Sutra 8
Devanagari script
क्षेत्रिकस्याक्षिपतः क्षेत्रमुपवासस्य वा त्यजतो बीजकाले द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः ॥ कZ_०३.१०.०८ ॥
Transliteration
kṣetrikasyākṣipataḥ kṣetram upavāsasya vā tyajato bījakāle dvādaśapaṇo daṇḍaḥ anyatra doṣopanipātāviṣahyebhyaḥ
Translation
यदि कोई कृषक बोवाई न करे/खेत की उपेक्षा करे, या सेवा/भरण-पोषण के बदले खेत रखने वाला (उपवास-धारी) बोने के समय खेत छोड़ दे, तो बारह पण का दंड है—सिवाय उन स्थितियों के जब अपरिहार्य आपदाओं या असह्य विपत्तियों के कारण ऐसा हो।
Word by Word
क्षेत्रिकस्यof the tenant-cultivator (field-holder)
क्षेत्रिकस्य:
TypeNoun
Rootक्षेत्रिक
Formषष्ठी-एकवचनम्, पुंलिङ्ग (agent noun: ‘field-holder/tenant cultivator’)
आक्षिपतःof (one) who obstructs/impedes
आक्षिपतः:
TypeParticiple
Rootआ-क्षिप्
Formवर्तमानकृदन्तः (शतृ), षष्ठी-एकवचनम्, पुंलिङ्ग; ‘of (one) who obstructs/throws off/impedes’
क्षेत्रम्the field
क्षेत्रम्:
TypeNoun
Rootक्षेत्र
Formद्वितीया-एकवचनम्, नपुंसकलिङ्ग
उपवासस्यof abandonment/lying idle
उपवासस्य:
TypeNoun
Rootउपवास
Formषष्ठी-एकवचनम्, पुंलिङ्ग
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्यय
त्यजतःof (one) who abandons
त्यजतः:
TypeParticiple
Rootत्यज्
Formवर्तमानकृदन्तः (शतृ), षष्ठी-एकवचनम्, पुंलिङ्ग; ‘of (one) who abandons’
बीजकालेat the time of sowing
बीजकाले:
TypeNoun
Rootबीजकाल
Formसप्तमी-एकवचनम्, पुंलिङ्ग
द्वादशपणः(a fine of) twelve paṇas
द्वादशपणः:
TypeNoun
Rootद्वादशपण
Formप्रथमा-एकवचनम्, पुंलिङ्ग (दण्ड-विशेषणरूपेण)
दण्डःthe penalty/fine
दण्डः:
TypeNoun
Rootदण्ड
Formप्रथमा-एकवचनम्, पुंलिङ्ग
अन्यत्रexcept (in cases)
अन्यत्र:
TypeAdverb
Rootअन्यत्र
Formअव्यय; अपवादार्थे ‘except/otherwise’
दोषोपनिपाताविषह्येभ्यःdue to unavoidable mishaps/accidents (beyond control)
दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः:
TypeAdjective (used substantively)
Rootदोष-उपनिपात-अविषह्य
Formपञ्चमी-बहुवचनम्, पुं/नपुं (हेतौ/अपादाने); ‘from/owing to (causes) that are unavoidable mishaps/fault-occurrences’
Entities Mentioned
C
cultivator (kṣetrika)U
upavāsa-holder/tenant (upavāsa)FAQs
Sowing time is a narrow seasonal window; abandonment then threatens total crop failure and revenue loss, so the state enforces timely cultivation while allowing exceptions for unavoidable calamities.