
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
पुष्कर यजुर्-विधान के बाद साम-विधान का उपदेश देते हैं और साम-प्रयोग को शांति, रक्षा तथा इच्छित सिद्धियों की ‘कर्म-तकनीक’ के रूप में बताते हैं। वैष्णवी, छान्दसी, स्कन्दी, पैत्र्या आदि संहिता-जप और शान्तातीय, भैषज्य, त्रि-सप्तीय, अभय, आयुष्य, स्वस्त्ययन, वास्तोष्पति, रौद्र आदि गण-होमों को उनके फलों से जोड़ा गया है—शांति, रोग-नाश, पाप-क्षय, निर्भयता, विजय, समृद्धि, सन्तान-वृद्धि, सुरक्षित यात्रा और अकाल-मृत्यु-निवारण। विभिन्न शाखाओं में मंत्र-पाठान्तरों का भी संकेत है। साथ ही घृताहुति, मेखला-बन्ध, नवजात-ताबीज, शतावरी-मणि, गो-सेवा-व्रत, शांति/पुष्टि तथा अभिचार हेतु द्रव्यों जैसे व्यावहारिक उपांग बताए गए हैं। अंत में विनियोग में ऋषि, देवता, छन्द का निर्देश आवश्यक कहा गया है और शत्रु-कर्म में काँटेदार समिध का विधान किया गया है।
Verse 1
इत्य् आगेनेये महापुराणे यजुर्विधानं नामोनषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सामविधानं पुष्कर उवाच युजुर्विधानङ्कथितं वक्ष्ये साम्नां विधानकं संहितां वैष्णवीञ्जप्त्वा हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् शान्तातीयं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः
इस प्रकार आग्नेय महापुराण में ‘यजुर्विधान’ नामक अध्याय (दो सौ उनसठवाँ) समाप्त हुआ। अब दो सौ साठवाँ अध्याय ‘सामविधान’ आरम्भ होता है। पुष्कर बोले—यजुर्वेद का विधान कहा जा चुका; अब मैं साम-मंत्रों का विधान बताता हूँ। वैष्णवी संहिता का जप करके और हवन करने से साधक सर्वकाम-सम्पन्न होता है। शान्तातीय-गण में आहुति देने से मनुष्य शान्ति प्राप्त करता है।
Verse 2
संहिताञ्छान्दसीं साधु जप्त्वा प्रीणाति शङ्करं स्कन्दीं पैत्र्यां संहिताञ्च जप्त्वा स्यात्तु प्रसादवान् भैषज्यञ्च गणं हुत्वा सर्वान्रोगान् व्यापोहति त्रिसप्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
छान्दसी संहिता का विधिपूर्वक जप करने से शंकर (शिव) प्रसन्न होते हैं। स्कन्दी और पैत्र्या संहिताओं का जप करने से साधक प्रसाद-सम्पन्न होता है। भैषज्य-गण में आहुति देने से सभी रोग दूर होते हैं। त्रिसप्तीय-गण में आहुति देने से समस्त पापों से मुक्ति मिलती है।
Verse 3
भागत इति क , ग , छ , ञ च प्रवादीशं सोपदितीति ख , छ च सर्वशान्तिकरन्तथेति घ , ञ च यत इन्द्र भजामहे हिंसादोषविनाशनं अवकीर्णी मुच्यते च अग्निस्तिग्मेति वै जपन् क्वचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयङ्गणं न क्वचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजितं
मंत्र-भेद इस प्रकार हैं—‘भागत’ क, ग, छ और ञ शाखाओं में; ‘प्रवादीशं सोपदिती’ ख और छ शाखाओं में; तथा ‘सर्वशान्तिकरं’ घ और ञ शाखाओं में। ‘यत इन्द्र भजामहे’ हिंसा-दोष का नाश करने वाला है; भारी अपराधी भी इससे मुक्त हो जाता है। ‘अग्निस्तिग्मे’ का जप करने से कहीं भी भय नहीं होता। अभय-गण में आहुति देने से, हे राम, कहीं भय उत्पन्न नहीं होता; और गण में आहुति देने से पराजित शत्रु भी वश में हो जाता है।
Verse 4
सर्वपापहरं ज्ञेयं परितोयञ्च तासु च अविक्रेयञ्च विक्रीय जपेद्घृतवतीति च आयुष्यञ्च गणं हुत्वा अपमृत्युं व्यपोहति स्वस्तिमाप्नोति सर्वत्र हुत्वा स्वस्त्ययनङ्गणं
यह (विधान) सर्वपाप-हर समझना चाहिए; और उनमें ‘परितोय’ नामक (मंत्र) भी है। जो वस्तु बेचने योग्य नहीं, उसे दान/वितरण करके ‘घृतवती’ का जप करे। आयुष्य-गण में आहुति देने से अकाल मृत्यु दूर होती है। स्वस्त्ययन-गण में सर्वत्र आहुति देने से हर स्थान पर कल्याण प्राप्त होता है।
Verse 5
अयानो देव सवितुर्ज्ञेयन्दुःस्वप्ननाशनं अबोध्यग्निरितिमन्त्रेण घृतं राम यथाविधि श्रेयसा योगमाप्नोति शर्मवर्मगणन्तथा वास्तोष्पत्यगणं हुत्वा वास्तुदोषान् व्यपोहति
‘अयानो देव सवितुः’ को दुःस्वप्न-नाशक मंत्र समझना चाहिए। ‘अबोध्यग्निः’ मंत्र से, हे राम, विधिपूर्वक घी की आहुति दे; उससे श्रेय (कल्याण) की प्राप्ति होती है। इसी प्रकार शर्म-गण, वर्म-गण तथा वास्तोष्पति-गण में आहुति देने से गृह/वास्तु के दोष दूर होते हैं।
Verse 6
अभ्युक्ष्य घृतशेषेण मेखलाबन्ध इष्यते स्त्रीणां यासान्तु गर्भाणि पतन्ति भृगुसत्तम तथा रौद्रगणं हुत्वा सर्वान् दोषान् व्यपोहति एतैर् दशगुणैर् होमी ह्य् अष्टादशसु शान्तिषु
घृत के शेष से अभ्युक्षण करके मेखला-बन्ध (रक्षासूत्र-गिरद) का विधान कहा गया है। हे भृगुश्रेष्ठ, जिन स्त्रियों के गर्भ गिरते हैं, उनके लिए रौद्र-गण को आहुति देनी चाहिए; इससे सब दोष दूर हो जाते हैं। इन उपायों से अठारह शान्तियों में होम दस गुना करना चाहिए।
Verse 7
मणिं जातस्य बालस्य वध्नीयात्तदनन्तरं सोमं राजानमेतेन व्याधिभिर्विप्रमुच्यते वैष्णवी शान्तिरैन्द्री च ब्राह्मी रौद्री तथैव च वायव्या वारुणी चैव कौवेरी भार्गवी तथा
इसके तुरंत बाद नवजात बालक के लिए रक्षामणि (ताबीज) बाँधनी चाहिए। इससे तथा सोमराज (चन्द्र) का आवाहन करने से रोगों से पूर्णतः मुक्ति होती है। शान्तियाँ हैं—वैष्णवी, ऐन्द्री, ब्राह्मी, रौद्री, वायव्या, वारुणी, कौवेरी और भार्गवी।
Verse 8
सर्पसाम प्रयुञ्जीनो नाप्नुयात् सर्पजम्भयं माद्य त्वा वाद्यतेत्येतद्धुत्वा विप्रः सहस्रशः प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता मारुद्गणा च गान्धारी शान्तैर् नैरृतकी तथा
जो सर्पसाम का प्रयोग करता है, वह सर्पजन्य पीड़ा को प्राप्त नहीं होता। ‘माद्य त्वा वाद्यते’ इस मंत्र से सहस्र बार आहुति देकर ब्राह्मण को प्राजापत्या, त्वाष्ट्री, कौमारी (अग्नि-देवता), मारुद्गणा, गान्धारी तथा नैरृतकी—इन शान्तियों से भी शान्तिहोम करना चाहिए।
Verse 9
शतावरिमणिबद्ध्वा नाप्नुयाच्छस्त्रतो भयं दीर्घतमसोर्क इति हुत्त्वान्नं प्राप्नुयाद्बहु शान्तिराङ्गिरसी याम्या पार्थिवी सर्वकामदा यस्त्वां मृत्युरिति ह्य् एतज्जप्तं मृत्युविनाशनं
शतावरी-मणि का ताबीज बाँध लेने पर शस्त्रों से भय नहीं होता। ‘दीर्घतमसोर्क’ इस मंत्र से आहुति देने पर बहुत अन्न प्राप्त होता है। शान्ति आङ्गिरसी प्रकार की है; साथ ही याम्या और पार्थिवी—जो सर्वकामदायिनी हैं। और ‘यस्त्वां मृत्युः…’ इस मंत्र का जप मृत्यु का नाश (निवारण) करता है।
Verse 10
स्वमध्यायन्तीति जपन्न म्रियेत पिपासया त्वमिमा ओषधी ह्य् एतज्जप्त्वा व्याधिं न वाप्नुयात् सुपर्णस्त्वेति हुत्वा च भुजगैर् नैव बाध्यते इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वकामकरम्भवेत्
‘स्वमध्यायन्ती…’ इस मंत्र का जप करने से प्यास से मृत्यु नहीं होती। ‘त्वमिमा ओषधी…’ का जप करने से रोग नहीं लगता। और ‘सुपर्णस्त्वम्…’ से आहुति देने पर सर्पों से कोई बाधा नहीं होती। ‘इन्द्रेण दत्तम्…’ यह मंत्र सर्वकाम सिद्ध करने वाला होता है।
Verse 11
पथि देवव्रतञ्जप्त्वा भयेभ्यो विप्रमुच्यते यदिन्द्रो मुनये त्वेति हुतं सौभाग्यवर्धनं इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं इमा देवीति मन्त्रश् च सर्वशान्तिकरः परः
यात्रा के मार्ग में ‘देवव्रत’ मंत्र का जप करने से मनुष्य समस्त भय से मुक्त हो जाता है। ‘यदिन्द्रो मुनये त्वा’ इस वाक्य से दी गई आहुति सौभाग्य बढ़ाती है। ‘इन्द्रेण दत्तम्’ मंत्र सभी बाधाओं का नाश करता है, और ‘इमा देवीः’ मंत्र परम शांति (शान्ति) प्रदान करने वाला है।
Verse 12
भगो न चित्र इत्य् एवं नेत्रयो रञ्जनं हितं सौभाग्यवर्धनं राम नात्र कार्य विचारणा देवा मरुत इत्य् एतत् सर्वकामकरम्भवेत् यमस्य लोकादित्येतत् दुःस्वप्नशमनम्परं
‘भगो न चित्र…’ इस प्रकार जप करके नेत्रों में अंजन लगाना हितकर और सौभाग्यवर्धक है, हे राम; इसमें विचार की आवश्यकता नहीं। ‘देवा मरुत…’ यह मंत्र सभी कामनाओं को देने वाला होता है। ‘यमस्य लोकात्…’ यह मंत्र दुःस्वप्नों के शमन के लिए परम है।
Verse 13
जपेन्द्रेति वर्गञ्च तथा सौन्भाग्यवर्धनं परितोयं युतायुतमिति ज , ट च पिपासित इति घ , ञ च परि प्रिया हि वः कारिः काम्यां संश्रावयेत् स्त्रियं इन्द्रश् च पञ्चबणिजेति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं कामो मे वाजीति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं
‘जपेन्द्र…’ से आरम्भ होने वाले मंत्र-समूह का तथा ‘सौभाग्यवर्धन’ नामक प्रयोग का उपयोग करना चाहिए। ‘परितोयं युतायुतम्’ को ‘ज’ और ‘ट’ अक्षरों सहित, और ‘पिपासित’ को ‘घ’ और ‘ञ’ अक्षरों सहित जपें। काम्य कर्म में स्त्री के कान में ‘परि प्रिया हि वः कारिः…’ आदि का श्रवण कराएँ। ‘इन्द्रश्च पञ्चबणिज…’ मंत्र से दी गई आहुति स्त्रियों का सौभाग्य बढ़ाती है; और ‘कामो मे वाजी…’ मंत्र से दी गई आहुति भी स्त्रियों का सौभाग्य बढ़ाती है।
Verse 14
सा तङ्कामयते राम नात्र कार्या विचारणा रथन्तरं वामदेव्यं ब्रह्मवर्चसवर्धनं तुभ्यमेव जवीमन्नित्ययुतन्तु हुतम्भवेत् अग्ने गोभिन्न इत्य् एतत् मेधावृद्धिकरम्परं
हे राम, वह उसी फल की कामना करती है; इसमें विचार की आवश्यकता नहीं। ‘रथन्तर’ और ‘वामदेव्य’ (साम-गान) का पाठ करें, जो ब्रह्मवर्चस् (आध्यात्मिक तेज) बढ़ाते हैं। विधि के अनुसार नित्य आहुति दें—‘तुभ्यमेव जवीमन्…’ कहकर। ‘अग्ने गोभिन्न…’ यह मंत्र मेधा (बुद्धि) बढ़ाने में परम है।
Verse 15
प्राशयेद्बालकं नित्यं वचाचूर्णं घृतप्लुतं इन्द्रमिद्गाथिनं जप्त्वा भवेच्छ्रुतिधरस्त्वसौ ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् अलक्तजीवेति शुना कृषिलाभकरं भवेत्
बालक को प्रतिदिन घी में मिला वचा (वच) का चूर्ण खिलाना चाहिए। ‘इन्द्रमिद्गाथिनम्’ मंत्र का जप करने से वह बालक निश्चय ही श्रुतिधर (सुनी हुई बात को धारण करने वाला, स्मृतिशाली) बनता है। ‘ध्रुवं ध्रुवेण’ मंत्र से दी गई आहुति पद/स्थान-लाभ का कारण होती है। और ‘अलक्तजीव’ मंत्र से श्वान (कुत्ते) के साथ किया गया कर्म कृषि-लाभ का कारण होता है।
Verse 16
हुत्वा रथन्तरञ्जप्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयं मयि श्रीरिति मन्त्रोयं जप्तव्यः श्रीविवर्धनः अहन्ते भग्न इत्य् एतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं ये मे पाशस् तथाप्येतत् बन्धनाम्नोक्षकारणं
हवन करके और रथन्तर का जप करके निःसंदेह पुत्र की प्राप्ति होती है। “मयि श्रीः” यह मंत्र जपना चाहिए; यह श्री-वृद्धि करता है। “अहं ते भग्नः” यह वाक्य सौभाग्य बढ़ाने वाला होता है। और “ये मे पाशाः” यह उच्चारण भी बंधनों से मुक्ति का कारण बनता है।
Verse 17
वैरूप्यस्याष्टकं नित्यं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत् सप्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान् कामानवाप्नुयात् शपन्त्वहन्निति रिपून् नाशयेद्धोमजाप्यतः इन्द्र वनं वनिक् चेतीति घ , ज च अग्ने सौभाग्य इत्य् एतदिति ज त्वमुत्तममितीत्येतद्यशोबुद्धिविवर्धनं
वैरूप्य-निवारण से संबद्ध ‘अष्टक’ का नित्य प्रयोग करने वाला श्री-समृद्धि पाता है। ‘सप्ताष्टक’ का प्रयोग करने वाला सभी कामनाएँ प्राप्त करता है। “शपन्त्वहन् …” इस मंत्र के जप और होम से शत्रुओं का नाश होता है। “इन्द्र वनं वनिक् …”, “अग्ने सौभाग्य …” तथा “त्वमुत्तमम् …” आदि पाठ भी हैं; इनमें अंतिम को यश और बुद्धि-वृद्धि करने वाला कहा गया है।
Verse 18
गव्येषुणेति यो नित्यं सायं प्रातरतन्त्रितः उपस्थानं गवां कुर्यात्तस्य स्युस्ताः सदा गृहे यथा मृगमतीत्येतत् स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं येन चेहदिदञ्चैव गर्भलाभकरं भवेत्
जो व्यक्ति सायं और प्रातः एकाग्र होकर नित्य “गव्येषुणे” का जप करता है और गौओं की श्रद्धापूर्वक उपासना/उपस्थान करता है, उसके घर में गौएँ सदा निवास करती हैं। “यथा मृगमती” नामक यह आचरण स्त्रियों के सौभाग्य को बढ़ाने वाला कहा गया है; और इससे इस लोक तथा परलोक—दोनों में गर्भधारण/संतान-लाभ होता है।
Verse 19
घृताक्तन्तु यवद्रोणं वात आवातु भेषजं अनेन विधिवत् सर्वां मायां व्यपोहति अयन्ते योनिरित्येतत् पुत्रलाभकरं भवेत् शिवः शिवाभिरित्येतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं
घी से अभ्यक्त जौ का एक द्रोण, “वात आवातु भेषजम्” का उच्चारण करते हुए विधिपूर्वक प्रयोग किया जाए तो वह समस्त (विरोधी) माया/अभिचार को दूर कर देता है। “अयन्ते योनिः” यह मंत्र पुत्रलाभ देने वाला कहा गया है। और “शिवः शिवाभिः” यह मंत्र सौभाग्य बढ़ाने वाला कहा गया है।
Verse 20
प्रदेवो दासेन तिलान् हुत्वा कार्मणकृन्तनं अभि त्वा पूर्वपीतये वषट्कारसमन्वितं वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् मुञ्चामि त्वेति कथितमपमृत्युनिवारणं
सेवक के द्वारा तिलों की आहुति देकर कार्मण-छेदन का कर्म करना चाहिए—“अभि त्वा पूर्वपीतये” इस मंत्र को वषट्कार सहित। “वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि” से यात्रा का स्वस्त्ययन होता है। और “मुञ्चामि त्वा” यह मंत्र अपमृत्यु (अकाल मृत्यु) के निवारण का साधन कहा गया है।
Verse 21
वासकेध्मसहस्रन्तु हुतं युद्धे जयप्रदं हस्त्यश्वपुरुषान् कुर्याद्बुधः पिष्टमयान् शुभान् अथर्वशिरसो ऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते प्राधान्येन तु मन्त्राणां किञ्चित् कर्म तवेरितं
वासक की लकड़ियों के हजार टुकड़ों की आहुति युद्ध में विजय देने वाली होती है। विद्वान् को आटे से हाथी, घोड़े और पुरुष के शुभ पुतले बनाने चाहिए। अथर्वशिरस् का अध्येता सब पापों से मुक्त होता है। इस प्रकार मंत्रों की प्रधानता बताते हुए तुम्हें एक विशेष कर्म कहा गया।
Verse 22
परकीयानथोद्देश्य प्रधानपुरुषांस् तथा सुस्विन्नान् पिष्टकवरान् क्षुरेणोत् कृत्य भागशः वृक्षाणां यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः आज्यञ्च व्रीहयश् चैव तथा वै गौरसर्षपाः
दूसरों के आश्रितों (दरिद्रों) के लिए तथा प्रधान ऋत्विजों के लिए भाग अलग करके, अच्छी तरह पके पिष्टक (यज्ञ-केक) को छुरी से भाग-भाग काटे। फिर यज्ञयोग्य वृक्षों की समिधाएँ प्रथम आहुति हैं; और घी, चावल के दाने तथा श्वेत सरसों भी (आहुति-द्रव्य) हैं।
Verse 23
अभि त्वा शूर णोनुमो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् कृत्वा सर्षपतैलाक्तान् क्रोधेन जुहुयात्ततः अक्षतानि तिलाश् चैव दधिक्षीरे च भार्गव दर्भास्तथैव दूर्वाश् च विल्वानि कमलानि च
‘हे शूर! इस मंत्र के द्वारा हम तुम्हारे विरुद्ध आवाहन करते हैं।’ यह करके मंत्रवेत्ता फिर क्रोधयुक्त (तीव्र) कर्म में सरसों के तेल से लिप्त और सरसों मिले हुए हव्य की आहुति दे। तत्पश्चात्, हे भार्गव! अक्षत, तिल, दही और दूध, तथा दर्भ, दूर्वा, बिल्व-पत्र और कमल-पुष्प भी आहुति में दे।
Verse 24
परिप्रियादेव कारिरिति ख , छ च परिप्रियादेव कविरिति घ , ञ च मन्त्रेणेति ख , छ , ज च एतत् कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात् गारुडं वामदेव्यञ्च रथन्तरवृहद्रथौ शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि सर्वशः तैलङ्कणानि धर्मज्ञ राजिका रुधिरं विषं
‘परिप्रियादेव कारिरिति’—ख और छ पाठ में; ‘परिप्रियादेव कविरिति’—घ और ञ पाठ में; तथा ‘मंत्रेणेति’—ख, छ और ज पाठ में है। यह कर्म करके बुद्धिमान युद्ध में विजय पाता है। गारुड और वामदेव (मंत्र), तथा रथंतर और वृहद्रथ (साम) सर्वथा शांति और पुष्टि करने वाले कहे गए हैं। हे धर्मज्ञ! द्रव्य हैं—तेल, लेप/अंजन, रजिका (सरसों), रक्त और विष।
Verse 25
सर्वपापप्रशमनाः कथिताः संशयं विना समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् आर्षं वै दैवतं छन्दो विनियोगज्ञ आचरेत्
ये समिधाएँ निःसंदेह सर्वपाप-प्रशमन करने वाली कही गई हैं। अभिचार कर्मों में काँटों वाली समिधाओं का प्रयोग करना चाहिए। जो विनियोग (उपयोग-विधि) जानता हो, वह ऋषि, देवता और छंद का यथावत् निर्दिष्ट करके आचरण करे।
A mapping of Saṃhitā-japa and gaṇa-homa applications—each mantra-set and oblation-group is assigned a specific prayojana (peace, health, fearlessness, prosperity, victory, fertility, safe travel), with procedural add-ons like ghee offerings, amulets, and mekhalā-bandha.
It frames pacification and protection rites as dharmic stabilization: removing fear, disease, sin, and untimely death supports purity, steadiness, and sustained sādhana, aligning ritual efficacy with inner discipline and higher aims.
Correct performance depends on viniyoga—explicitly knowing and applying the ṛṣi (seer), devatā (presiding deity), and chandas (metre), and selecting appropriate samidh (including thorny fuel for abhicāra).