Adhyaya 264
Veda-vidhana & VamshaAdhyaya 26418 Verses

Adhyaya 264

Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)

अग्नि वसिष्ठ को सर्वकार्य-सिद्धि देने वाला शान्ति-उत्पादक स्नान-विधान बताते हैं, जो नदी-तट, सरोवर, घर, मंदिर या तीर्थ में विष्णु और ग्रहों का आवाहन करके किया जाता है। स्थान-विशेष के अनुसार फल बताए गए हैं—ज्वर व ग्रह-पीड़ा (विशेषतः विनायक-ग्रहदोष) की शान्ति, विद्यार्थियों का हित, विजय-इच्छुक का जय, गर्भपात-निवारण हेतु कमल-तालाब में स्नान, तथा बार-बार नवजात-हानि होने पर अशोक-वृक्ष के पास स्नान। तिथि-चयन में वैष्णव दिवस, और चन्द्रमा का रेवती या पुष्य नक्षत्र में होना श्रेष्ठ कहा गया है; साथ ही सात दिन का पूर्व-शोधन (उत्सादन) विधान है। द्रव्य-विधि में औषधि-चूर्ण व सुगन्धित द्रव्य, जौ-चूर्ण सहित पञ्चगव्य से उबटन, तथा कुम्भ में औषधियों का संस्कार बताया गया है। अंत में दिशाओं व विदिशाओं में स्नान-मण्डल बनाकर हर, इन्द्र तथा दिक्पालों को आयुध-परिवार सहित अंकित/स्थापित कर विष्णु व ब्राह्मण का पूजन और निर्दिष्ट आहुतियों से होम किया जाता है। उपसंहार में इन्द्र के अभिषेक से दैत्यों पर विजय का दृष्टान्त देकर इसे विशेषतः संघर्ष-आरम्भ में शुभ-सिद्धि का धर्म्य उपाय कहा गया है।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे देवपूजावैश्वदेवबलिर्नाम त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ठ्यधिअकद्विशततमो ऽध्यायः दिक्पालादिस्नानं अग्निर् उवाच सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं शृणु स्नापयेच्च सरित्तीरे ग्रहान् विष्णुं विचक्षणः

इस प्रकार अग्नि-महापुराण में ‘देवपूजा, वैश्वदेव और बलि’ नामक 263वाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब 264वाँ अध्याय—‘दिक्पाल आदि के स्नान-विधान’ आरम्भ होता है। अग्नि बोले: “मैं सर्वार्थ-साधक और शान्ति-प्रद स्नान बताता हूँ, सुनो। विवेकी पुरुष को नदी-तट पर विष्णु और ग्रहों का स्मरण करके स्नान करना चाहिए।”

Verse 2

सौरभेया इति क , घ , छ , ञ च पुष्पराशय इति ज , ट च देवालये ज्वरार्त्यादौ विनायकग्रहार्दिते विद्यार्थिनो ह्रदे गेहे जयकामस्य तीर्थके

‘सौरभेया’ नाम-समूह क, घ, छ, ञ आदि अक्षरों से आरम्भ होने वालों के लिए है; और ‘पुष्पराशय’ नाम-समूह ज और ट आदि से आरम्भ होने वालों के लिए है। इनका प्रयोग देवालय में, ज्वर आदि पीड़ाओं में, विनायक-ग्रह से पीड़ित के लिए, विद्यार्थी के लिए, सरोवर में, गृह में, विजय-इच्छुक के लिए तथा तीर्थ में करना चाहिए।

Verse 3

पद्मिन्यां स्नापयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा अशोकसन्निधौ स्नायाज्जातो यस्या विनश्यति

जिस स्त्री का गर्भ स्रवित होकर गिरने लगे, उसे कमल-सर में स्नान कराना चाहिए। और जिसकी संतान जन्म लेकर बार-बार नष्ट हो जाती हो, वह अशोक-वृक्ष के समीप स्नान करे।

Verse 4

पुष्पार्थिनाञ्च पुष्पाढ्ये पुत्रार्थिनाञ्च सागरे गृहसौभाग्यकामानां सर्वेषां विष्णुसन्निधौ

फूल चाहने वाले पुष्पसमृद्ध स्थान में जाएँ; पुत्र चाहने वाले समुद्र में (स्नान करें); और गृह-सौभाग्य चाहने वाले—वास्तव में सभी—विष्णु के सान्निध्य में (फल पाते हैं)।

Verse 5

वैष्णवे रेवतीपुष्ये सर्वेषां स्नानमुत्तमं स्नानकामस्य सप्ताहम्पूर्वमुत्सादनं स्मृतं

वैष्णव (तिथि) में—जब चन्द्रमा रेवती या पुष्य नक्षत्र में हो—सभी के लिए स्नान सर्वोत्तम कहा गया है। स्नान की इच्छा रखने वाले के लिए सात दिन पूर्व से उत्सादन (लेपन-शोधन) विहित है।

Verse 6

पुनर् नवां रोचनाञ्च शताङ्गं गुरुणी त्वचं मधूकं रजनी द्वे च तगरन्नागकेशरम्

पुनर्नवा, रोचना, शताङ्ग, गुरुनी की त्वचा (छाल), मधूक, रजनी के दोनों भेद, तगर तथा नागकेसर—ये भी (मिश्रण में) डालें।

Verse 7

अम्बरीञ्चैव मञ्जिष्ठां मांसीयासकमर्दनैः प्रियङ्गुसर्षपं कुष्ठम्बलाम्ब्राह्मीञ्च कुङ्कुमं

अम्बरी, मञ्जिष्ठा, मांसी, यासक और मर्दन; तथा प्रियङ्गु, सरसों, कुष्ठ, बला, ब्राह्मी और कुङ्कुम—ये भी (लेप में) लें।

Verse 8

पञ्चगव्यं शक्तुमिश्रं उद्वर्त्य स्नानमाचरेत् मण्डले कर्णिकायाञ्च विष्णुं ब्राह्मणमर्चयेत्

पंचगव्य को सत्तू (भुने जौ के आटे) के साथ मिलाकर शरीर पर उबटन की भाँति मलकर शुद्धि हेतु स्नान करे। फिर मण्डल में, विशेषतः उसकी कर्णिका में, विष्णु की पूजा और ब्राह्मण का सत्कार करे।

Verse 9

दक्षे वामे हरं पूर्वं पत्रे पूर्वादिके क्रमात् लिखेदिन्द्रादिकान्देवान् सायुधान् सहबान्धवान्

दाएँ और बाएँ पहले हर (शिव) को अंकित करे। फिर कमल-पत्रों पर पूर्व दिशा से क्रमशः इन्द्र आदि देवताओं को उनके आयुधों सहित और उनके अनुचरों/बान्धवों सहित लिखे।

Verse 10

स्नानमण्डलकान् दिक्षु कुर्याच्चैव विदिक्षु च विष्णुब्रह्मेशशक्रादींस्तदस्त्राण्यर्च्य होमयेत्

दिशाओं और विदिशाओं में स्नान-मण्डल बनाए। विष्णु, ब्रह्मा, ईश (शिव), शक्र (इन्द्र) आदि तथा उनके अस्त्र-मन्त्रों की पूजा करके फिर हवन करे।

Verse 11

एकैकस्य त्वष्टशतं समिधस्तु तिलान् धृतं भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थः कलसाः पुष्टिवर्धनाः

प्रत्येक कर्म के लिए समिधाएँ आठ सौ हों; तिल और घी की आहुति दे। कलशों के नाम/विन्यास ‘भद्र’, ‘सुभद्र’ और ‘सिद्धार्थ’ हों—जो पुष्टि और समृद्धि बढ़ाने वाले हैं।

Verse 12

अमोघश्चित्रभानुश् च पर्जन्यो ऽथ सुदर्शनः स्थापयेत्तु वटानेनान् साश्विरुद्रमरुद्गणान्

‘अमोघ’, ‘चित्रभानु’, ‘पर्जन्य’ और फिर ‘सुदर्शन’—इन देवताओं को इस वट-विन्यास के अनुसार स्थापित करे; साथ ही अश्विनीकुमारों, रुद्र और मरुद्गणों को भी।

Verse 13

सहवाहनानिति घ , ज च विश्वे देवस् तथा दैत्या वसवो मुनयस् तथा आवेशयन्तु सुप्रीतास् तथान्या अपि देवताः

“वाहनों सहित” — यह ‘घ’ और ‘ज’ का भी विधान है। विश्वेदेव, दैत्य, वसु और मुनि प्रसन्न होकर इस कर्म/मण्डल में प्रवेश करें; अन्य देवताएँ भी ऐसा ही करें।

Verse 14

ओषधीर् निक्षिपेत् कुम्भे जयन्तीं विजयां जयां शतावरीं शतपुष्पां विष्णुक्रान्तापराजिताम्

कुम्भ में औषधियाँ रखें—जयन्ती, विजया, जया, शतावरी, शतपुष्पा तथा विष्णुक्रान्ता (अपराजिता)।

Verse 15

ज्योतिष्मतीमतिबलाञ्चन्दनोशीरकेशरं कस्तूरिकाञ्च कर्पूरं बालकं पत्रकं त्वचं

ज्योतिष्मती, अतिबला, चन्दन, उशीर, केसर, कस्तूरी, कपूर, बालक, पत्रक और त्वचा—ये द्रव्य ग्रहण करें।

Verse 16

जातीफलं लवङ्गञ्च मृत्तिकां पञ्चगव्यकं भद्रपीठे स्थितं साध्यं स्नापयेयुर्द्विजा बलात्

जायफल, लौंग, मिट्टी और पञ्चगव्य सहित—भद्रपीठ पर स्थित साध्य का द्विज दृढ़तापूर्वक स्नापन (अभिषेक) करें।

Verse 17

राजाभिषेकमन्त्रोक्तदेवानां होमकाः पृथक् पूर्णाहुतिन्ततो दत्वा गुरवे दक्षिणां ददेत्

राजाभिषेक-मन्त्रों में निर्दिष्ट देवताओं के लिए पृथक्-पृथक् होम करें; फिर पूर्णाहुति देकर गुरु को दक्षिणा प्रदान करें।

Verse 18

इन्द्रो ऽभिषिक्तो गुरुणा पुरा दैत्यान् जघान ह दिक्पालस्नानङ्कथितं संग्रामादौ जयादिकं

गुरु द्वारा पूर्व में अभिषिक्त इन्द्र ने दैत्यों का वध किया। इस प्रकार दिक्पाल-स्नान का विधान कहा गया है, जो युद्ध के आरम्भ में विजय आदि शुभ फल देता है।

Frequently Asked Questions

It is presented as sarvārtha-sādhana and śānti-kara: a bath that accomplishes aims (health, prosperity, victory) while pacifying disturbances, especially those linked to grahas and directional forces.

The chapter states that bathing is best for everyone on a Vaiṣṇava day when the Moon is in Revatī or Puṣya.

It combines Vishnu-centered worship (including honoring a brahmana) with precise mandala construction, directional deity inscription, specified offerings, kalasha arrangements, and homa—showing Agneya Vidya as both bhakti-aligned and shastrically engineered.

For miscarriage: bathing in a lotus-pond; for repeated newborn loss: bathing near an Ashoka tree—each tying place-specific sanctity to desired outcomes.

Indra’s consecration by his guru and subsequent victory over Daityas serves as a precedent (itihasa-style proof) that abhiṣeka/snana rites empower success, especially for victory at the start of battle.