्) अनाख्याय; ‘अनाख्याय’ = ल्यप् (absolutive) from आ-√ख्या with neg. अ-; अव्ययभाव (क्रियाविशेषण)
चारयतःof (him) who makes (the detainee) move/act
चारयतः:
TypeParticiple
Root√चर् (चरति) / causative √चारय्
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ) परस्मैपदी causative; पुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; ‘चारयतः’ = ‘of (him) who causes (someone) to move/act’
चतुर्विंशतिपणःa fine of twenty-four paṇas
चतुर्विंशतिपणः:
TypeNoun (numeral expression)
Rootपण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; चतुर्विंशति-पणः = 24 पणों (का दण्ड)
दण्डःfine/penalty
दण्डः:
TypeNoun
Rootदण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
कर्मwork/labour
कर्म:
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (कर्म कारयतः के साथ)
कारयतःof (him) who makes (him) do (work)
कारयतः:
TypeParticiple
Root√कृ (करोति) / causative √कारय्
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ) causative; पुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; ‘of (him) who causes (someone) to do’
द्विगुणःdouble (the fine)
द्विगुणः:
TypeAdjective
Rootद्वि + गुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; दण्डः (इति) विशेषणम्
स्थानानिplaces/locations
स्थानानि:
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया बहुवचन
अत्वंchange/alteration (to another)
अत्वं:
TypeNoun
Rootअत्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन; ‘अन्यत्वम्’ का संधि-रूप (नीचे sandhi_notes)
गमयतःof (him) who transfers/makes (him) go
गमयतः:
TypeParticiple
Root√गम् (गच्छति) / causative √गमय्
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ) causative; पुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; ‘of (him) who causes to go/transfer’
अन्नपानम्food and drink
अन्नपानम्:
TypeNoun
Rootअन्न + पान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
रुन्धतःof (him) who withholds/blocks
रुन्धतः:
TypeParticiple
Root√रुध् (रुणद्धि)
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ); पुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; ‘of (him) who blocks/withholds’
षण्णवतिःninety-six (paṇas)
षण्णवतिः:
TypeNoun (numeral)
Rootषण्णवति (संख्या)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; (पण-राशि)
दण्डःfine/penalty
दण्डः:
TypeNoun
Rootदण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
परिक्लेशयतःof (him) who tortures/afflicts
परिक्लेशयतः:
TypeParticiple
Rootपरि-√क्लिश् (क्लिश्नाति/क्लिश्यति) / causative परिक्लेशय्
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ) causative; पुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; ‘of (him) who causes distress/tortures’
उत्कोटयतःof (him) who rough-handles/beats
उत्कोटयतः:
TypeParticiple
Rootउद्-√कुट्/√कोट् (उत्कोटयति)
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ) causative; पुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; ‘of (him) who strikes/jerks up/rough-handles’ (contextual)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
मध्यमःthe middle (grade)
मध्यमः:
TypeAdjective
Rootमध्यम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; साहसदण्डः (इति) विशेषणम्
साहसदण्डःthe penalty prescribed for violent assault (sāhasa-penalty)
साहसदण्डः:
TypeNoun
Rootसाहस + दण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; साहसस्य दण्डः
घ्नतःof (him) who kills
घ्नतः:
TypeParticiple
Root√हन् (हन्ति)
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ); पुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन; ‘of (him) who kills/strikes’
साहस्रःa thousand (paṇas) (as fine)
साहस्रः:
TypeAdjective/Noun (numeral-based)
Rootसाहस्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; दण्डः (इति) अध्याहार्यः
Entities Mentioned
B
bandhanāgārādhyakṣa (prison superintendent)S
saṃruddhaka (confinee/detainee)FAQs
Mandatory documentation and supervisory visibility of every confinement; secret detention is penalized.