Arthashastra — Abhiyasyatkarma, Sutra 25
Devanagari script
अत्युष्णोपक्षीणे काले हस्तिबलप्रायो यायात् ॥ कZ_०९.१.४५ ॥
Transliteration
atyuṣṇopakṣīṇe kāle hastibalaprāyo yāyāt
Translation
अत्यधिक गरम और शुष्क करने वाले समय में, हाथियों से प्रधान सेना के साथ प्रस्थान करना चाहिए।
Word by Word
अत्युष्णोपक्षीणेwhen the time is excessively hot and has become enfeebling/weakening
अत्युष्णोपक्षीणे:
TypeAdjective (participial)
Rootउप-क्षि
Formसप्तमी-एकवचनम् (अधिकरणे); नपुंसकलिङ्गे (काले इति पदेन सह); उपक्षीण = क्त-प्रत्ययान्त (PPP) ‘क्षीण/क्षीणित’; अत्युष्ण = अव्यय ‘अति’ + उष्ण (विशेषण)
कालेin (such) time/season
काले:
TypeNoun
Rootकाल
Formसप्तमी-एकवचनम्; पुंलिङ्गः; अधिकरणम्
हस्तिबलप्रायः(one) having an army mostly of elephants / with elephant-force predominant
हस्तिबलप्रायः:
TypeAdjective
Rootप्राय
Formप्रथमा-एकवचनम्; पुंलिङ्गः; ‘हस्तिबलस्य प्रायः’ = ‘mostly consisting of elephant-force’; कर्तृविशेषणम् (यायात् इत्यस्य)
यायात्should march / should proceed
यायात्:
TypeVerb
Rootया
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः एकवचनम्; लोट्-अर्थे विधानम् ‘should go/march’
Entities Mentioned
H
hasti-bala (elephant corps)FAQs
Because operational endurance, mobility, and health of men/animals depend on water and temperature; force-mix must match ecological constraints.