Sutra 43
Devanagari script
एवं गृहीतदुर्गो वा प्राश्यप्राशं चैत्यमुपस्थाप्य दैवतप्रतिमाच्छिद्रं प्रविश्यासीत गूढभित्तिं वा दैवतप्रतिमायुक्तं वा भूमिगृहम् ॥ कZ_१२.५.४३ ॥
Transliteration
evaṃ gṛhītadurgo vā prāśyaprāśaṃ caityam upasthāpya daivatapratimācchidraṃ praviśyāsīta gūḍhabhittiṃ vā daivatapratimāyuktaṃ vā bhūmigṛham
Translation
इस प्रकार दुर्ग को सुरक्षित कर लेने के बाद वह पूजा के लिए एक देवालय/चैत्य स्थापित करे और देवप्रतिमा के छिद्र से भीतर प्रवेश करके छिपा रहे; अथवा (वह) गुप्त दीवार का, या देवप्रतिमा से युक्त भूमिगत कक्ष का उपयोग करे।
Word by Word
एवम्thus; in this manner
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
Formअव्यय (प्रकार/रीति-वाचक)
गृहीत-दुर्गः(he) whose fort has been seized/secured; having captured the fort
गृहीत-दुर्गः:
TypeNoun (participle used adjectivally)
Rootग्रह् (√ग्रह्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; भूतकृदन्त ‘गृहीत’ + ‘दुर्ग’ (दुर्गं गृहीतम् यस्य)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
प्राश्यhaving eaten; having tasted
प्राश्य:
TypeVerb (gerund)
Rootअश् (√अश्)
Formक्त्वान्त (अव्ययभाव), ‘प्र-आश्’ → प्राश्य = having eaten/tasted
अप्राशम्something not to be eaten/tasted (an untasted/forbidden item)
अप्राशम्:
TypeNoun/Adjective
Rootअ-प्र-आश् (नञ् + प्र-आश्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘अप्राश’ = not-to-be-eaten/untasted (object of ‘प्राश्य’)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
चैत्यम्a shrine; sacred place/monument
चैत्यम्:
TypeNoun
Rootचैत्य
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; कर्म (उपस्थाप्य इत्यस्य)
उपस्थाप्यhaving set up; having placed/presented
उपस्थाप्य:
TypeVerb (gerund)
Rootस्था (√स्था)
Formक्त्वान्त (अव्ययभाव), उप-√स्था → ‘उपस्थाप्य’ = having set up/placed; having presented
दैवत-प्रतिमा-च्छिद्रम्the opening/hole of (or in) the deity’s idol
दैवत-प्रतिमा-च्छिद्रम्:
TypeNoun
Rootछिद्र
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘दैवतप्रतिमायाः छिद्रम्’ (देवप्रतिमासम्बन्धि छिद्र)
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
TypeVerb (gerund)
Rootविश् (√विश्)
Formक्त्वान्त (अव्ययभाव), प्र-√विश् → प्रविश्य = having entered
आसीतlet him sit/remain (station himself)
आसीत:
TypeVerb
Rootआस् (√आस्)
Formलोट्/विधिलिङ्? (आदेश/विधान-प्रयोग); 3पुरुष, एकवचन, परस्मैपद; अर्थतः ‘should sit/remain’ (आसीत् as injunctive/imperative sense in sūtra style)
गूढ-भित्तिम्a concealed wall
गूढ-भित्तिम्:
TypeNoun (compound)
Rootगुह् (√गुह्) / गूढ (ppp) + भित्ति
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘गूढा भित्तिः’ = concealed wall (object/alternative locus)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
दैवत-प्रतिमा-युक्तम्provided/furnished with a deity’s idol
दैवत-प्रतिमा-युक्तम्:
TypeAdjective (past participle)
Rootयुज् (√युज्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘दैवतप्रतिमया युक्तम्’ = furnished with an idol (qualifying भूमिगृहम्)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
भूमि-गृहम्an underground house/chamber
भूमि-गृहम्:
TypeNoun
Rootगृह
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘भूमेः गृहम्’ = underground house/chamber
Entities Mentioned
F
fortS
shrine (caitya)D
deity image (pratimā)U
underground chamberFAQs
Kauṭilya recognizes that institutions treated as sacrosanct attract less inspection; embedding concealment in ‘untouchable’ spaces creates durable clandestine infrastructure.