Shloka 10

नरकासुरवधः, अदीतिकुण्डल-प्रत्यर्पणम्, तथा भारावतरण-लीला

Devanagari script

छत्रं यत् सलिलस्रावि तज् जहार प्रचेतसः मन्दरस्य तथा शृङ्गं हृतवान् मणिपर्वतम्

Transliteration

chatraṃ yat salilasrāvi taj jahāra pracetasaḥ mandarasya tathā śṛṅgaṃ hṛtavān maṇiparvatam

Translation

જે જળસ્રાવ કરતું છત્ર હતું તે પ્રચેતસે હરી લીધું; અને મંદરનું શિખર પણ—માણે મણિમય પર્વત જ ઉપાડી લઈ ગયો હોય તેમ—હરણ કર્યું.

Word by Word

• छत्रम्: umbrella
• छत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: छत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक

• सलिलस्रावि: water-dripping
• सलिलस्रावि: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सलिल (प्रातिपदिक) + स्राविन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (‘सलिलं स्रवति’)

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• जहार: carried off, stole
• जहार: Kriyā (Main verb)
• Type: Verb
• Root: हृ (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• प्रचेतसः: of Pracetas (Varuṇa)
• प्रचेतसः: Apadana/Source (Genitive of separation)
• Type: Noun
• Root: प्रचेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• मन्दरस्य: of Mandara (mountain)
• मन्दरस्य: Apadana/Source (Genitive)
• Type: Noun
• Root: मन्दर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• तथा: likewise
• तथा: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: ‘likewise’)

• शृङ्गम्: peak, horn
• शृङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• हृतवान्: having taken away
• हृतवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: हृ (धातु) + क्तवत् (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (past active participle/क्तवत्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि प्रयोग

• मणिपर्वतम्: the jewel-mountain (Maṇiparvata)
• मणिपर्वतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मणि (प्रातिपदिक) + पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (‘मणिमयः पर्वतः’/‘मणिनामकः पर्वतः’)

Speaker

Sage Parāśara (narrating) to Maitreya

Characters & Entities

• Pracetas
• Mandara (mountain)
• Maṇiparvata (jewel-mountain)

FAQs

What is the significance of Mandara in the Vishnu Purana?

Mandara functions as a sacred cosmic landmark; its “peak” being taken or moved signals mythic re-arrangement of the world’s key supports and symbols within the Purana’s sacred geography.

How does Sage Parāśara explain these acts in the narrative flow?

Parāśara presents them as part of an early mythic sequence where extraordinary beings perform world-shaping actions, illustrating how the cosmos is organized and re-organized within a divinely governed order.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Even when Vishnu is not named in the verse, the Vishnu Purana frames such cosmic events as occurring within Vishnu’s supreme governance—affirming that universal order and its transformations ultimately rest on the Supreme Reality.