Previous Verse
Next Verse

Shloka 63

कलियुग-प्रवृत्तिः, सप्तर्षि-गणना, धरणीगीताः, च वंश-समाप्तिः

Kali-yuga onset, Saptarṣi reckoning, Dharaṇī-gītā, and closure of the dynastic account

तप्तं तपो यैः पुरुषप्रवीरैर् उद्बाहुभिर् वर्षगणान् अनेकान् इष्टाश् च यज्ञा बलिनो ऽतिवीर्याः कृतास् तु कालेन कथावशेषाः

taptaṃ tapo yaiḥ puruṣapravīrair udbāhubhir varṣagaṇān anekān iṣṭāś ca yajñā balino 'tivīryāḥ kṛtās tu kālena kathāvaśeṣāḥ

પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાબળી, અતિવીર્યવાનોએ અનેક વર્ષો સુધી હાથ ઊંચા રાખી કઠોર તપ કર્યું અને યજ્ઞો પણ કર્યા; છતાં કાળના પ્રવાહમાં તેમની કીર્તિ માત્ર કથાનો અવશેષ બની રહી.

तप्तम्performed; practiced (austerity)
तप्तम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootतप् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (तपः)
तपःausterity; penance
तपः:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन
यैःby whom
यैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; सर्वनाम
पुरुष-प्रवीरैःby the foremost of men
पुरुष-प्रवीरैः:
Karana (Instrument/Agent-instrumental/करण)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक) + प्रवीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (पुरुषेषु प्रवीराः)
उद्बाहुभिःwith uplifted arms
उद्बाहुभिः:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootउद् (उपसर्ग) + बाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; विशेषणवत् (raised-armed)
वर्ष-गणान्groups of years
वर्ष-गणान्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवर्ष (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (वर्षाणां गणाः)
अनेकान्many
अनेकान्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootअनेक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (वर्षगणान्)
इष्टाःperformed; offered
इष्टाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootइष् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (यज्ञाः)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
यज्ञाःsacrifices
यज्ञाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन
बलिनःmighty
बलिनः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootबलिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (पुरुषप्रवीराः)
अतिवीर्याःof extraordinary prowess
अतिवीर्याः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootअति (अव्यय/उपसर्गवत्) + वीर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—कर्मधारयः (अतिशयितं वीर्यं येषाम्)
कृताःdone; accomplished
कृताः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; (यज्ञाः) ‘done’
तुbut; indeed
तु:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वय-अव्यय (particle: but/indeed)
कालेनby time
कालेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन
कथा-अवशेषाःmere remnants in stories
कथा-अवशेषाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकथा (प्रातिपदिक) + अवशेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (कथायाम् अवशेषाः = ‘remaining only as stories’)

Sage Parāśara (narrating to Maitreya)

T
Time (Kāla)
A
ancient kings/heroic men (puruṣa-pravīra)

FAQs

It highlights that even the greatest austerities and sacrifices of heroic rulers are ultimately overshadowed by Time, leaving only faint narrative traces—underscoring the transience of worldly accomplishment.

He acknowledges their immense power and dharmic stature—performed for “countless years”—yet places them within a larger cosmic frame where Time erodes fame, implying that spiritual orientation toward the Supreme is higher than mere renown.

By stressing the decay of all time-bound deeds, the passage implicitly points toward Vishnu as the enduring Supreme Reality beyond Kāla, the stable refuge compared to the impermanence of historical glory.