Adhyaya 35

Verse 1

भूय एवाहम् इच्छामि बलभद्रस्य धीमतः श्रोतुं पराक्रमं ब्रह्मन् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि

હે બ્રહ્મન ઋષિ! હું ફરીથી ધીમાન બલભદ્રના પરાક્રમને સાંભળવા ઇચ્છું છું; કૃપા કરીને તે મને વર્ણવો।

Verse 2

यमुनाकर्षणादीनि श्रुतानि भगवन् मया तत् कथ्यतां महाभाग यद् अन्यत् कृतवान् बलः

હે ભગવન્, યમુનાને આકર્ષવાની વગેરે લીલાઓ મેં સાંભળી છે. હે મહાભાગ, બલ (બલરામ) એ અન્ય કયા પરાક્રમ કર્યા તે કહો.

Verse 3

मैत्रेय श्रूयतां कर्म यद् रामेणाभवत् कृतम् अनन्तेनाप्रमेयेन शेषेण धरणीभृता

હે મૈત્રેય, સાંભળો—રામે જે કર્મ કર્યું તે હું કહું છું; તે ધરણીને ધારણ કરનાર શેષ, અપ્રમેય અનંતના બળથી પૂર્ણ થયું.

Verse 4

दुर्योधनस्य तनयां स्वयंवरकृतक्षणाम् बलाद् आदत्तवान् वीरः साम्बो जाम्बवतीसुतः

દુર્યોધનની પુત્રી સ્વયંવર કરવા બેઠી તે ક્ષણે જ, જાંબવતીપુત્ર વીર સામ્બે બળપૂર્વક તેને ઉઠાવી લઈ ગયો.

Verse 5

ततः क्रुद्धा महावीर्याः कर्णदुर्योधनादयः भीष्मद्रोणादयश् चैनं बबन्धुर् युधि निर्जितम्

પછી ક્રોધિત મહાવીર્ય કર્ણ, દુર્યોધન વગેરે તથા ભીષ્મ, દ્રોણ વગેરે એ યુદ્ધમાં જીત્યા પછી તેને બાંધી દીધો.

Verse 6

तच् छ्रुत्वा यादवाः सर्वे क्रोधं दुर्योधनादिषु मैत्रेय चक्रुश् चक्रुश् च तान् निहन्तुं महोद्यमम्

આ સાંભળીને, હે મૈત્રેય, સર્વ યાદવો દુર્યોધન આદિ પર ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયા; વારંવાર તેમને વધ કરવા મહાપ્રયત્નનો સંકલ્પ કર્યો।

Verse 7

तान् निवार्य बलः प्राह मदलोलकलाक्षरम् मोक्ष्यन्ति ते मद्वचनाद् यास्याम्य् एको हि कौरवान्

તેમને રોકીને બલ બોલ્યો—મદથી અસ્થિર નજરે: “મારા વચનથી તેઓ તમને મુક્ત કરશે; હું એકલો જ કૌરવો પાસે જઈશ।”

Verse 8

बलदेवस् ततो गत्वा नगरं नागसाह्वयम् बाह्योपवनमध्ये ऽभून् न विवेश च तत् पुरम्

પછી બલદેવ ‘નાગસાહ્વય’ નામના નગરમાં ગયો; પરંતુ તે પુરમાં પ્રવેશ ન કરીને બહારના ઉપવનોની વચ્ચે જ રહ્યો।

Verse 9

बलम् आगतम् आज्ञाय भूपा दुर्योधनादयः गाम् अर्घ्यम् उदकं चैव रामाय प्रत्यवेदयन्

બલ આવ્યા છે એમ જાણીને દુર્યોધન આદિ રાજાઓએ રામને રાજોચિત સન્માનથી ગાય, અર્ઘ્ય અને જળ અર્પણ કરીને અભિવાદન કર્યું।

Verse 10

गृहीत्वा विधिवत् सर्वं ततस् तान् आह कौरवान् आज्ञापयत्य् उग्रसेनः साम्बम् आशु विमुञ्चत

બધું વિધિવત્ સ્વીકારી ઉગ્રસેને કૌરવોને કહ્યું: “સાંબને તાત્કાલિક મુક્ત કરો।”

Verse 11

ततस् ते तद्वचः श्रुत्वा भीष्मद्रोणादयो द्विज कर्णदुर्योधनाद्याश् च चुक्रुधुर् द्विजसत्तम

હે દ્વિજસત્તમ, તે વચન સાંભળીને ભીષ્મ, દ્રોણ વગેરે તથા કર્ણ, દુર્યોધન વગેરે સૌ ક્રોધિત થયા.

Verse 12

ऊचुश् च कुपिताः सर्वे बाह्लिकाद्याश् च कौरवाः अराज्यार्हं यदोर् वंशम् अवेक्ष्य मुसलायुधम्

ત્યારે બાહ્લિક આદિ સર્વ કૌરવો ક્રોધથી બોલ્યા. મુસળને શસ્ત્ર બનાવી, રાજ્યયોગ્ય ન એવા યાદવ વંશને જોઈ તેમણે રોષ વ્યક્ત કર્યો.

Verse 13

भो भोः किम् एतद् भवता बलभद्रेरितं वचः आज्ञां कुरुकुलोत्थानां यादवः कः प्रदास्यति

“હો હો! આ શું વચન છે—બલભદ્રની પ્રેરણાથી તું બોલ્યો? કુરુકુલમાં જન્મેલાઓની આજ્ઞા કયો યાદવ માનશે?”

Verse 14

उग्रसेनो ऽपि यद्य् आज्ञां कौरवाणां प्रदास्यति तद् अलं पाण्डुरैश् छत्रैर् नृपयोग्यैर् विडम्बितैः

જો ઉગ્રસેન પણ કૌરવોની આજ્ઞા માને, તો સાચા રાજાઓને યોગ્ય એવા આ ફિક્કા રાજછત્રો ઉપહાસ બની જાય; પરાધીન રહી રાજ્યલક્ષણ ધારણ કરવું શોભતું નથી.

Verse 15

तद् गच्छ बल मा वा त्वं साम्बम् अन्यायचेष्टितम् विमोक्ष्यामो न भवतो नोग्रसेनस्य शासनात्

અતએવ, હે બલ! પાછા જા, આગળ ન વધ. અન્યાય કરનાર સામ્બને અમે ન તો તારી વિનંતીથી છોડશું, ન તો ઉગ્રસેનની આજ્ઞા ભંગ કરીશું.

Verse 16

प्रणतिर् या कृतास्माकं मान्यानां कुकुरान्धकैः ननाम सा कृता केयम् आज्ञा स्वामिनि भृत्यतः

કુકુર અને અંધકોએ એક સમયે અમને—માનનીય વડીલોને—જે પ્રણામ કર્યો હતો, એ જ નમ્રતા આજે ઝુકાવી નાખવામાં આવી છે. હે સ્વામી, દાસ સ્વામીને આદેશ આપે—આ કેવી આજ્ઞા?

Verse 17

गर्वम् आरोपिता यूयं समानासनभोजनैः को दोषो भवतां नीतिर् यत् प्रीत्या नावलोकिता

એક જ આસન અને એક જ ભોજન વહેંચવાના સમાન વ્યવહારથી તમે ગર્વથી ફૂલ્યા છો. જો પ્રેમથી નજર ન કરી હોય તો તમારા વર્તનમાં દોષ શું? શિષ્ટાચારનો કયો નિયમ તૂટ્યો?

Verse 18

अस्माभिर् अर्घो भवतो यो ऽयं बल निवेदितः प्रेम्णैतन् नैतद् अस्माकं कुलाद् युष्मत्कुलोचितम्

પ્રેમપૂર્વક અમે તમને જે અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું છે, તે ભક્તિનું માત્ર ચિહ્ન છે. પરંતુ ખરેખર, અમારા કુળને તે શોભતું નથી; જે તમારા મહાન કુળને જ યોગ્ય છે.

Verse 19

इत्य् उक्त्वा कुरवः सर्वे न मुञ्चामो हरेः सुतम् कृतैकनिश्चयास् तूर्णं विविशुर् गजसाह्वयम्

આમ કહીને બધા કુરુઓ એક જ દૃઢ નિશ્ચયમાં સ્થિર રહી બોલ્યા, “હરિના પુત્રને અમે છોડશું નહીં,” અને તત્કાળ તેઓ ગજસાહ્વય (હસ્તિનાપુર)માં ઝડપથી પ્રવેશ્યા.

Verse 20

मत्तः कोपेन चाघूर्णस् ततो ऽधिक्षेपजन्मना उत्थाय पार्ष्ण्या वसुधां जघान स हलायुधः

પછી હલાયુધ (બલરામ) મદિરાજન્ય ક્રોધથી ડોલતા અને અપમાનથી ઉશ્કેરાયેલા થઈ ઊભા થયા, અને પોતાની એડીથી ધરતી પર પ્રહાર કર્યો—જાણે ભૂમિ કંપી ઉઠી.

Verse 21

ततो विदारिता पृथ्वी पार्ष्णिघातान् महात्मनः आस्फोटयाम् आस तदा दिशः शब्देन पूरयन्

ત્યારે મહાત્માના એડીના પ્રહારો વડે પૃથ્વી ફાટી ગઈ; તે વારંવાર પગ પાટકતો રહ્યો અને તે ગર્જનધ્વનિથી સર્વ દિશાઓ ભરાઈ ગઈ।

Verse 22

उवाच चातिताम्राक्षो भृकुटीकुटिलाननः

પછી તે બોલ્યો—તેની આંખો અત્યંત લાલ હતી અને ભ્રુકુટી ચડવાથી તેનું મુખ વાંકું થયું હતું।

Verse 23

अहो मदावलेपो ऽयम् असाराणां दुरात्मनाम् कौरवाणाम् आधिपत्यम् अस्माकं किल कालजम् उग्रसेनस्य येनाज्ञां मन्यन्ते ऽद्यापि लङ्घनम्

અહો! આ અસાર અને દુષ્ટ કૌરવોમાં કેવો મદ-અહંકાર! તેઓ માને છે કે સમય જતા રાજ્યાધિકાર જાણે તેમનો ‘હક’ બની પાકી ગયો છે; અને એ મોહથી આજે પણ તેઓ ઉગ્રસેનની આજ્ઞા લંઘનને યોગ્ય ગણે છે।

Verse 25

धिङ् मनुष्यशतोच्छिष्टे तुष्टिर् एषां नृपासने पारिजाततरोः पुष्पमञ्जरीर् वनिताजनः बिभर्ति यस्य भृत्यानां सो ऽप्य् एषां न महीपतिः

ધિક્કાર—સો મનુષ્યોના ઉચ્છિષ્ટ સમાન રાજાસનમાં એમની તૃપ્તિ! કોઈ રાજાના ભૃત્યોને સ્ત્રીઓ પારિજાત વૃક્ષની પુષ્પમંજરીઓથી શોભાવે તોય, એવો દર્પી વૈભવમાં જીવતો તે સાચો ભૂપતિ નથી।

Verse 26

समस्तभूभृतां नाथ उग्रसेनः स तिष्ठतु अद्य निष्कौरवाम् उर्वीं कृत्वा यास्यामि तत्पुरीम्

સમસ્ત ભૂપતિઓના નાથ ઉગ્રસેન આજે સ્થિર રીતે સ્થાપિત રહે. કૌરવવિહિન પૃથ્વી બનાવી હવે હું તેની પુરી (રાજધાની) તરફ જઈશ।

Verse 27

कर्णं दुर्योधनं द्रोणम् अद्य भीष्मं सबाह्लिकम् दुःशासनादीन् भूरिं च भूरिश्रवसम् एव च

“આજે હું કર્ણ, દુર્યોધન અને દ્રોણને; તેમજ બાહ્લિક સહિત ભીષ્મને; અને દુઃશાસન વગેરેને—ભૂરી તથા ભૂરીશ્રવસને પણ—ઢાળી દઈશ।”

Verse 28

सोमदत्तं शलं भीमम् अर्जुनं सयुधिष्ठिरम् यमजौ कौरवांश् चान्यान् हत्वा साश्वरथद्विपान्

સોમદત્ત, શલ, ભીમ, અર્જુન યुधિષ્ઠિર સાથે, તેમજ નકુલ‑સહદેવ અને અન્ય કૌરવોને પણ—ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સહિત—વધીને તેણે સેનાનો સર્વનાશ કર્યો।

Verse 29

वीरम् आदाय तं साम्बं सपत्नीकं ततः पुरीम् द्वारकाम् उग्रसेनादीन् गत्वा द्रक्ष्यामि बान्धवान्

તે વીર સામ્બને પત્ની સહિત લઈને હું પછી દ્વારકા નગરીમાં જઈશ અને ત્યાં ઉગ્રસેન આદિ મારા બાંધવોને દર્શન કરીશ।

Verse 31

इत्य् उक्त्वा मदरक्ताक्षः कर्षणाधोमुखं हलम् प्राकारवप्रे विन्यस्य चकर्ष मुसलायुधः

એવું કહી મદથી લાલ આંખો ધરાવતો તે બળવાન, હળની ધાર નીચે તરફ કરી નગરના પ્રાકાર-વપ્ર પર મૂકી, ગદાધારી બની તેને ઘસડતો કિલ્લેબંધીને ચીરી નાખવા લાગ્યો।

Verse 32

आघूर्णितं तत् सहसा ततो वै हस्तिनापुरम् दृष्ट्वा संक्षुब्धहृदयाश् चुक्रुशुः सर्वकौरवाः

ત્યારે અચાનક હસ્તિનાપુર ભયંકર રીતે કંપી ઉઠ્યું; તે જોઈ વ્યાકુળ હૃદયવાળા બધા કૌરવો ભયથી ચીસો પાડી ઉઠ્યા।

Verse 33

राम राम महाबाहो क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया उपसंह्रियतां कोपः प्रसीद मुसलायुध

“રામ—રામ, મહાબાહો! ક્ષમા કરો, ક્ષમા કરો. ક્રોધ સંકોચો; પ્રસન્ન થાઓ, હે મુસલાયુધ!”

Verse 34

एष साम्बः सपत्नीकस् तव निर्यातितो बल अविज्ञातप्रभावाणां क्षम्यताम् अपराधिनाम्

હે મહાબલવાન! આ સામ્બ પોતાની પત્ની સાથે તમારા સાન્નિધ્યમાંથી મોકલવામાં આવે છે. તમારી શક્તિનો સાચો પ્રભાવ ન જાણનારા આ અપરાધીઓને ક્ષમા કરો।

Verse 35

ततो निर्यातयाम् आसुः साम्बं पत्न्या समन्वितम् निष्क्रम्य स्वपुरात् तूर्णं कौरवा मुनिपुंगव

પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કૌરવોએ સામ્બને તેની પત્ની સાથે તત્કાળ વિદાય કર્યો; તે તેમના નગરમાંથી ઝડપથી નીકળી ગયો।

Verse 36

भीष्मद्रोणकृपादीनां प्रणम्य वदतां प्रियम् क्षान्तम् एव मयेत्य् आह बलो बलवतां वरः

ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ વગેરે વંદનીય વડીલોને પ્રણામ કરીને અને તેમના પ્રિય વચનો સાંભળી, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ બલરામ બોલ્યા—“મારા તરફથી જ ક્ષમા; હું તેને સહન કરીને નિર્દોષ માનું છું।”

Verse 37

अद्याप्य् आघूर्णिताकारं लक्ष्यते तत् पुरं द्विज एष प्रभावो रामस्य बलशौर्योपलक्षणः

હે દ્વિજ! આજે પણ તે નગર હલાવીને અસ્તવ્યસ્ત કરાયું હતું એવા ચિહ્નો સાથે દેખાય છે; આ રામનો પ્રભાવ છે—તેના બળ અને શૌર્યનું પ્રત્યક્ષ લક્ષણ।

Verse 38

ततस् तु कौरवाः साम्बं संपूज्य हलिना सह प्रेषयाम् आसुर् उद्वाहधनभार्यासमन्वितम्

ત્યાર પછી કૌરવોએ સામ્બનું વિધિવત્ સન્માન કરી, હલિન (બલરામ) સાથે, લગ્ન-ભેટો અને ધનસંપત્તિ સહિત તથા પત્ની સાથે તેને પરત મોકલ્યો।