Adhyaya 96
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 96124 Verses

Adhyaya 96

Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)

अध्याय 96 में अधिवासन-विधि का वर्णन है, जो मंदिर-प्रतिष्ठा में अनुशासित प्रवेश है। स्नान व नित्यकर्म से शुद्ध गुरु सहायक-पुरोहितों सहित यज्ञमंडप में जाकर रक्षा, क्रम और देव-सन्निधि स्थापित करता है। तोरण-पूजा, द्वारपालों व रक्षोपकरणों की स्थापना से विघ्न-निवारण और क्रतु की सुरक्षा होती है। ध्वज-देवता, क्षेत्रपाल, कलशों पर लोकपाल, तथा मंत्र, होम, उपहार और ध्यान द्वारा दिशाओं व सीमाओं की रक्षा दृढ़ की जाती है। आगे बाह्य वास्तु से अंतःवास्तु की ओर—भूतशुद्धि, अंतర్యाग, मंत्र-द्रव्य-शोधन, बहुस्तरीय न्यास, और अंत में सर्वव्यापी निष्कल शिव का लिंग में प्रतिष्ठापन। होम, शाखानुसार वेद-पाठ का विनियोग, तथा अभिषेक-क्रम—पंचगव्य, पंचामृत, तीर्थ-जल, औषधि-धाराएँ—के बाद प्रतिमा-संस्कार, शयन, और लक्ष्मी-अवतरण/चिह्नन की प्रमाण-मान सहित विधि आती है। अंत में अधिवास को नियत रात्रि-निवास (या संक्षिप्त विकल्प) बताकर, संक्षेप में भी फलदायकता स्वीकारते हुए, इसे धर्म-सिद्धि और शिव-प्राप्ति का सेतु कहा गया है।

Shlokas

Verse 1

ज शङ्खिनीत्योषधीगण इति ङ , ज , च हेमताम्रमयो रङ्गराजजञ्चेति ख पारदे इति ख , छ च गन्धकत्रिकमित्यष्टौ इति घ अथ षण्णवतितमो ऽध्यायः अधिवासनविधिः ईश्वर उवाच स्नात्वा नित्यद्वयं कृत्वा प्रणवार्घकरो गुरुः सहायैर् मूर्तिपैर् विप्रैः सह गच्छेन्मखालयं

अब छियानवेवाँ अध्याय—अधिवासन-विधि। ईश्वर बोले: स्नान करके और नित्य के दो कर्म सम्पन्न कर, गुरु ओंकार (प्रणव) से युक्त अर्घ्य तैयार करके, सहायकों, मूर्तिपों तथा ब्राह्मण ऋत्विजों के साथ यज्ञशाला में जाए।

Verse 2

क्षान्त्यादितोरणांस्तत्र पूर्ववत् पूजयेत् क्रमात् प्रदक्षिणक्रमादेषां शाखायां द्वारपालकान्

वहाँ क्षान्ति आदि तोरणों की, पूर्ववत् विधि से क्रमशः पूजा करे; और प्रदक्षिणा के क्रम के अनुसार उन शाखाओं पर स्थित द्वारपालों की भी पूजा करे।

Verse 3

प्राचि नन्दिमहाकालौ याम्ये भृङ्गिविनायकौ वारुणे वृषभस्कन्दौ देवीचण्डौ ततोत्तरे

पूर्व दिशा में नन्दी और महाकाल; दक्षिण में भृङ्गी और विनायक; पश्चिम (वारुण) दिशा में वृषभ और स्कन्द; और उसके उत्तर में देवी और चण्ड को (स्थापित करे)।

Verse 4

तच्छाखामूलदेशस्थौ प्रशान्तशिशिरौ घटौ पर्जन्याशोकनामानौ भूतं सञ्जीवनामृतौ

उस शाखा के मूल-प्रदेश में दो शांत, शीतल घट रखे थे, जिनके नाम पर्जन्य और अशोक थे; वे मृत को भी जिलाने में समर्थ संजीवनामृत से परिपूर्ण थे।

Verse 5

धनदश्रीप्रदौ द्वौ द्वौ पूजयेदनुपूर्वशः स्वनामभिश् चतुर्थ्यन्तैः प्रणवादिनमोन्तगैः

उन्हें युग्म-युग्म करके, उचित क्रम से पूजे; उनके-अपने नामों को चतुर्थी विभक्ति में रखकर, आरम्भ में ‘ॐ’ और अंत में ‘नमः’ जोड़कर।

Verse 6

लोकग्रहवसुद्वाःस्थस्रवन्तीनां द्वयं द्वयं ङ च भूतसञ्जीवनासुतौ इति छ भूतसञ्जीवनामृतौ इति ख , ज च धनदद्विपदौ इति ख धनदौ द्विपदौ इति घ धनदश्चापदौ इति ज पूजयेदथ पूर्वश इति ग लोकग्रहवसुद्वाःस्थहस्तादीनामिति ग भानुत्रयं युगं वेदो लक्ष्मीर्गणपतिस् तथा

लोकग्रह, वसु, द्वाःस्थ और स्रवन्ती आदि के समूहों में वस्तुएँ दो-दो करके ग्रहण की जाती हैं; और आगे भी इसी प्रकार। किसी पाठ में ‘भूत-सञ्जीवन-आसुतौ’ है, अन्य में ‘भूत-सञ्जीवन-अमृतौ’। इसी तरह ‘धनद-द्विपदौ’, या ‘धनदौ द्विपदौ’, या ‘धनदश्चापदौ’—ऐसे पाठभेद मिलते हैं। कहीं ‘फिर पूर्व क्रम से पूजे’ कहा है, और कहीं ‘लोकग्रह-वसु-द्वाःस्थ—हस्त आदि’ का संकेत है। सूची में सूर्य का त्रय, युग, वेद, लक्ष्मी और गणपति भी सम्मिलित हैं।

Verse 7

इति देवामखागारे तिष्ठन्ति प्रतितोरणं विघ्नसङ्घापनोदाय क्रतोः संरक्षणाय च

इस प्रकार देव-यज्ञशाला में वे प्रत्येक तोरण/द्वार पर स्थित रहते हैं—विघ्नों के समूह को दूर करने और यज्ञ (क्रतु) की रक्षा के लिए भी।

Verse 8

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खड्गं पाशं ध्वजंगदां त्रिशूलं चक्रमम्भोजम्पताकास्वर्चयेत् क्रमात्

पताकाओं/ध्वज-स्थानों पर क्रम से वज्र, शक्ति, दण्ड, खड्ग, पाश, ध्वज, गदा, त्रिशूल, चक्र और अम्भोज (कमल) की पूजा करे।

Verse 9

ॐ ह्रूं फट् नमः ॐ ह्रूं फट् द्वाःस्थशक्तये ह्रूं फट् नमः इत्य् आदिमन्त्रैः कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

आरम्भिक मन्त्रों—‘ॐ ह्रूं फट् नमः’ तथा ‘ॐ ह्रूं फट् द्वाःस्थ-शक्तये, ह्रूं फट् नमः’—के द्वारा द्वारपालों का आवाहन/स्थापन करे: कुमुद, कुमुदाक्ष, पुण्डरीक, फिर वामन, शङ्कुकर्ण, सर्वनेत्र, सुमुख और सुप्रतिष्ठित।

Verse 10

ध्वजाष्टदेवताः पूज्याः पूर्वादौ भूतकोटिभिः ॐ कौं कुमुदाय नम इत्य् आदिमन्त्रैः

ध्वज की आठ देवताओं की पूर्व आदि दिशाओं में क्रम से, असंख्य भूत-गणों सहित पूजा करनी चाहिए; ‘ॐ कौं कुमुदाय नमः’ आदि प्रारम्भिक मन्त्रों से।

Verse 11

हेतुकं त्रिपुरघ्नञ्च शक्त्याख्यं यमजिह्वकं कालं करालिनं षष्ठमेकाङ्घ्रिम्भीममष्टकं

उनके नाम हैं—हेतुक, त्रिपुरघ्न, शक्त्याख्य, यमजिह्वक, काल, करालिन (छठा), एकाङ्घ्रि, और भीम (आठवाँ)।

Verse 12

तथैव पूजयेद् दिक्षु क्षेत्रपालाननुक्रमात् ॐ हुं फट् वक्राय हुं फट् नम इति ग ॐ हुं फट् वज्राय हुं फट् नम इति ङ प्रमुख इति ज ध्वजाश् च देवता इति ग पूजादौ इति ङ , ज च बुद्धाख्यमिति ग बुद्ध्याख्यमिति ज अजजिह्वकमिति ज बलिभिः कुसुमैर् धूपैः सन्तुष्टान् परिभावयेत्

इसी प्रकार आठों दिशाओं में क्षेत्रपालों की क्रम से पूजा करे—‘ॐ हुं फट् वक्राय हुं फट् नमः’, ‘ॐ हुं फट् वज्राय हुं फट् नमः’ आदि मन्त्रों (पाठभेदानुसार) का जप करते हुए। फिर बलि, पुष्प और धूप से उन्हें संतुष्ट मानकर यथोचित सम्मान करे।

Verse 13

कम्बलास्तृतेषु वर्णेषु वंशस्थूणास्वनुक्रमात् पञ्च क्षित्यादितत्त्वानि सद्योजातादिभिर्यजेत्

बिछाए गए रंगीन कम्बलों पर तथा बाँस के स्तम्भों पर क्रम से, पृथ्वी आदि पाँच तत्त्वों का सद्योजात आदि मन्त्रों द्वारा यजन/पूजन करना चाहिए।

Verse 14

सदाशिवपदव्यापि मण्डपं धाम शाङ्करं पताकाशक्तिसंयुक्तं तत्त्वदृष्ट्यावलोकयेत्

तत्त्वदृष्टि से शाङ्कर धाम के मण्डप का ध्यान करे, जो सदाशिव-पद से व्याप्त है और पताकाओं तथा शक्ति-चिह्न से संयुक्त है।

Verse 15

दिव्यान्तरिक्षभूमिष्ठविघ्नानुत्सार्य पूर्ववत् प्रविशेत् पश्चिमद्वारा शेषद्वाराणि दर्शयेत्

दैवी, आन्तरिक्ष और भूमिगत विघ्नों को दूर करके, पूर्वविधि के अनुसार पश्चिम द्वार से प्रवेश करे और फिर शेष द्वारों को प्रदर्शित करे।

Verse 16

प्रदक्षिणक्रमाद्गत्वा निविष्टोवेदिदक्षिणे उत्तराभिमुखः कुर्याद् भूतशुद्धिं यथा पुरा

प्रदक्षिणा-क्रम से जाकर, वेदी के दक्षिण भाग में बैठकर, उत्तराभिमुख होकर, पूर्ववत् भूतशुद्धि करे।

Verse 17

अन्तर्यागं विशेषार्घ्यं मन्त्रद्रव्यादिशोधनं कुर्वीत आत्मनः पूजां पञ्चगव्यादि पूर्ववत्

अन्तर्याग, विशेषार्घ्य तथा मन्त्र, द्रव्य आदि का शोधन करे; और पञ्चगव्य आदि से पूर्ववत् आत्मपूजा भी करे।

Verse 18

साधारङ्कलसन्तस्मिन् विन्यसेत्तदनन्तरं विशेषाच्छिवतत्त्वाय तत्त्वत्रयमनुक्रमात्

उस साधार-कलश पर तत्पश्चात् विन्यास करे; और विशेषतः शिवतत्त्व के लिए तत्त्वत्रय को क्रमशः स्थापित करे।

Verse 19

ललाटस्कन्धपादान्तं शिवविद्यात्मकं परं रुद्रनारायणब्रह्मदैवतं निजसञ्चरैः

ललाट से स्कन्ध तक और पादान्त तक, शिवविद्या-स्वरूप परम तत्त्व का ध्यान/विन्यास करे; जिसके अधिदेव रुद्र, नारायण और ब्रह्मा हैं—उसे अपने नियत सञ्चार (न्यास-क्रम) से स्थापित करे।

Verse 20

अ तत्तु दृष्ट्यावलोकयेदिति ख , छ च शेषद्वाराणि चङ्क्रमेदिति ख , छ च शेषद्वाराणि पूजयेदिति छ स्वात्मन इति ख , घ , छ , ज च निजसंवरैर् इति ग , ङ च निजसञ्चयैर् इति घ ॐ हं हां मूर्तीस्तदीश्वरांस्तत्र पूर्ववद्विनिवेशयेत् तद्व्यापकं शिवं साङ्गं शिवहस्तञ्च मूर्धनि

तब एकाग्र दृष्टि से उस तत्त्व का अवलोकन करे। शेष ‘द्वारों’ (देह-स्थानों) की परिक्रमा करके उनका पूजन करे। यह सब अपने ही आत्मस्वरूप में, अपने संयमों और अपने संचित पुण्य/शक्ति के साथ करे। “ॐ हं हां” का जप करते हुए, पूर्ववत् वहाँ मूर्तियों और उनके अधिष्ठाता ईश्वरों का न्यास करे; तथा सर्वव्यापक, साङ्ग शिव का और शिव-हस्त का मस्तक पर न्यास करे।

Verse 21

ब्रह्मरन्ध्रप्रविष्टेन तेजसा वाह्यसान्तरं तमःपटलमाधूय प्रद्योतितदिगन्तरं

ब्रह्मरन्ध्र में प्रविष्ट तेज से बाह्य और आन्तरिक अन्धकार का आवरण झड़ जाता है और दिशाओं के अन्त तक प्रकाश फैल जाता है।

Verse 22

आत्मानं मूर्तिपैः सार्धं स्रग्वस्त्रकुसुमादिभिः भूषयित्वा शिवोस्मीति ध्यात्वा बोघासिमुद्धरेत्

मूर्तियों के सहचर देवताओं सहित अपने को माला, वस्त्र, पुष्प आदि से अलंकृत करके, “मैं शिव हूँ” ऐसा ध्यान कर, फिर बोधासि (ज्ञान-खड्ग) को खींचे/उद्धृत करे।

Verse 23

चतुष्पदान्तसंस्कारैः संस्कुर्यान्मखमण्डपं विक्षिप्य विकिरादीनि कुशकूर्चोपसंहरेत्

‘चतुष्पद’ तक और अन्त्य संस्कारों द्वारा यज्ञ-मण्डप का संस्कार करे। फिर विकिर आदि का प्रक्षेप करके, कुश-कूर्च (कुश-झाड़ू) से उन्हें समेट ले।

Verse 24

आसनीकृत्य वर्धन्यां वास्त्वादीन् पूर्ववद्यजेत् शिवकुम्भास्त्रवर्धन्यौ पूजयेच्च स्थिरासने

आसन ग्रहण करके वर्धनी-पात्र में वास्तु आदि देवताओं का पूर्ववत् यजन/पूजन करे। और स्थिर आसन पर बैठकर शिव-कुम्भ, अस्त्र (मन्त्र) तथा वर्धनी की भी पूजा करे।

Verse 25

स्वदिक्षु कलशारूढांल्लोकपालाननुक्रमात् वाहायुधादिसंयुक्तान् पूजयेद्विधिना यथा

अपनी-अपनी दिशाओं में स्थापित कलशों पर आरूढ़ लोकपालों का, उनके वाहन, आयुध और अन्य चिह्नों सहित, क्रमशः विधिपूर्वक पूजन करे।

Verse 26

ऐरावतगजारूढं स्वर्णवर्णं किरीटिनं सहस्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

ऐरावत हाथी पर आरूढ़, स्वर्णवर्ण, मुकुटधारी, सहस्रनेत्र और वज्रधारी शक्र (इन्द्र) का ध्यान करे।

Verse 27

सप्तार्चिषं च विभ्राणमक्षमालां कमण्डलुं ज्वालामालाकुलं रक्तं शक्तिहस्तमजासनं

सप्तज्वालायुक्त, अक्षमाला और कमण्डलु धारण किए हुए, ज्वालामाला से आवृत, रक्तवर्ण, हाथ में शक्ति लिए, अज-आसन पर स्थित (देवता) का ध्यान करे।

Verse 28

भास्त्रवर्धन्यां पूजयेदस्थिरासने इति घ , ज च वर्णवस्त्रमिति ग स्वर्णवस्त्रमिति ख , ज , च कालं मालाकुलं रक्तमिति ख , ग , ङ , छ च कालं मालाकुलं, व्यक्तमिति ग ज्वालामालाकुलं सक्तमिति घ महिषस्थं दण्डहस्तं यमं कालानलं स्मरेत् रक्तनेत्रं स्वरारूढं खड्गहस्तञ्च नैरृतं

भास्त्रवर्धनी में (कुछ पाठों के अनुसार) अस्थिर आसन पर स्थित उसे पूजे। वह वर्णवस्त्र या स्वर्णवस्त्र धारण करता है—ऐसा भेद पाठों में है। यम को ‘काल’ रूप में स्मरे: माला से युक्त, रक्तवर्ण (या स्पष्ट प्रकट), ज्वालामाला से आवृत, महिष पर आरूढ़, दण्डधारी, ‘कालानल’ स्वरूप। तथा नैऋत को भी स्मरे: रक्तनेत्र, घोड़े पर आरूढ़, खड्गहस्त।

Verse 29

वरुणं मकरे श्वेतं नागपाशधरं स्मरेत् वायुं च हरिणे नीलं कुवेरं मेघसंस्थितं

वरुण को मकर पर आरूढ़, श्वेतवर्ण और नागपाशधारी स्मरे; वायु को हरिण पर आरूढ़ नीलवर्ण; और कुबेर को मेघ पर स्थित स्मरे।

Verse 30

त्रिशूलिनं वृषे चेशं कूर्मेनन्तन्तु चक्रिणं ब्राह्माणं हंसगं ध्यायेच्चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजं

त्रिशूलधारी, वृषभ पर आरूढ़ ईश (शिव) का; कूर्म तथा अनन्त रूप में चक्रधारी विष्णु का; और हंसवाहन, चतुर्मुख-चतुर्भुज ब्रह्मा का ध्यान करना चाहिए।

Verse 31

स्तम्भमूलेषु कुम्भेषु वेद्यां धर्मादिकान् यजेत् दिक्षु कुम्भेष्वनन्तादीन् पूजयन्त्यपि केचन

स्तम्भों के मूल में रखे कलशों में तथा वेदी पर धर्म आदि का पूजन करे; और दिशाओं में रखे कलशों में कुछ लोग अनन्त आदि का भी पूजन करते हैं।

Verse 32

शिवाज्ञां श्रावयेत् कुम्भं भ्रामयेदात्मपृष्ठगं पूर्ववत् स्थापयेदादौ कुम्भं तदनु वर्धनीं

कलश को शिवाज्ञा (मंत्र) ‘श्रावित’ कराए, फिर उसे अपनी पीठ पर रखकर घुमाए; तत्पश्चात् पूर्ववत् पहले कलश को स्थापित करे और उसके बाद वर्धनी पात्र को रखे।

Verse 33

शिवं स्थिरासनं कुम्भे शस्त्रार्थञ्च ध्रुवासनं पूजयित्वा यथापूर्वं स्पृशेदुद्भवमुद्रया

कुम्भ में शिव के ‘स्थिरासन’ तथा शस्त्र-कार्य हेतु ‘ध्रुवासन’ का पूर्ववत् पूजन करके, फिर उद्भव-मुद्रा से (उस आसन/कुम्भ को) स्पर्श करे।

Verse 34

निजयागं जगन्नाथ रक्ष भक्तानुकम्पया एभिः संश्राव्य रक्षार्थं कुम्भे खड्गं निवेशयेत्

“हे जगन्नाथ! भक्तों पर अनुकम्पा करके मेरे याग की रक्षा करो।” ऐसे रक्षामंत्रों को श्रावित कराकर, रक्षा हेतु कलश में खड्ग (तलवार) स्थापित करे।

Verse 35

दीक्षास्थापनयोः कुम्भे स्थण्डिले मण्डले ऽथवा मण्डलेभ्यर्च्य देवेशं व्रजेद्वै कुण्डसन्निधौ

दीक्षा और स्थापना के कर्म में कुम्भ, स्थण्डिल या मण्डल में पूजा की जाए। मण्डलों द्वारा देवेश का अर्चन करके फिर निश्चय ही कुण्ड के समीप जाए।

Verse 36

कुण्डनाभिं पुरस्कृत्य निनिष्ठा मूर्तिधारिणः गुरोरादेशतः कुर्युर् निजकुण्डेषु संस्कृतिं

कुण्ड की नाभि (मध्य) को अग्र में रखकर, दीक्षित साधक—जो मूर्ति-धारण करते हैं—गुरु की आज्ञा से अपने-अपने कुण्डों में संस्कार-शुद्धि करें।

Verse 37

ष्ठगमिति घ स्थिरासने इति ख , घ च शस्त्राणुञ्चेति ख , ग , छ च इमं यागमिति ङ शङ्खन्निवेदयेदिति ग खड्गन्निवेदयेदिति घ , ङ च कुर्युर् निजकुम्भेष्विति ख , घ , छ , ज च जपेयुर्जापिनः सङ्ख्यं मन्त्रमन्ये तु संहितां पठेयुर्ब्राह्मणाः शान्तिं स्वशाखावेदपारगाः

कुछ पाठों में ‘ष्ठगम्’, कुछ में ‘स्थिर आसन पर’, और कहीं ‘शस्त्रों का लेपन/संस्कार’ तथा ‘यह याग’—ऐसे भेद हैं। कहीं ‘शंख निवेदित करे’, कहीं ‘खड्ग निवेदित करे’, और कहीं ‘अपने कुम्भों में करें’—ऐसा भी है। जप करने वाले नियत संख्या से मंत्र-जप करें; पर अन्य ब्राह्मण, अपनी शाखा के वेद में पारंगत, शान्ति हेतु संहिता-पाठ करें।

Verse 38

श्रीसूक्तं पावमानीश् च मैत्रकञ्च वृषाकपिं ऋग्वेदी सर्वदिग्भागे सर्वमेतत् समुच्चरेत्

ऋग्वेदी पुरोहित श्रीसूक्त, पावमानी, मैत्रक और वृषाकपि—इन सबका पाठ सभी दिशाओं की ओर करे।

Verse 39

देवव्रतन्तु भारुण्डं ज्येष्ठसाम रथन्तरं पुरुषं गीतिमेतानि सामवेदी तु दक्षिणे

‘देवव्रत’, ‘भारुण्ड’, ‘ज्येष्ठसाम’, ‘रथन्तर’, ‘पुरुष’ और ‘गीति’—ये साम-गान हैं; सामवेदी पुरोहित का स्थान दक्षिण दिशा में हो।

Verse 40

रुद्रं पुरुषसूक्तञ्च श्लोकाध्यायं विशेषतः ब्राह्मणञ्च यजुर्वेदी पश्चिमायां समुच्चरेत्

यजुर्वेदी को पश्चिम दिशा में स्थित होकर रुद्रपाठ, पुरुषसूक्त तथा विशेष रूप से विहित श्लोक-समूह और अध्याय का पाठ, ब्राह्मण-भागों सहित करना चाहिए।

Verse 41

नीलरुद्रं तथाथर्वी सूक्ष्मासूक्ष्मन्तथैव च उत्तरे ऽथर्वशीर्षञ्च तत्परस्तु समुद्धरेत्

उसे नीलरुद्र, अथर्वी, तथा सूक्ष्म और असूक्ष्म का भी पाठ करना चाहिए; और तत्पर होकर अंत में सम्यक् रूप से अथर्वशीर्ष का पाठ उपसंहार के रूप में करे।

Verse 42

आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्य प्रतिकुण्डं प्रदापयेत् वह्नेः पूर्वादिकान् भागान् पूर्वकुण्डादितः क्रमात्

आचार्य अग्नि उत्पन्न करके प्रतिकुण्ड में भी उसे प्रज्वलित कराए; और पूर्वकुण्ड से आरम्भ करके क्रमशः पूर्व आदि दिशाओं के अनुसार अग्नि के भागों का विन्यास करे।

Verse 43

धूपदीपचरूणाञ्च ददीताग्निं समुद्धरेत् पूर्ववच्छिवमभ्यर्च्य शिवाग्नौ मन्त्रतर्पणं

धूप, दीप और चरु की आहुति देकर फिर अग्नि को समुद्धृत करे; और पूर्ववत् शिव की पूजा करके शिवाग्नि में मन्त्र-तर्पण करे।

Verse 44

देशकालादिसम्पत्तौ दुर् निमित्तप्रशान्तये प्रदीपयेदिति घ पूर्वादिदिग्भागादिति ज पूर्वादिकाद्भागादिति घ सर्वकुण्डादित इति ख , छ , च आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्येत्यादिः ददीताग्निं समुद्धरेदित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति देशकालादिसङ्ख्याप्तौ इति घ होमङ्कृत्वा तु मन्त्रज्ञः पूर्णां दत्त्वा शुभावहां

देश, काल आदि की सम्यक् उपलब्धि होने पर दुर्-निमित्तों की शान्ति हेतु अग्नि प्रज्वलित करनी चाहिए—ऐसा कहा है। पाठभेद: ‘पूर्वादि दिग्भागात्’ अथवा ‘पूर्वादिकाद् भागात्’; तथा ‘सर्वकुण्डादितः’। ‘ग’ पाण्डुलिपि में ‘आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्य…’ से ‘ददीताग्निं समुद्धरेत्’ तक का पाठ नहीं है। देश-काल आदि की गणना पूर्ण होने पर मन्त्रज्ञ होम करके शुभावहा पूर्णाहुति दे।

Verse 45

पूर्ववच्चरुकं कृत्वा प्रतिकुण्डं निवेदयेत् यजमानालङ्कृतास्तु व्रजेयुः स्नानमण्डपं

पूर्ववत् चरु (पका हुआ हवि) तैयार करके उसे प्रतिकुण्ड में अर्पित करे। तत्पश्चात् अलंकृत यजमान स्नान-मण्डप की ओर जाएँ।

Verse 46

भद्रपीठे निधायेशं ताडयित्वावगुण्ठयेत् स्नापयेत् पूजयित्वा तु मृदा काषायवारिणा

भगवान् को भद्रपीठ पर स्थापित करके विधिपूर्वक स्पर्श-ताडन करे और फिर आवरण करे। तत्पश्चात् पूजन करके मृदा तथा कषाय-जल से स्नान कराए।

Verse 47

गोमूत्रैर् गोमयेनापि वारिणा चान्तरान्तरा भस्मना गन्धतोयेन फडन्तास्त्रेण वारिणा

गोमूत्र और गोमय से भी, तथा बीच-बीच में जल छिड़कते हुए; भस्म, गन्ध-जल और ‘फड्’ अन्त अस्त्र-मन्त्र से अभिमन्त्रित जल द्वारा (शुद्धि/रक्षा) करे।

Verse 48

देशिको मूर्तिपैः सार्धं कृत्वा कारणशोधनं धर्मजप्तेन सञ्छाट्य पीतवर्णेन वाससा

देशिक आचार्य मूर्तिकारों के साथ कारण-शोधन करके, धर्म-मन्त्र-जप से पवित्र किए हुए पीतवर्ण वस्त्र से उसे पोंछकर शुद्ध करे।

Verse 49

सम्पूज्य सितपुष्पैश् च नयेदुत्तरवेदिकां तत्र दत्तासनायाञ्च शय्यायां सन्निवेश्य च

श्वेत पुष्पों से सम्यक् पूजन करके उसे उत्तर-वेदी की ओर ले जाए। वहाँ आसन देकर, शय्या पर भी उसे प्रतिष्ठित/बैठा दे।

Verse 50

कुङ्कुमालिप्तसूत्रेण विभज्य गुरुरालिखेत् शलाकया सुवर्णस्य अक्षिणी शस्त्रकर्मणा

कुंकुम-लेपित सूत से पहले रेखाएँ/भाग निर्धारित करके वैद्य-गुरु को शल्य-रेखा अंकित करनी चाहिए; फिर स्वर्ण-शलाका से नेत्रों पर शास्त्रोक्त शल्यकर्म करना चाहिए।

Verse 51

अञ्जयेल्लक्ष्मकृत् पश्चाच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा कृतकर्मा च शस्त्रेण लक्ष्मी शिल्पी समुत्क्षिपेत्

इसके बाद लक्ष्म-चिह्न बनाने वाला शास्त्रदृष्ट विधि से उस स्थान का अंजन/लेपन करे; और विधि पूर्ण होने पर शिल्पी उचित शस्त्र से लक्ष्मी-चिह्न/प्रतिमा को उठाकर स्थापित करे।

Verse 52

त्र्यंशादर्धोथ पादार्धादर्धाया इति छ शास्त्रकर्मणेति ख , ग , छ , ज च शास्त्रवर्मणेति घ शास्त्रकर्मणि इति ड समुत्किरेत् इति घ , ज च त्र्यंशादप्यथेति घ त्र्यंशादधोथेति ज अर्धतो ऽपिवेति ग अर्धतो वरमिति ज सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं शुभं लक्ष्मावतारणं

एक-तिहाई से आधे तक—अथवा चौथाई के आधे (अर्थात् आठवें) से लेकर आधे तक—शास्त्रीय नियम के अनुसार उसे यथाविधि उठाया/स्थापित किया जाए। ‘लक्ष्मी-अवतरण’ नामक यह शुभ कर्म सभी कामनाओं की सिद्धि हेतु किया जाता है।

Verse 53

लिङ्गदीर्घविकारांशे त्रिभक्तं भागवर्णनात् विस्तारो लक्ष्म देहस्य भवेल्लिङ्गस्य सर्वतः

लिङ्ग के दीर्घ-मापित भाग को तीन भागों में बाँटकर जो अनुपात बताया गया है, उसी से लिङ्ग-देह का विस्तार/परिमाण चारों ओर समान रूप से निर्धारित होता है।

Verse 54

यवस्य नवभक्तस्य भागैर् अष्टाभिरावृता हस्तिके लक्ष्मरेखा च गाम्भीर्याद् विस्तरादपि

हाथी में लक्ष्म-रेखा यव के नौ भागों में से आठ भागों से आवृत्त कही गई है; उसका परीक्षण गाम्भीर्य (गहराई) और विस्तार (चौड़ाई) दोनों से करना चाहिए।

Verse 55

एवमष्टांशवृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरात्र च हास्तिके

इसी प्रकार माप में अष्टांश-वृद्धि करने पर, सार्धकर आदि प्रकार के लिङ्ग में पृथ्वी/पीठ का प्रमाण आठ यव होना चाहिए; और हास्तिक (एक हस्त) प्रकार में गम्भीरा (गहराई) भी उसी अनुसार निर्धारित की जाए।

Verse 56

एवमष्टांश वृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरान्नवहास्तिके

इसी प्रकार अष्टांश-वृद्धि करने पर, सार्धकर आदि प्रकार के लिङ्ग में पृथ्वी (पीठ) आठ यव की हो; और नव-हस्त (नौ हस्त) लिङ्ग में गम्भीरा (गहराई) स्थापित की जाए।

Verse 57

शाम्भवेषु च लिङ्गेषु पादवृद्धेषु सर्वतः लक्ष्म देहस्य विष्कम्भो भवेद्वै यववर्धनात्

शाम्भव (शिवसम्बन्धी) लिङ्गों में, जब चारों ओर पाद (आधार/पदचिह्न) विकसित हों, तब यह शुभ लक्षण है—यव-चिह्नों की वृद्धि से देह का विष्कम्भ (विस्तार) निश्चय ही बढ़ता है।

Verse 58

गम्भीरत्वष्टयुवाभ्यां रेखापि त्र्यंशवृद्धितः सर्वेषु च भवेत् सूक्ष्मां लिङ्गमस्तकमस्तकं

गम्भीरता तथा नियत प्रमाण के विषय में रेखा (अंकित रेखा) भी एक-तिहाई (त्र्यंश) बढ़ाई जाए; और सभी लिङ्गों में मस्तक-भाग (ऊपरी शिर) पर उसे सूक्ष्म (पतली) बनाया जाए।

Verse 59

गम्भीरा नवहस्तके इति ज सोत्तरेषु इति ज यवस्य नवभक्तस्येत्यादिः पादवृद्धेषु सर्वत इत्य् अन्तः पाठो ङ पुस्तके नास्ति द्व्यंशवृंहितेति ख , घ , छ च त्र्यंशवृंहितेति ङ द्व्यंशवृद्धित इति ज लक्ष्मक्षेत्रेष्टधाभक्ते मूर्ध्निभागद्वये शुभे षड्भागपरिवर्तनमुक्त्वा भागद्वयन्त्वधः

‘गम्भीरा नवहस्तके’ (ज पाण्डुलिपि) तथा ‘सोत्तरेषु’ (ज) ऐसे पाठ-भेद मिलते हैं। ‘यवस्य नवभक्तस्य…’ से आरम्भ वाक्यांश का उल्लेख है। ‘पादवृद्धेषु सर्वतः’ वाला आन्तरिक पाठ ङ पाण्डुलिपि में नहीं है। ख, घ, छ में ‘द्व्यंशवृद्धिते’, ङ में ‘त्र्यंशवृद्धिते’, और ज में ‘द्व्यंशवृद्धित’ पाठ है। लक्ष्म-क्षेत्र को आठ भागों में बाँटने पर मूर्ध्नि के दो भाग शुभ हैं; छह भागों के परिवर्तन का कथन करके, दो भाग नीचे स्थापित करने चाहिए।

Verse 60

रेखात्रयेण सम्बद्धं कारयेत् पृष्टदेशगं रत्नजे लक्षणोद्धारो यवौ हेमसमुद्भवे

तीन रेखाओं से संयुक्त शुभ-चिह्न पीठ-प्रदेश पर बनवाना चाहिए। रत्न से उत्पन्न वस्तु में लक्षण-उद्धार का निर्णय किया जाए; और स्वर्ण से उत्पन्न में ‘यव’ नामक चिह्न विहित है।

Verse 61

स्वरूपं लक्षणन्तेषां प्रभा रत्नेषु निर्मला नयनोन्मीलनं वक्त्रे सान्निध्याय च लक्ष्म तत्

उनका स्वरूप-लक्षण यह है कि रत्नों में निर्मल, अविच्छिन्न प्रभा होती है। जो प्रभा अपने सान्निध्य से नेत्रों को उन्मीलित करे और मुख को प्रसन्न/प्रकाशित करे, वही ‘लक्ष्म’ कहलाती है।

Verse 62

लक्ष्मणोद्धाररेखाञ्च घृतेन मधुना तथा मृत्युञ्जयेन सम्पूज्य शिल्पिदोषनिवृत्तये

शिल्पजन्य दोषों की निवृत्ति के लिए लक्ष्मण-उद्धार रेखाओं की घृत और मधु से विधिपूर्वक पूजा करे, तथा मृत्युञ्जय (मंत्र/विधि) से भी पूजन करे।

Verse 63

अर्चयेच्च ततो लिङ्गं स्नापयित्वा मृदादिभिः शिल्पिनन्तोषयित्वा तु दद्याद्गां गुरवे ततः

तत्पश्चात् लिङ्ग की अर्चना करे। मिट्टी आदि से स्नान कराकर, शिल्पी को संतुष्ट करके, फिर गुरु को दक्षिणा रूप में एक गाय दे।

Verse 64

लिङ्गं धूपादिभिः प्राच्यं गायेयुर्भर्तृगास्त्रयः सव्येन चापसव्येन सूत्रेणाथ कुशेन वा

पूर्वाभिमुख होकर लिङ्ग को धूप आदि उपचारों से सेवित करे। फिर तीन भर्तृग (सेवक-गायक) स्तुति-गान करें। सूत्र या कुश से दाहिने (सव्य) और बाएँ (अपसव्य) दोनों प्रकार से परिक्रमा/परिवेष्टन किया जा सकता है।

Verse 65

स्मृत्वा च रोचनं दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकं गुडलवणधान्याकदानेन विसृजेच्च ताः

देवता/मंत्र का स्मरण करके और रोचना अर्पित करके स्नान, प्रक्षालन, मार्जन आदि शुद्धि-कर्म करे। गुड़, नमक और धनिया-बीज का दान देकर उन अशुचि-दोषों का विसर्जन करे।

Verse 66

गुरुमूर्तिधरैः सार्धं हृदा वा प्रणवेन वा मृत्स्नागोमयगोमूत्रभस्मभिः सलिलान्तरं

गुरु-स्वरूप धारण करने वालों के साथ, हृदय में (ध्यान से) या प्रणव ‘ॐ’ के द्वारा, मिट्टी, गोबर, गोमूत्र और भस्म सहित जल से अंतःशुद्धि करे।

Verse 67

स्नापयेत् पञ्चगव्येन पञ्चामृतपुरःसरं च पुष्पावरोधनं दत्वा कुर्यान्निर्मन्थनादिकमिति ज स्पृष्ट्वा च रोचनां दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकमिति ङ गुरुमूर्तिर्यवैर् इति ख , ङ , ज च ततो मृण्मयगोमूत्रभस्मभिरिति ग स्नापयेदित्यर्धश्लोको छ पुस्तके नास्ति विरूक्षणं कषायैश् च सर्वौषधिजलेन वा

पहले पंचामृत, फिर पंचगव्य से (देवता/वस्तु का) स्नापन करे। पुष्प-आवरण/पुष्प-परिवेष्टन अर्पित करके निर्मन्थन आदि कर्म करे। फिर स्पर्श करके रोचना लगाकर निर्मञ्जन आदि शुद्धि-कर्म करे। इसके बाद मिट्टी, गोमूत्र और भस्म से, तथा कषायों या सर्वौषधि-संस्कृत जल से भी विरूक्षण (छिड़काव/शोषण) करे। (विभिन्न पाण्डुलिपियों में पाठभेद हैं; एक प्रति में अर्धश्लोक नहीं है।)

Verse 68

शुभ्रपुष्पफलस्वर्णरत्नशृङ्गयवोदकैः तथा धारासहस्रेण दिव्यौषधिजलेन च

श्वेत पुष्प-फल, स्वर्ण-रत्न, शृंग तथा यव-जल से; और सहस्र धाराओं से; तथा दिव्य औषधियों से सिद्ध जल से भी (स्नापन) करे।

Verse 69

तीर्थोदकेन गाङ्गेन चन्दनेन च वारिणा क्षीरार्णवादिभिः कुम्भैः शिवकुम्भजलेन च

तीर्थ-जल, गंगा-जल, चंदन-मिश्रित जल; तथा क्षीरार्णव आदि के कुम्भों के जल से, और शिव-कुम्भ के जल से भी (स्नापन) करे।

Verse 70

विरूक्षणं विलेपञ्च सुगन्धैश् चन्दनादिभिः सम्पूज्य ब्रह्मभिः पुष्पैर् वर्मणा रक्तचीवरैः

सुगंधित द्रव्यों—चंदन आदि—से विरूक्षण और विलेपन करके, ब्रह्म-मंत्रों सहित पवित्र पुष्पों से पूर्ण पूजन करे तथा रक्षात्मक वर्म के रूप में लाल वस्त्र (रक्त-चीवर) अर्पित करे।

Verse 71

रक्तरूपेण नीराज्य रक्षातिलकपूर्वकं घृतौषधैर् जलदुग्धैश् च कुशाद्यैर् अर्घ्यसूचितैः

लाल रूप में नीराजन करके, रक्षातिलक पूर्वक, औषधि-युक्त घृत, जल और दुग्ध तथा अर्घ्य-विधान में बताए गए कुश आदि द्रव्यों से यह क्रिया सम्पन्न करे।

Verse 72

द्रव्यैः स्तुत्यादिभिस्तुष्टमर्चयेत् पुरुषाणुना समाचम्य हृदा देवं ब्रूयादुत्थीयतां प्रभो

द्रव्य-उपहारों तथा स्तुति आदि से देव को तुष्ट करके उसका अर्चन करे। फिर पुरुष-मंत्र से आचमन कर, हृदय में देव का स्मरण करके कहे—“उठिए, प्रभो।”

Verse 73

देवं ब्रह्मरथेनैव क्षिप्रं द्रव्याणि तन्नयेत् मण्डपे पश्चिमद्वारे शय्यायां विनिवेशयेत्

देव को ब्रह्म-रथ द्वारा शीघ्र ही (सहित) द्रव्यों के वहाँ ले जाए। और मण्डप में पश्चिम द्वार पर उसे शय्या पर स्थापित करे।

Verse 74

शक्त्यादिशक्तिपर्यन्ते विन्यसेदासने शुभे बहुरूपेण इति ग , घ , ज च स्तुत्यादिभिस्तुत्यमर्घयेदिति ख , छ च पुरुषात्मनेति ख , ग , घ , छ च समाचर्येति ग तर्पयेदिति ख , छ च शक्त्यादिमूर्तिपर्यन्ते इति ख , घ , ज च पश्चिमे पिण्डिकान्तस्य न्यसेद्ब्रह्मशलान्तदा

शुभ आसन पर ‘शक्ति’ से लेकर निर्धारित ‘शक्ति-पर्यन्त’ तक न्यास करे। ‘बहुरूपेण…’ मंत्र से तथा स्तुति आदि द्वारा स्तुत्य देव को अर्घ्य दे। ‘पुरुषात्मने…’ मंत्र से विधिपूर्वक आचरण कर तर्पण करे। ‘शक्त्यादि-मूर्ति-पर्यन्ते…’ मंत्र से पश्चिम दिशा में पिण्डिका के अंत तक, ब्रह्मशला की सीमा तक न्यास स्थापित करे।

Verse 75

शस्त्रमस्त्र शतालब्धनिद्राकुम्भध्रुवासनं प्रकल्प्य शिवकोणे च दत्वार्घ्यं हृदयेन तु

शस्त्र‑अस्त्र, आसन, कुम्भ तथा अन्य स्थिर सामग्री को यथास्थान सजाकर, उन्हें शिव‑कोण में स्थापित करे; फिर हृदय‑मंत्र का जप करते हुए अर्घ्य अर्पित करे।

Verse 76

उत्थाप्योक्तासने लिङ्गं शिरसा पूर्वमस्तकं समारोप्य न्यसेत्तस्मिन् सृष्ट्या धर्मादिवन्दनं

लिङ्ग को उठाकर निर्दिष्ट आसन पर रखे, उसका शिर पूर्वाभिमुख करके वहाँ विधिवत् स्थापित करे; फिर सृष्टि‑क्रमानुसार धर्म आदि का वन्दन करे।

Verse 77

दद्याद्धूपञ्च सम्पूज्य तथा वासांसि वर्मणा गृहोपकृतिनैवेद्यं हृदा दद्यात् स्वशक्तितः

विधिवत् पूजन करके धूप अर्पित करे; उसी प्रकार वस्त्र और वर्म (रक्षा‑उपकरण) भी चढ़ाए। घर में तैयार नैवेद्य को अपनी सामर्थ्य के अनुसार हृदयपूर्वक अर्पित करे।

Verse 78

घृतक्षौद्रयुतं पात्रमभ्यङ्गाय पदान्तिके देशिकश् च स्थितस्तत्र षट्त्रिंशत्तत्त्वसञ्चयं

घी और मधु से युक्त पात्र को चरणों के निकट अभ्यंग के लिए रखे; और आचार्य वहाँ खड़े होकर षट्त्रिंशत् तत्त्वों के संकलन का उपदेश दे।

Verse 79

शक्त्यादिभूमिपर्यन्तं स्वतत्त्वाधिपसंयुतं विन्यस्य पुष्पमालाभिस्त्रिखण्डं परिकल्पयेत्

शक्ति आदि से लेकर भूमि पर्यन्त, अपने‑अपने तत्त्वों के अधिपतियों सहित न्यास करके; पुष्पमालाओं से त्रिखण्ड (तीन विभाग) की रचना करे।

Verse 80

मायापदेशशक्त्यन्तन्तुर्याशाष्टांशवर्तुलं तत्रात्मतत्त्वविद्याख्यं शिवं सृष्टिक्रमण तु

माया-नामक शक्ति के अन्त में तुरीया के सोलहवें अंश का एक ‘वर्तुल’ होता है; वहाँ आत्मतत्त्व-विद्या कहलाने वाले शिव को सृष्टि-क्रम के अनुसार समझना चाहिए।

Verse 81

एकशः प्रतिभागेषु ब्रह्मविष्णुहराधिपान् विन्यस्य मूर्तिमूर्तीशान् पूर्वादिक्रमतो यथा

पूर्व आदि क्रम के अनुसार, विधि के अनुरूप, विभागों में एक-एक करके ब्रह्मा, विष्णु और हर—इन अधिपतियों को, उनकी मूर्तियों तथा मूर्तियों के ईश्वर सहित, स्थापित करना चाहिए।

Verse 82

क्ष्मावह्निर्यजमानार्कजलवायुनिशाकरान् ति षड्लिङ्गतनुसञ्चयमिति ज षड्विंशतत्त्वसञ्चयमिति घ त्रिशृङ्गमिति ग मायाशादशशक्त्यन्ततूर्या ग्राह्या प्रवर्तनमिति ज मायापदेशेति अर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति तत्रानुतत्त्वविध्याख्यमिति ज सृष्टिक्रमेण चेति ग आकाशमूर्तिरूपांस्तान् न्यसेत्तदधिनायकान्

सृष्टि-क्रम के अनुसार पृथ्वी, अग्नि, यजमान, सूर्य, जल, वायु और चन्द्र—इनको आकाश-मूर्ति के रूप मानकर, उनके-उनके अधिनायकों सहित न्यास करना चाहिए।

Verse 83

सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमखेश्वरं महादेवञ्च भीमञ्च मन्त्रास्तद्वाचका इमे

ये मंत्र (शिव के) ‘सर्व’, ‘पशुपति’, ‘उग्र’, ‘रुद्र’, ‘भव’, ‘अखेश्वर’, ‘महादेव’ और ‘भीम’—इन नामों के वाचक हैं।

Verse 84

लवशषचयसाश् च हकारश् च त्रिमात्रिकः प्रणवो हृदयार्णुर्वा मूलमन्त्रो ऽथवा क्वचित्

ल–व, ष, च, य, सा—इन वर्गों के अक्षर तथा ‘ह’ अक्षर, और तीन मात्रा वाला प्रणव (ॐ)—ये ‘हृदय-बीज’ माने गए हैं; अथवा कहीं-कहीं इन्हें मूल-मंत्र भी कहा गया है।

Verse 85

पञ्चकुण्डात्मके यागे मूर्तीः पञ्चाथवा न्यसेत् पृथिवीजलतेजांसि वायुमाकाशमेव च

पाँच कुण्डों वाले यज्ञ में पाँच मूर्तियाँ स्थापित करे—पृथ्वी, जल, तेज (अग्नि), वायु और आकाश।

Verse 86

क्रमात्तदधिपान् पञ्च ब्रह्माणं धरणोधरं रुद्रमीशं सदाख्यञ्च सृष्टिन्यायेन मन्त्रवित्

सृष्टि-क्रम को जानकर मंत्रविद् क्रम से पाँच अधिपतियों का निरूपण करे—ब्रह्मा, धरणीधर, रुद्र, ईश और ‘सदाख्य’ नामक।

Verse 87

मुमुक्षोर्वा निवृत्ताद्याः अजाताद्यास्तदीश्वराः त्रितत्त्वं वाथ सर्वत्र न्यसेद्व्याप्त्यात्मकारणं

मोक्षेच्छु के लिए निवृत्ति आदि शक्तियों का, तथा अजात आदि (शक्तियों) का उनके ईश्वरों सहित न्यास करे; अथवा सर्वत्र व्याप्त आत्मा-रूप कारण माने गए त्रितत्त्व का न्यास करे।

Verse 88

शुद्धे चात्मनि विद्येशा अशुद्धे लोकनायकाः द्रष्टव्या मूर्तिपाश् चैव भोगिनी मन्त्रनायकाः

आत्मा शुद्ध हो तो विद्येशों का सेवन/दर्शन करे; अशुद्ध हो तो लोकनायकों का। तथा मूर्तिपाश, भोगिनियाँ और मंत्रनायक भी यथायोग्य जानने योग्य हैं।

Verse 89

पञ्चविंशत्तथैवाष्टपञ्चत्रीणि यथाक्रमं एषान्तत्त्वं तदीशानामिन्द्रादीनां ततो यथा

पच्चीस, तथा आठ, पाँच और तीन—यथाक्रम। अब इनके तत्त्व और इनके ईश—इन्द्र आदि—का वर्णन आगे क्रम से किया जाता है।

Verse 90

ह , ज च शब्दतत्त्वाधिपतये इति ख , घ , छ च शूक्ष्ममूर्तये इति घ शिवाय नम इत्य् आदि ॐ हां पृथिवीमूर्तये नमः ॐ हां मूर्त्यधिपाय ब्रह्मणे नम इत्य् आदि ॐ हां शिवतत्त्वाधिपाय रुद्राय नम इत्य् आदि नाभिकन्दात्समुच्चार्य घण्टानादविसर्पणं ब्रह्मादिकारणत्यागाद् द्वादशान्तसमाश्रितं

‘ह’ और ‘ज’ का उच्चारण ‘शब्द-तत्त्व के अधिपति को’ इस मंत्र-भाव से करे; तथा ‘ख’, ‘घ’, ‘छ’ का ‘सूक्ष्म-मूर्ति को’ इस भाव से। फिर ‘घ—शिवाय नमः’ आदि। इसी प्रकार ‘ॐ हां—पृथिवी-मूर्ति को नमः’, ‘ॐ हां—मूर्तियों के अधिपति ब्रह्मा को नमः’ आदि; ‘ॐ हां—शिव-तत्त्व के अधिपति रुद्र को नमः’ आदि। नाभि-कन्द से उच्चारित कर ध्वनि को घंटानाद की भाँति फैलाए; ब्रह्मा आदि कारण-आश्रयों का त्याग कर ‘द्वादशान्त’ में स्थित हो।

Verse 91

मन्त्रञ्च मनसा भिन्नं प्राप्तानन्दरसोपमं द्वादशान्तात्समानीय निष्कलं व्यापकं शिवं

मंत्र को मन की वृत्तियों से पृथक् कर, उसे प्राप्त आनन्द-रस के समान अवस्था में लाकर, ‘द्वादशान्त’ से भीतर खींचे और निष्कल, सर्वव्यापक शिव का ध्यान करे।

Verse 92

अष्टत्रिंशत्कलोपेतं सहस्रकिरणोज्ज्वलं सर्वशक्तिमयं साङ्गं ध्यात्वा लिङ्गे निवेशयेत्

अड़तीस कलाओं से युक्त, सहस्र किरणों से दीप्त, समस्त शक्तियों से परिपूर्ण तथा साङ्ग (अंग-उपांग सहित) उस रूप का ध्यान करके उसे लिङ्ग में प्रतिष्ठित करे।

Verse 93

जीवन्यासो भवेदेवं लिङ्गे सर्वार्थसाधकः पिण्डिकादिषु तु न्यासः प्रोच्यते साम्प्रतं यथा

इस प्रकार लिङ्ग पर किया गया ‘जीव-न्यास’ समस्त प्रयोजनों की सिद्धि करने वाला होता है। अब पिण्डिका आदि पर न्यास जैसा किया जाता है, वह क्रम से कहा जाता है।

Verse 94

पिण्डिकाञ्च कृतस्नानां विलिप्ताञ्चन्दनादिभिः सद्वस्त्रैश् च समाच्छाद्य रन्ध्रे च भगलक्षणे

पिण्डिका को विधिपूर्वक स्नान कराकर, चन्दन आदि से लेपित करे, स्वच्छ वस्त्रों से आच्छादित करे और ‘भग-लक्षण’ से चिह्नित रन्ध्र (छिद्र/मुख) में स्थापित करे।

Verse 95

पञ्चरत्नादिसंयुक्तां लिङ्गस्योत्तरतः स्थितां लिङ्गवत्कृतविन्यासां विधिवत्सम्प्रपूजयेत्

पाँच रत्न आदि से युक्त, लिङ्ग के उत्तर में स्थित, लिङ्ग के समान विन्यास वाली उस वस्तु/उपाङ्ग का विधिपूर्वक सम्यक् पूजन करे।

Verse 96

कृतस्नानादिकान्तत्र लिङ्गमूले शिलां न्यसेत् कृतस्नानादिसंस्कारं शक्त्यन्तं वृषभं तथा

वहाँ स्नान आदि पूर्वकर्म पूर्ण करके लिङ्ग के मूल में शिला (आधार-पट्ट) रखे। शक्ति (निर्धारित सीमा तक) तथा वृषभ (नन्दिन्) के लिए भी स्नान आदि संस्कार करे।

Verse 97

च सहस्रैः साहमासाद्येति ज यवरत्नादिसंयुक्तामिति घ , ज च लिङ्गवत्कृतविन्यासमिति ख , छ च कृतस्नानादिकामिति तद्वल्लिङ्गमूले शिलामिति ख , घ , ङ च कृतस्नानादिकं तद्वल्लिङ्गमूले शिवामिति ज प्रणवपूर्वं हुं पूं ह्रीं मध्यादन्यतमेन च क्रियाशक्तियुतां पिण्डीं शिलामाधररूपिणीं

प्रणव (ॐ) से पूर्वक, मध्य में ‘हुं’, ‘पूं’ या ‘ह्रीं’ में से किसी एक बीज को रखकर, क्रियाशक्ति से युक्त, लिङ्ग के नीचे शिला-आधाररूपिणी पिण्डी का आवाहन कर विधिपूर्वक स्थापना करे; तथा लिङ्गमूल में स्नान आदि शुद्धि-संस्कार भी करे।

Verse 98

भस्मदर्भतिलैः कुर्यात् प्राकारत्रितयन्ततः रक्षायै लोकपालांश् च सायुधान्याजयेद्वहिः

फिर रक्षा हेतु भस्म, दर्भ और तिल से तीन प्रकार का प्राकार (परिधि-आवरण) बनाए; और बाहर आयुधधारी लोकपालों का आवाहन करे।

Verse 99

ॐ हूं ह्रं क्रियाशक्तये नमः ॐ हूं ह्रां हः महागौरी रुद्रदयिते स्वाहेति च पिण्डिकायां ॐ हां आधारशक्तये नमः ॐ हां वृषभाय नमः धारिकां दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चैता बलोत्कटाः तथा धात्री विधात्री च न्यसेद्वा पञ्चनायिकाः

“ॐ हूं ह्रं—क्रियाशक्ति को नमः। ॐ हूं ह्रां हः—महागौरी, रुद्र की प्रिया, स्वाहा”—इस मंत्र का पिण्डिका में न्यास करे। “ॐ हां—आधारशक्ति को नमः। ॐ हां—वृषभ को नमः।” तत्पश्चात् धारिका, दीप्तिमती, उग्रा, ज्योत्स्ना, चैता—इन पञ्चनायिकाओं का (और बलोत्कटा, धात्री, विधात्री का भी) नियमानुसार न्यास करे।

Verse 100

वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना बेधा तिस्रीथवा न्यसेत् क्रियाज्ञाना तथेच्छा च पूर्ववच्छान्तिमूर्तिषु

वामा, ज्येष्ठा, क्रिया और ज्ञान—इन शक्तियों को त्रिविध भेद से न्यास में स्थापित करे; अथवा शान्ति-मूर्तियों में पूर्ववत् क्रिया, ज्ञान और इच्छा को विन्यस्त करे।

Verse 101

तमो मोहा क्षमी निष्ठा मृत्युर्मायाभवज्वराः पञ्च चाथ महामोहा घोरा च त्रितयज्वरा

तम, मोह, क्षमी, निष्ठा, मृत्यु और मायाभव-ज्वर—ये पाँच नामित ज्वर हैं; तथा महामोहा, घोरा और त्रितय-ज्वर भी (अतिरिक्त) हैं।

Verse 102

च स्वाहेति ख , ग , ङ , छ च ॐ ह्रीं इति ख , ग , ङ , छ च क्रिया मेधेति ङ तथैवैच्छेति ङ तमा मोहा क्षमा निष्ठा मृत्युर्माय भया ज्वरेति ख उमा मोहा क्षमा नित्या मृत्युर्मायाभयाज्वरा इति ज तिस्रोथवा क्रियाज्ञाना तथा बाधाधिनायिका आत्मादित्रिषु तत्त्वेषु तीव्रमूर्तिषु विन्यसेत्

‘स्वाहा’ मंत्र को ख, ग, ङ, छ, च पर न्यस्त करे; तथा ‘ॐ ह्रीं’ को भी ख, ग, ङ, छ, च पर। ‘क्रिया’ और ‘मेधा’ को ङ पर, और ‘इच्छा’ को भी ङ पर रखे। ‘तमा, मोह, क्षमा, निष्ठा, मृत्यु, माया, भया, ज्वर’—यह क्रम ख पर; अथवा ‘उमा, मोह, क्षमा, नित्या, मृत्यु, माया, अभया, ज्वर’—यह ज पर। या फिर क्रिया-ज्ञान आदि त्रय, बाधाओं की अधिनायिका सहित, आत्मा आदि तीन तत्त्वों पर, तीव्र-मूर्तियों में विन्यस्त करे।

Verse 103

अत्रापि पिण्डिका ब्रह्मशिलादिषु यथाविधि गौर्यादिसंवरैर् एव पूर्ववत् सर्वमाचरेत्

यहाँ भी ब्रह्मशिला आदि पर विधिपूर्वक पिण्डिका (पिण्ड-दान) करे; और गौरी आदि के संवर/नियमों सहित, पूर्ववत् सब कर्म आचरे।

Verse 104

एवं विधाय विन्यासं गत्वा कुण्डान्तिकं ततः कुण्डमध्ये महेशानं मेखलासु महेश्वरं

इस प्रकार विन्यास करके फिर कुण्ड के निकट जाए; कुण्ड के मध्य में महेशान (शिव) को, और मेखलाओं (परिधि-रेखाओं) पर महेश्वर को स्थापित करे।

Verse 105

क्रियाशक्तिं तथान्यासु नादमोष्ठे च विन्यसेत् घटं स्थण्डिलवह्नीशैः नाडीसन्धानकन्ततः

अन्य-स्थानों में क्रियाशक्ति का न्यास करे और ओष्ठों पर नाद का विन्यास करे। कण्ठ से आरम्भ कर नाड़ियों का संधान करके स्थण्डिल, अग्नि और ईश (शिव) सहित ‘घट’ की स्थापना करे।

Verse 106

पद्मतन्तुसमां शक्तिमुद्वातेन समुद्यतां विशन्ती सूर्यमार्गेण निःसरन्तीं समुद्गतां

पद्म-तन्तु के समान सूक्ष्म शक्ति को उद्वात (ऊर्ध्वगामी वायु) से उठती हुई, सूर्य-मार्ग से प्रवेश करती हुई और फिर ऊपर उठकर बाहर निकलती हुई—ऐसा ध्यान करे।

Verse 107

पुनश् च शून्यमार्गेण विशतीं स्वस्य चिन्तयेत् एवं सर्वत्र सन्धेयं मूर्तिपैश् च परस्परं

फिर शून्य-मार्ग (शून्य-नाड़ी) से अपनी शक्ति/चेतना को प्रवेश करती हुई कल्पना करे। इस प्रकार सर्वत्र संधान करना चाहिए, जिससे मूर्तियाँ परस्पर सम्बद्ध हो जाएँ।

Verse 108

सम्पूज्य धारिकां शक्तिं कुण्डे सन्तर्प्य च क्रमात् तत्त्वतत्त्वेश्वरा मुर्तीर्मूर्तीर्शांश् च घृतादिभिः

धारिका शक्ति की सम्यक् पूजा करके, फिर क्रम से कुण्ड में उसका तर्पण करे। तत्पश्चात तत्त्वों के अधिपति-रूपों तथा उन रूपों के अंशों को घृत आदि से आहुति दे।

Verse 109

सम्पूज्य तर्पयित्वा तु सन्निधौ संहिताणुभिः समुद्यतामिति ङ समुद्गमानिति ज सूर्यमार्गेणेति छ मूर्ति मूर्तीशांश्चेति ज घटस्थण्डिलेत्यादिः, घृतादिभिरत्यन्तः पाठो घ पुस्तके नास्ति संहितात्मभिरिति ख सहितात्मभिरिति छ संघटाणुभिरिति ज शतं सहस्रमर्धं वा पूर्णया सह होमयेत्

सम्यक् पूजा और तर्पण करके, देवता के सन्निधि में संहिता-मन्त्रांशों (संहिताणु) से होम करे। पूर्ण विधि के साथ शत, सहस्र या उसका अर्ध—इतनी आहुतियाँ दे।

Verse 110

तत्त्वतत्त्वेश्वरा मूर्तिर्मूर्तीशांश् च करेणुकान् तथा सन्तर्प्य सान्निध्ये जुहुयुर्मूर्तिपा अपि

तत्त्वों के अधिपति स्वरूप देव-मूर्ति तथा मूर्तियों के स्वामी और करेणुका-शक्तियों को विधिपूर्वक तृप्त करके, सान्निध्य-भाव में मूर्तिपालक भी अग्नि में आहुति दें।

Verse 111

ततो ब्रह्मभिरङ्गैश् च द्रव्यकालानुरोधतः सन्तर्प्य शक्तिं कुम्भाम्भःप्रोक्षिते कुशमूलतः

तत्पश्चात् ब्रह्म-मंत्रों और अंग-क्रियाओं से, द्रव्य और काल के अनुसार, शक्ति को विधिपूर्वक संतर्पित/सशक्त करें; फिर कलश-जल से प्रोक्षित कुशा के मूल पर कर्म की स्थापना करें।

Verse 112

लिङ्गमूलं च संस्पृश्य जपेयुर्होमसङ्ख्यया सन्निधानं हृदा कुर्युर्वर्मणा चावगुण्ठनं

लिंग के मूल को स्पर्श करके, होम की संख्या के बराबर जप करें; हृदय में सान्निध्य की स्थापना करें और वर्म-मंत्र से आवगुण्ठन (रक्षावरण) भी करें।

Verse 113

एवं संशोध्य ब्रह्मादि विष्ण्वन्तादि विशुद्धये विधाय पूर्ववत्सर्वं होमसङ्ख्याजपादिकम्

इस प्रकार ब्रह्मा से लेकर विष्णु तक (आदि) का संशोधन करके पूर्ण शुद्धि हेतु, पूर्ववत् सब कुछ करें—अर्थात् होम की संख्या, जप आदि समस्त विधियाँ।

Verse 114

कुशमध्याग्रयोगेन लिङ्गमध्याग्रकं स्पृशेत् यथा यथा च सन्धानं तदिदानीमिहोच्यते

कुशा के मध्य और अग्र भाग के प्रयोग से लिंग के मध्य तथा ऊपरी भाग को स्पर्श करे। अब ‘सन्धान’ (संयोजन/स्थापन) की विधि यहाँ क्रमशः कही जाती है।

Verse 115

, छ च ॐ हां ॐ हां ॐ ॐ वां ॐ भूं हां वां क्ष्मामूर्तये नम इति ज घ पुस्तके भूं भूं वां इति विशेषः ॐ हां हां ॐ ॐ वां ॐ ॐ हूं हूं वाह्यमूर्तये नम इति ङ ओ हां वां आं ॐ आं षां ॐ भूं भूं वा वह्निमूर्तये नमः एवञ्च यजमानादिमूर्तिभिरभिसन्धेयं पञ्चमूर्त्यात्मकेप्येवं सन्धानं हृदयादिभिः

‘छ’ और ‘च’ के लिए—“ॐ हां ॐ हां ॐ ॐ वां ॐ भूं हां वां—क्ष्मा-मूर्ति को नमस्कार” का जप करें। ‘ज’ और ‘घ’ के प्रसंग में पाण्डुलिपि-परम्परा में “भूं भूं वां” का विशेष पाठ मिलता है। आगे—“ॐ हां हां ॐ ॐ वां ॐ ॐ हूं हूं—वाह्य (बाह्य) मूर्ति को नमस्कार।” फिर—“ॐ हां वां आं ॐ आं षां ॐ भूं भूं वा—वह्नि-मूर्ति को नमः।” इस प्रकार यजमान आदि रूपों के साथ मन में इन मंत्रों का सन्धान/न्यास करें; अग्नि को पंचमूर्ति मानकर भी हृदय आदि न्यास-स्थानों में यही सन्धान करना चाहिए।

Verse 116

मूलेन स्वीयवीजैर् वा ज्ञेयन्तत्त्वत्रयात्मके शिलापिण्डो वृषेष्वेवं पूर्णाछिन्नं सुसंवरैः

मूल-मंत्र से अथवा अपने बीजाक्षरों से यह जानना चाहिए कि यह (विधान) तत्त्व-त्रयात्मक है। इसी प्रकार वृष-रूप के लिए शिला-पिण्ड को पूर्ण, अखण्ड और अच्छी तरह बाँधकर/संवरकर सुरक्षित बनाना चाहिए।

Verse 117

भागाभागविशुद्ध्यर्थं होमं कुर्याच्छतादिकं न्यूनादिदोषमोषाय शिवेनाष्टाधिकं शतं

भाग और अभाग (उचित भाग-निर्धारण तथा उसके अभाव) से उत्पन्न त्रुटियों की शुद्धि हेतु सौ से आरम्भ करके होम करना चाहिए। न्यूनता आदि दोषों के निवारण के लिए शिव-मंत्र से एक सौ आठ आहुतियाँ देनी चाहिए।

Verse 118

हुत्वाथ यत् कृतं कर्म शिवश्रोत्रे निवेदयेत् एतत्समन्वितं कर्म त्वच्छक्तौ च मया प्रभो

आहुति देकर फिर जो कर्म किया गया हो, उसे शिव के श्रवण में निवेदित/समर्पित करे। हे प्रभो, यह कर्म—इस प्रकार समन्वित होकर—आपकी शक्ति के द्वारा ही मुझसे भी सम्पन्न हुआ है।

Verse 119

ॐ नमः भगवते रुद्राय रुद्र नमोस्तु ते विधिपूर्णमपूर्णं वा स्वशक्त्यापूर्य गृह्यतां

ॐ—भगवान् रुद्र को नमः। हे रुद्र, आपको नमस्कार हो। यह कर्म विधि से पूर्ण हो या अपूर्ण, अपनी शक्ति से इसे पूर्ण करके कृपा कर स्वीकार करें।

Verse 120

ॐ ह्रीं शाङ्करि पूरय स्वाहा इति पिण्डिकायां अथ लिङ्गे न्यसेज् ज्ञानी क्रियाख्यं पीठविग्रहे

“ॐ ह्रीं शाङ्करि पूरय स्वाहा” इस मंत्र का जप करके ज्ञानी साधक पहले पिण्डिका (आधार) पर और फिर लिंग पर न्यास करे; इस प्रकार पीठ-विग्रह में ‘क्रिया’ नामक तत्त्व की स्थापना करे।

Verse 121

आधाररूपिणीं शक्तिं न्यसेद् ब्रह्मशिलोपरि निबध्य सप्तरात्रं वा पञ्चरात्रं त्रिरात्रकं

आधार-रूपिणी शक्ति का ब्रह्म-शिला पर न्यास करे; फिर उसे विधिपूर्वक बाँधकर सात रात्रि, या पाँच रात्रि, अथवा तीन रात्रि तक (अनुष्ठान) करे।

Verse 122

शिवाग्रे तदिति ङ समर्पितमिति ख , घ , ज च रुद्राय रुद्रो रुद्र नमोस्तु ते इति ङ , ज च स्वशक्त्यापूज्येति ख , छ च ॐ ह्रूं इति घ पूजयेति ख , छ , ङ च निरुध्येति ख , ज , ङ च एकरात्रमथो वापि यद्वा सद्योधिवासनं विनाधिवासनं यागः कृतो ऽपि फलप्रदः

शिव के सम्मुख ‘तत्’ या ‘समर्पितम्’ कहे; अथवा ‘रुद्राय—रुद्रो रुद्र नमोऽस्तु ते’ का जप करे। कहीं ‘स्वशक्त्या पूज्य’ या ‘ॐ ह्रूं’ तथा कहीं ‘पूजये’/‘निरुध्य’ पाठ है। एक रात्रि का या उसी दिन का अधिवासन हो; अधिवासन के बिना किया गया याग भी फल देता है।

Verse 123

स्वमन्त्रैः प्रत्यहं देयमाहुतीनां शतं शतं शिवकुम्भादिपूजाञ्च दिग्बिलञ्च निवेदयेत्

अपने-अपने मंत्रों से प्रतिदिन सौ और फिर सौ आहुतियाँ दे; तथा शिव-कुम्भ आदि पात्रों की पूजा भी करे और ‘दिग्बिल’ नामक नैवेद्य अर्पित करे।

Verse 124

गुर्वादिसहितो वासो रात्रौ नियमपूर्वकम् अधिवासः स वसतेवधेर्भावः समीरितः

गुरु आदि के साथ रात्रि में नियमपूर्वक निवास करना ही ‘अधिवास’ कहलाता है; और यह वसति-वध (प्रारम्भिक निवास/व्रत) की समाप्ति तक का अभिप्रेत भाव कहा गया है।

Frequently Asked Questions

It emphasizes a layered, security-to-sanctity workflow: (1) liminal protection via toraṇas, dvārapālas, dhvaja-devatās, kṣetrapālas, and lokapālas on kalaśas; (2) internal purification (bhūtaśuddhi, antaryāga); (3) precise nyāsa culminating in niṣkala-Śiva installation into the liṅga; and (4) quantified ritual counts (japa/homa, pūrṇāhuti) plus detailed abhiṣeka materials. It also preserves pramāṇa-style metrics for auspicious mark-lines (lakṣma-rekhā) using yava-based fractional measures.

Externally, it secures the rite-space and icon through protective deities, mantras, and correct placements—supporting bhukti as stability, success, and auspiciousness in temple work. Internally, it trains the practitioner in bhūtaśuddhi, mantra–mind separation, dvādaśānta anchoring, and niṣkala-Śiva contemplation, converting technical installation into a disciplined ascent toward Śiva-identification ("śivo'smīti").