
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
भगवान अग्नि वसिष्ठ से कहते हैं कि देवता की प्रतिष्ठा उत्सव के बिना अपूर्ण रहती है; इसलिए प्रतिष्ठा के तुरंत बाद यात्रोत्सव करना चाहिए—एक, तीन या आठ रात्रियों तक, तथा अयन-परिवर्तन, विषुव आदि काल-संधियों पर भी। विधि का आरम्भ मंगल कर्मों से होता है—धान्य व दालों से पात्रों में अंकुरारोपण, दिशाओं में बलि-दान, और दीपों सहित रात्रि में नगर-परिक्रमा, जिससे मंदिर की पवित्रता नगर-क्षेत्र तक फैलती है। फिर गुरु तीर्थ-यात्रा आरम्भ करने हेतु देवता से अनुमति मांगता है; चार स्तम्भों वाले मंडप में स्वस्तिक पर मूर्ति रखकर अधिवासन करता है, और रात्रि भर घृताभिषेक-धारा, नीराजन, संगीत, पूजा तथा पवित्र चूर्णों के मुकुट-आरोपण जैसी सेवाएँ होती हैं। उत्सव-मूर्ति रथ पर आरूढ़ कर राजचिह्नों सहित निकाली जाती है; तैयार वेदी पर स्थापित कर होम किया जाता है और वैदिक जल-मंत्रों से तीर्थों का आवाहन होता है। अघामर्षण-शुद्धि व स्नान के बाद देव-सन्निधि को पुनः मंदिर में प्रतिष्ठित किया जाता है; सही उत्सव कराने वाला गुरु भुक्ति और मुक्ति देने वाला कहा गया है।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जीर्णोद्धारकथनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः भूषिताञ्च यजेद् गुरुरिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ अष्टषष्टितमो ऽध्यायः यात्रोत्सवविधिकथनं भगवानुवाच वक्ष्ये विधिं चोत्सवस्य स्थापिते तु सुरे चरेत् तस्मिन्नब्दे चैकरात्रं त्रिरात्रञ्चाष्टरात्रकं
इस प्रकार आदिमहापुराण ‘आग्नेय’ में ‘जीर्णोद्धार-कथन’ नामक सड़सठवाँ अध्याय समाप्त हुआ। (पाठभेद: ‘और गुरु अलंकृत देवता का पूजन करे’)। अब अड़सठवाँ अध्याय ‘यात्रोत्सव-विधि-कथन’ आरम्भ होता है। भगवान बोले—मैं उत्सव की विधि बताऊँगा; देवता की स्थापना हो जाने पर उसका अनुष्ठान करे, और उसी वर्ष एक रात्रि, तीन रात्रि या आठ रात्रियों तक (उत्सव) करे।
Verse 2
उत्सवेन विना यस्मात् स्थापनं निष्फलं भवेत् अयने विषुवे चापि शयनोपवने गृहे
क्योंकि उत्सव के बिना देव-स्थापना निष्फल हो जाती है, इसलिए अयन और विषुव के अवसर पर भी—शयनकक्ष, उपवन या गृह में—विधिपूर्वक कर्म करना चाहिए।
Verse 3
कारकस्यानुकूले वा यात्रान्देवस्य कारयेत् मङ्गलाङ्कुररोपैस्तु गीतनृत्यादिवाद्यकैः
जब कारक (अनुष्ठानकर्ता) अनुकूल हो—या परिस्थितियाँ अनुकूल हों—तब देव की यात्रा करानी चाहिए; साथ में मङ्गलाङ्कुर-रोपण तथा गीत, नृत्य और वाद्यों का आयोजन हो।
Verse 4
शरावघटिकापालीस्त्वङ्कुरारोहणे हिताः यवाञ्छालींस्तिलान् मुद्गान् गोधूमान् सितसर्षपान्
अंकुर उगाने के लिए शराव, छोटी घटिकाएँ और पालियाँ उपयुक्त हैं; जौ, शाली-धान, तिल, मूँग, गेहूँ और सफेद सरसों के अंकुर किए जाएँ।
Verse 5
कुलत्थमाषनिष्पावान् क्षालयित्वा तु वापयेत् पूर्वादौ च बलिं दद्यात् भ्रमन् दीपैः पुरं निशि
कुलत्थ, माष और निष्पाव को धोकर बोए; और पूर्व दिशा से आरम्भ करके बलि दे; फिर रात्रि में दीप लेकर नगर की परिक्रमा करे।
Verse 6
इन्द्रादेः कुमुदादेश् च सर्वभूतेभ्य एव च अनुगच्छन्ति ते तत्र प्रतिरूपधराः पुनः
वे वहाँ इन्द्र आदि तथा कुमुद आदि के आदेश का अनुसरण करते हैं; और फिर अनुरूप रूप धारण करके समस्त प्राणियों के साथ-साथ चलते हैं।
Verse 7
पदे पदे ऽश्वमेधस्य फलं तेषां न संशयः आगत्य देवतागारं देवं विज्ञापयेद् गुरुः
इस व्रत में प्रत्येक चरण पर अश्वमेध-यज्ञ के समान पुण्य प्राप्त होता है—इसमें संदेह नहीं। देवालय में पहुँचकर गुरु को विधिपूर्वक देवता को निवेदन करना चाहिए।
Verse 8
तीर्थयात्रा तु या देव श्वः कर्तव्या सुरोत्तम तस्यारम्भमनुज्ञातुमर्हसे देव सर्वथा
हे देव, देवों में श्रेष्ठ! जो तीर्थयात्रा कल करनी है, उसके आरम्भ की अनुमति आप सर्वथा प्रदान करें।
Verse 9
देवमेवन्तु विज्ञाप्य ततः कर्म समारभेत् प्ररोहघटिकाभ्यान्तु वेदिकां भूषितां व्रजेत्
देवता को विधिपूर्वक निवेदित करके फिर कर्म का आरम्भ करे। तत्पश्चात अंकुर और कलश सहित सुसज्जित वेदी की ओर जाए।
Verse 10
शयनोत्थापने गृहे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शयनोत्थापने हरेरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समाचरेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःस्तम्भान्तु तन्मध्ये स्वस्तिके प्रतिमां न्यसेत् काम्यार्थां लेख्यचित्रेषु स्थाप्य तत्राधिवासयेत्
चार स्तम्भों वाले मण्डप में, उसके मध्य स्वस्तिक-रेखा पर देव-प्रतिमा स्थापित करे। अभीष्ट-सिद्धि हेतु उसे लिखित/चित्रित अनुष्ठान-चित्रों के बीच रखकर वहीं अधिवासन करे।
Verse 11
वैष्णवैः सह कुर्वीत घृताभ्यङ्गन्तु मूलतः घृतधाराभिषेकं वा सकलां शर्वरीं बुधः
बुद्धिमान व्यक्ति वैष्णवों के साथ मिलकर मूल से घृत-अभ्यंग करे। अथवा सम्पूर्ण रात्रि निरन्तर घृत-धारा से अभिषेक सम्पन्न करे।
Verse 12
दर्पणं दर्श्य नीराजं गीतवाद्यैश् च मङ्गलं व्यजनं पूजनं दीपं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्
दर्पण दिखाकर नीराजन तथा गीत‑वाद्य सहित मंगलाचार किया जाए। फिर चँवर डुलाना, विधिवत् पूजन और दीप अर्पित कर, गंध‑पुष्प आदि से आराधना करे।
Verse 13
हरिद्रामुद्गकाश्मीरशुक्लचूर्णादि मूर्ध्नि प्रतिमायाश् च भक्तानां सर्वतीर्थफलं धृते
देवप्रतिमा के मस्तक पर हल्दी, मूँग‑चूर्ण, केसर, श्वेत चूर्ण आदि रखने से भक्तों को समस्त तीर्थ‑स्नान के समान पुण्यफल प्राप्त होता है।
Verse 14
स्नापयित्वा समभ्यर्च्य यात्राविम्बं रथे स्थितं नयेद्गुरुर् नदीर्नादैश्छत्राद्यै राष्ट्रपालिकाः
देवता को स्नान कराकर और सम्यक् पूजन करके, रथ पर स्थित यात्राविम्ब को गुरु शोभायात्रा में ले जाए। राज्यपालक छत्र आदि राजचिह्नों सहित नदी‑नाद के समान गूँजते घोष के साथ आगे चलें।
Verse 15
निम्नगायोजनादर्वाक् तत्र वेदीन्तु कारयेत् वाहनादवतार्यैनं तस्यां वेद्यान्निवेशयेत्
डोरी‑खूँटों से नापी गई रेखा से नीचे वाले स्थान पर वेदी बनवाए। फिर वाहन से उतारकर उसे उस वेदी‑मंच पर स्थापित करे।
Verse 16
चरुं वै श्रपयेत् तत्र पायसं होमयेत्ततः अब्लिङ्गैः वैदिकैर् मन्त्रैस्तीर्थानावाहयेत्ततः
वहाँ चरु पकाए; फिर पायस की आहुति अग्नि में दे। इसके बाद अब्लिङ्ग (निरपेक्ष) वैदिक मंत्रों द्वारा तीर्थों का आवाहन करे।
Verse 17
आपो हिष्ठोपनिषदैः पूजयेदर्घ्यमुख्यकैः पुनर्देवं समादाय तोये कृत्वाघमर्षणं
“आपो हिष्ठा…” से आरम्भ होने वाले जल-मन्त्र से अर्घ्य आदि मुख्य जलोपचारों द्वारा देव की पूजा करे। फिर देव का पुनः ध्यान/ग्रहण करके जल में अघमर्षण-विधि करे, जिससे पाप का नाश हो।
Verse 18
स्नायान्महाजनैर् विप्रैर् वेद्यामुत्तार्य तं न्यसेत् पूजयित्वा तदह्ना च प्रासादं तु नयेत्ततः पूजयेत् पावकस्थन्तु गुरुः स्याद्भुक्तिमुक्तिकृत्
स्नान के बाद विद्वान् विप्र और मान्य महाजन उसे वेदी पर उठाकर स्थापित करें। उसकी पूजा करके उसी दिन आगे उसे प्रासाद/मन्दिर में ले जाएँ। अग्नि में प्रतिष्ठित तत्त्व की पूजा करे; ऐसा गुरु भुक्ति और मुक्ति दोनों का दाता होता है।
Because utsava publicly activates and stabilizes divine presence through communal, time-bound rites—procession, offerings, purification, and worship—so the installed deity’s beneficence extends from the sanctum into society and seasons.
Aṅkura-ropana (sprouts), directional bali and lamp-circumambulation, deity permission/announcement, adhivāsana on svastika in a pavilion, night-long auspicious worship (ghee anointing, nīrājana, music), chariot procession, altar seating, homa with caru/pāyasa, tīrtha-invocation with Vedic water-mantras, aghāmarṣaṇa, and return to the temple.
Barley, śālī-rice, sesame, green gram, wheat, white mustard, and also washed horse-gram, black-gram, and chickpeas, raised in shallow dishes, small pots, or bowls.
It frames technical ritual precision as a means of purification and merit (including aghāmarṣaṇa and tīrtha-invocation), while also ensuring social auspiciousness and protection—thereby aligning bhukti (well-being) with mukti (liberative purification).