Adhyaya 45
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 4515 Verses

Adhyaya 45

Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)

भगवान् अग्नि पिण्डिका-लक्षण का तकनीकी तथा अनुष्ठान-सम्बद्ध वर्णन करते हैं। वे बताते हैं कि पिण्डिका की लम्बाई प्रतिमा के बराबर, ऊँचाई प्रतिमा की आधी हो, और निर्माण 64 पुट/परतों में किया जाए। आगे रिक्त पट्टियाँ/रेखाएँ छोड़ने, कोष्ठक का निर्माण व शोधन, तथा दोनों ओर समता रखने की विधि दी गई है—शुद्धि, समतलता और मापबद्ध विभाजन से शुभता व स्थायित्व होता है। फिर यव, गोल, अंश, कला, ताल, अङ्गुल आदि मानों से मुख-लक्षण और देह-विस्तार के अनुपात बताए गए हैं तथा फल को लक्ष्मी-प्राप्ति से जोड़ा गया है। अंत में धन-प्रतिरूप, चामरधारिणी परिचारिकाएँ, गरुड़ और चक्र आदि चिह्नों सहित पिण्डिका-प्रतिमा-परिवार को ईशान-कल्प में प्रतिष्ठा-योग्य एक समग्र पवित्र विन्यास कहा गया है।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम चतुश् चत्वारिंशोध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशोध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्येण प्रतिमासमा उच्छ्रायं प्रतिमार्धन्तु चतुःषष्टिपुटां च ताम्

इस प्रकार आदिमहापुराण अग्निपुराण में ‘प्रतिमालक्षण’ नामक चवालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब पैंतालीसवाँ अध्याय—‘पिण्डिकालक्षणकथन’। भगवान बोले: मैं पिण्डिका के लक्षण बताता हूँ; लंबाई में वह प्रतिमा के बराबर, ऊँचाई में प्रतिमा की आधी, और चौसठ पुट/परतों वाली हो।

Verse 2

त्यक्त्वा पङ्क्तिद्वयं चाधस्तदूर्ध्वं यत्तु कोष्ठकम् सार्धाङ्गुलं तथायाममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराविति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःषष्टिपदामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्

नीचे की दो पंक्तियाँ और ऊपर की दो पंक्तियाँ छोड़कर, लेखन-कोष्ठक को डेढ़ अंगुल ऊँचाई का बनाना चाहिए। दोनों ओर चारों तरफ भीतर के खाली स्थान को यत्नपूर्वक साफ़ और समतल करना चाहिए।

Verse 3

ऊर्ध्वं पङ्ग्क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम् अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्

ऊपर की दो पंक्तियाँ छोड़कर, नीचे स्थित कोष्ठक के भीतर से यत्नपूर्वक सफ़ाई करनी चाहिए। दोनों पार्श्वों पर समान रूप से यह कार्य किया जाए।

Verse 4

तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः चतुर्धा भाजयित्वा तु ऊर्ध्वपङ्क्तिद्वयं बुधः

उन दोनों (पंक्तियों) के मध्य में स्थित चार-चार के दो समूहों को वहाँ पहले हटाकर/साफ़ करके, फिर बुद्धिमान व्यक्ति ऊपर की दो पंक्तियों को चार भागों में विभाजित करे।

Verse 5

मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्धमानतः भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समं

मेखला (पट्टी) का माप एक ‘भाग’ मात्र हो; और खाता (खाई/नाली) उसका आधा माप हो। दोनों ओर थोड़ा-थोड़ा भाग छोड़कर, दोनों पार्श्वों पर उसे समान रखा जाए।

Verse 6

दत्वा चैकं पदं वाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः त्रिभागेण च भागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः

बाहरी ओर एक पद (माप-इकाई) देकर, बुद्धिमान व्यक्ति माप-निर्धारण करे। और उस भाग के अग्रभाग में, एक-तिहाई के अनुसार जल-निर्गम (निकास) बनाया जाए।

Verse 7

नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा अष्टताला तु कर्तव्या देवी लक्ष्मीस्तया स्त्रियः

हे भद्रे! यह शुभ पिण्डिका अनेक प्रकारों में बनानी चाहिए; इसका प्रमाण आठ ताल का हो। इसी विधि/प्रमाण से देवी लक्ष्मी स्त्रियों को सौभाग्य प्रदान करती हैं।

Verse 8

भ्रुवौ यवाधिके कार्ये यवहीना तु नासिका गोलकेनाधिकं वक्त्रमूर्ध्वं तिर्यग्विवर्जितं

भौंहें एक यव अधिक बनानी चाहिए और नासिका एक यव कम। मुख को एक गोलक अधिक करके बनाएं तथा उसे ऊपर की ओर रखें, तिरछापन न होने दें।

Verse 9

आयते नयने कार्ये त्रिभागोनैर् यवैस्त्रिभिः तदर्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्

जब नेत्रों को दीर्घ बनाना हो, तब लंबाई के लिए एक-तिहाई घटाकर तीन यव का प्रमाण रखें; और उसी का आधा लेकर नेत्रों की चौड़ाई निर्धारित करें।

Verse 10

कर्णपाशो धिकः कार्यः सृक्कणीसमसूत्रतः नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्यादंशद्वयं तथा

कर्णपाश को थोड़ा अधिक बनाना चाहिए और उसे सृक्कणी (मुख-कोण) की समसूत्र रेखा पर मिलाना चाहिए। उसे दो अंश तक हल्का नम्र, तथा बिना अतिरिक्त कला के बनाएं।

Verse 11

ग्रीवा सार्धकला कार्या तद्विस्तारोपशोभिता नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका

ग्रीवा को साढ़े एक कला के प्रमाण से बनाना चाहिए और उचित विस्तार से उसे शोभित करना चाहिए। नेत्र-प्रमाण को छोड़कर, ऊरु, जानु और पिण्डिका (पिंडली) के विस्तार-प्रमाण निर्धारित करें।

Verse 12

अङ्घ्रिपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथाभागं प्रकल्पयेत् सप्तांशोनास् तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतं

पैरों के पृष्ठभाग, नितम्ब और कटि को उनके-अपने भाग के अनुसार सम्यक् रूप से विन्यस्त करे। इसी प्रकार विष्कम्भ (चौड़ाई) के मान से कुल दीर्घता निश्चित हो, और अङ्गुलि-मान सात अंश घटाकर लिया जाए।

Verse 13

नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः मध्यपार्श्वं च तद्वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयं

नेत्रों को छोड़कर उसके अंग-प्रमाण दीर्घ और सुगठित हों; जंघा-ऊरु तथा कटि भी सम्यक् रचित हों। पार्श्व का मध्यभाग गोलाकार हो, और दोनों स्तन घने, दृढ़ तथा पूर्ण हों।

Verse 15

तत्रेयमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तालमात्रौ स्तनौ कर्यौ कटिः सार्धकलाधिका लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चामुबुजं करे

यहाँ ‘इयम्’ इति—ङ-चिह्नित पाण्डुलिपि का पाठ है: दोनों स्तन एक ताल-प्रमाण के बनाने चाहिए; कटि साढ़े-कलाओं से अधिक (अर्थात् डेढ़ कला अधिक) हो। शेष अनुपात पूर्ववत् रहें; और दाहिने हाथ में भी कमल हो।

Verse 16

वामे वित्त्वं स्त्रियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके दीर्घघोणस्तु गरुडश् चक्राङ्गाद्यानथो वदे

बाईं ओर वित्त (सम्पत्ति) का व्यक्तिरूप स्थापित हो; दोनों पार्श्वों में शुभ स्त्रियाँ चामर धारण किए हों। दीर्घ-घोण (लम्बी चोंच) वाला गरुड़ वाहन हो; तत्पश्चात् चक्र आदि आयुध-लक्षण मैं कहूँगा।

Frequently Asked Questions

The chapter emphasizes strict proportional standards for the piṇḍikā: length equal to the image, height equal to half the image, and construction specified as sixty-four puṭa (courses/layers), alongside symmetry and cleaning of the koṣṭhaka and precise placement of features and drainage outlets.

By treating measurement, symmetry, and purity as dharmic disciplines that make a form fit for consecration (pratiṣṭhā), the chapter aligns craftsmanship with sādhana—right form becomes a support for right presence, devotion, and auspicious order (Lakṣmī) in sacred space.