Sutra 4
Devanagari script
सर्वातिथिमृगं प्रत्यन्ते चान्यन्मृगवनं भूमिवशेन वा निवेशयेत् ॥ कZ_०२.२.०४ ॥
Transliteration
sarvātithi-mṛgaṃ pratyante cānyan mṛga-vanaṃ bhūmi-vaśena vā niveśayet
Translation
वह ‘सर्वकाल उपलब्ध’ मृग-आरक्षित क्षेत्र स्थापित करे, और सीमांत प्रदेश में एक अन्य मृगवन भी—अथवा भू-प्रकृति के अनुसार उनका स्थान निर्धारित करे।
Word by Word
सर्वातिथिमृगम्the ‘all-guest’ deer (a specially protected/royal game animal)
सर्वातिथिमृगम्:
TypeNoun
Rootमृग
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; समासः—सर्व + अतिथि + मृग (विशेषण-विशेष्यभावः)
प्रत्यन्तेin the frontier region
प्रत्यन्ते:
TypeNoun (locative used adverbially)
Rootप्रत्यन्त
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी; अव्ययीभावेन—‘सीमाप्रदेशे/सीमान्ते’
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
अन्यत्another / a different
अन्यत्:
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘मृगवनम्’ इत्यस्य विशेषणम्
मृगवनम्a game-forest (deer-forest / hunting preserve)
मृगवनम्:
TypeNoun
Rootवन
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; समासः—मृगाणां वनम्
भूमिवशेनaccording to the nature/conditions of the land
भूमिवशेन:
TypeNoun (instrumental used adverbially)
Rootवश
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, तृतीया; समासः—भूमेः वशेन (=भूमेः स्वभाव/अनुकूल्य/परिस्थित्या)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्ययम्
निवेशयेत्should establish / should locate (set up)
निवेशयेत्:
TypeVerb
Rootनि√विश्
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन; causative sense in usage ‘to cause to be established/located’
Entities Mentioned
M
mṛga-vana (game reserves)P
pratyanta (frontier)B
bhūmi (terrain/land)FAQs
Frontiers need structured control of land and movement; reserves can serve as buffer zones, controlled spaces, and instruments of surveillance and authority.
It signals adaptive governance: institutional designs should fit geography rather than follow a rigid template.