Sutra 19
Devanagari script
पञ्चरात्रिकं तनुरागं षड्रात्रिकं नीलं पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तं गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्यं जात्यं वासः सप्तरात्रिकम् ॥ कZ_०४.१.१९ ॥
Transliteration
pañcarātrikaṃ tanurāgaṃ ṣaḍrātrikaṃ nīlaṃ puṣpalākṣāmañjiṣṭhāraktaṃ guruparikarma yatnopacāryaṃ jātyaṃ vāsaḥ saptarātrikam
Translation
हल्का रंग पाँच रातों में; नील (इंडिगो) का रंग छह रातों में। फूल-रंग, लाख और मंजिष्ठा-लाल का रंग—जो भारी प्रक्रिया है और सावधानी से करना पड़ता है—तथा उत्तम श्रेणी का वस्त्र सात रातों में (तैयार) किया जाए।
Word by Word
पञ्चरात्रिकम्lasting for five nights (a five-night process/period)
पञ्चरात्रिकम्:
TypeAdjective
Rootपञ्च + रात्रि
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘पञ्चरात्र-सम्बन्धि/पञ्चरात्र-पर्यन्तम्’ इत्यर्थे विशेषणम्
तनुthin, light (in shade)
तनु:
TypeAdjective
Rootतनु
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘रागम्’ इति पदस्य विशेषणम्
रागम्dyeing; colour; dye
रागम्:
TypeNoun
Rootरञ्ज् (राग)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; कर्म/वस्तुनिर्देशः
षड्रात्रिकम्lasting for six nights
षड्रात्रिकम्:
TypeAdjective
Rootषट् + रात्रि
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘नीलम्’ इति पदस्य विशेषणम्
नीलम्indigo; blue dye
नीलम्:
TypeNoun/Adjective
Rootनील
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; रञ्जकद्रव्य/वर्णविशेषः
पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तम्red (produced) with flower-dye, lac, and madder
पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तम्:
TypeAdjective
Rootपुष्प + लाक्षा + मञ्जिष्ठा + रक्त
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘गुरुपरिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘पुष्प-लाक्षा-मञ्जिष्ठा-रक्त’ इति रञ्जनद्रव्यैः/वर्णैः रक्तम्
गुरुheavy; strong; deep (in effect)
गुरु:
TypeAdjective
Rootगुरु
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘परिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्
परिकर्मprocessing; finishing treatment
परिकर्म:
TypeNoun
Rootकृ (कर्मन्) उपसर्गः परि-
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; प्रक्रिया/संस्कारः
यत्नोपचार्यम्to be carried out with care and effort
यत्नोपचार्यम्:
TypeAdjective
Rootयत्न + उपचार्य (उप + चर्)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘परिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘यत्नेन उपचार्यं’ = प्रयत्नपूर्वकं सेवनीयम्/सम्पादनीयम्
जात्यम्fine; of superior kind
जात्यम्:
TypeAdjective
Rootजात्य
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम्
वासःcloth; garment
वासः:
TypeNoun
Rootवस् (वासस्)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; वस्त्रवाचकः
सप्तरात्रिकम्lasting for seven nights
सप्तरात्रिकम्:
TypeAdjective
Rootसप्त + रात्रि
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम् (कालमाननिर्देशः)
Entities Mentioned
D
dyeing artisansC
cloth (vāsaḥ)I
indigo (nīla)L
lac (lākṣā)M
madder (mañjiṣṭhā)FAQs
To create enforceable service standards—so delays, fraud, or under-processing can be detected and penalized, and wages/liability can be computed against a known benchmark.