Shloka 45

इक्ष्वाकुवंश-प्रसङ्गः, पुरंजय-दैवसाहाय्य-कथा, युवनाश्व-मांधातृ-उत्पत्तिः, सौभरि-वैराग्योपदेशः

Devanagari script

अन्ये ऽपि सन्त्य् एव नृपाः पृथिव्यां क्ष्मापाल येषांतनयाः प्रसूताः किंत्व् अर्थिनाम् अर्थितदानदीक्षा कृतव्रतं श्लाघ्यम् इदं कुलं ते

Transliteration

anye 'pi santy eva nṛpāḥ pṛthivyāṃ kṣmāpāla yeṣāṃtanayāḥ prasūtāḥ kiṃtv arthinām arthitadānadīkṣā kṛtavrataṃ ślāghyam idaṃ kulaṃ te

Translation

પૃથ્વી પર અન્ય રાજાઓ પણ છે જેમને સંતાનો છે. પરંતુ તમારા કુળનું આ પ્રશંસનીય વ્રત છે કે તમે યાચકોને તેઓ જે માંગે તે દાન આપો છો.

Word by Word

• अन्ये: others
• अन्ये: Karta (कर्ता; subject of सन्ति)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• अपि: also
• अपि: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अपि-निपात (also)

• सन्ति: there are
• सन्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• एव: indeed
• एव: Avadharana (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (indeed)

• नृपाः: kings
• नृपाः: Karta (कर्ता; apposition to अन्ये)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• पृथिव्याम्: on the earth
• पृथिव्याम्: Adhikarana (अधिकरण/Location)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• क्ष्मापाल: O protector of the earth (king)
• क्ष्मापाल: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: क्ष्मा + पाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (क्ष्मायाः पालः)

• येषाम्: of whom
• येषाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• तनयाः: sons
• तनयाः: Karta (कर्ता; subject of प्रसूताः)
• Type: Noun
• Root: तनय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• प्रसूताः: born; produced
• प्रसूताः: Kriya (क्रिया; participial predicate)
• Type: Verb
• Root: प्र-√सू (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मणि/भावे; ‘born/produced’

• किंतु: however
• किंतु: Virodha (विरोध/Contrast)
• Type: Indeclinable
• Root: किंतु (अव्यय)
• Form: व्यतिरेक/विरोधबोधक-अव्यय (but/however)

• अर्थिनाम्: of petitioners
• अर्थिनाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अर्थिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• अर्थितदानदीक्षा: the vow/commitment to giving what is requested
• अर्थितदानदीक्षा: Karta/Hetu (कर्ता/हेतु; as qualifying cause of praise)
• Type: Noun
• Root: अर्थित + दान + दीक्षा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (अर्थितस्य दानस्य दीक्षा)

• कृतव्रतम्: having fulfilled vows; vow-keeping
• कृतव्रतम्: Visheshana (विशेषण of कुलम्)
• Type: Adjective
• Root: कृत + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—कर्मधारय (कृतं व्रतं यस्य/यत्)

• श्लाघ्यम्: praiseworthy
• श्लाघ्यम्: Visheshana (विशेषण of कुलम्)
• Type: Adjective
• Root: श्लाघ्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (विशेषण; demonstrative of कुलम्)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कुलम्: family; lineage
• कुलम्: Karta (कर्ता; subject understood ‘(is)’)
• Type: Noun
• Root: कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ते: your
• ते: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (Genitive), एकवचन (enclitic)

Speaker

Sage Parāśara (narrating to Maitreya, within the dynastic account)

Characters & Entities

• Kings
• Royal dynasty (kula)
• Supplicants (arthin)

FAQs

What is the significance of generosity (dāna) in this Vishnu Purana verse?

The verse elevates a dynasty not merely for having heirs, but for making charitable responsiveness to petitioners a formal vow—an ethical marker of ideal kingship.

How does Sage Parāśara frame royal greatness in the dynastic sections?

He distinguishes ordinary continuity of rule (sons and succession) from true renown: a disciplined commitment to uphold dharma through protection and generous granting to the needy.

What is the theological importance of Lord Vishnu here, even though not named?

In the Vishnu Purana’s worldview, righteous kingship mirrors Vishnu’s sustaining power (sthiti): the king preserves order by dharmic action—especially protection and benevolent giving.