Adhyaya 47: Vishnu Enters the Deva–Asura War and Slays Kalanemi
कालनेमिवधः (Kālanemi-vadhaḥ)
The Deva-Asura War
પુલસ્ત્ય–નારદ સંવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ અધ્યાય બલિના રાજ્યાભિષેક પછી દેવ–અસુર મહાયુદ્ધના પ્રારંભનું વર્ણન કરે છે. અસુરધર્મ મુજબ દૈત્ય રાજ્યની વિધિ-વ્યવસ્થા દર્શાય છે—બલિ રાજા તરીકે સ્થાપિત થાય છે, પ્રહ્લાદ મંત્રપ્રદાતા અને શુક્રાચાર્ય પુરોહિત બને છે; તેથી દેવવિરોધી શાસનમાં પણ યજ્ઞીય વૈધતા પ્રગટ થાય છે. હિરણ્યકશિપુ, વિરોચન, જંભ વગેરે પૂર્વજોની હાનિ-સ્મૃતિ દૈત્યોને એકત્ર કરી યુદ્ધ માટે પ્રેરિત કરે છે. દેવપક્ષે આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય, સિદ્ધ, વિદ્યાધર, યક્ષ, રાક્ષસ અને નાગ વગેરે સર્વલોકીય ગઠબંધન ઊભું થાય છે; સ્કંદ અને ઇન્દ્ર નેતૃત્વ કરે છે અને નિર્ણાયક રક્ષક-પ્રહારક તરીકે વિષ્ણુ પ્રગટ થાય છે. કાલનેમિ ભયંકર રીતે વિસ્તરી ગદા ચલાવે ત્યારે વિષ્ણુ ચક્રથી તેના શસ્ત્ર, ભુજાઓ અને શિર કાપી તેને સંહાર કરે છે; પરિણામે દૈત્યસેના તૂટી પડે છે. શંકરના ત્રિશૂલ જેવી શૈવ સ્મૃતિઓ પણ આવી, એક જ વિશ્વવ્યવસ્થામાં અનેક દૈવી એજન્સીઓનો સમન્વય સૂચવે છે।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Bali’s royal consecration and the asura court’s ritual infrastructure: Prahlāda as mantra-pradātā and Śukra as purohita; elders counsel Bali by recalling prior deva victories over daitya ancestors.
- Mobilization and battle-array narratives: named asura commanders (Maya, Śālava, Tāraka, Kālanemi) and the devas’ multi-class coalition; Skanda and Indra lead with Viṣṇu as the decisive protector and striker.
- Kālanemi’s terrifying expansion and Viṣṇu’s iconographic triumph: Viṣṇu counters the gadā with the cakra, severs Kālanemi’s arms and head, and triggers the rout of the daitya forces.
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
इति श्रीवामुपुराणे षट्चत्विरिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच एतदर्थं बलिर्दैत्यः कृतो राजा कलिप्रिय मन्त्रप्रदाता प्रह्लादः शुक्रश्चासीत् पुरोहितः
શ્રીવામનપુરાણના છિયાલીસમા અધ્યાયમાં પુલસ્ત્યએ કહ્યું—આ હેતુ માટે વિરોચનપુત્ર દૈત્ય બલિ, જે કલિને પ્રિય છે, તેને રાજા બનાવવામાં આવ્યો. પ્રહ્લાદ મંત્ર-ઉપદેશદાતા હતો અને શુક્ર પુરોહિત હતો.
Verse 2
ज्ञात्वाभिषिक्तं दैतेयं विरोचनसुतं बलिम् दिदृक्षवः समायाताः समयाः सर्व एव हि
વિરોચનપુત્ર દૈત્ય બલિનો અભિષેક થયો છે એમ જાણીને, તેને જોવા ઇચ્છતા બધા સંબંધિત લોકો નિર્ધારિત સમયે એકત્ર થયા.
Verse 3
तानागतान्निरीक्ष्यैव पूजयित्वा यताक्रमम पप्रच्छ कुलजान् सर्वान् किंनु श्रेयस्करं मम
તેમને આવ્યા જોયા પછી તેણે યથાક્રમે તેમનું પૂજન કર્યું અને પછી પોતાના સર્વ કુળજનોને પૂછ્યું—“મારા માટે ખરેખર શું શ્રેયસ્કર છે?”
Verse 4
तमुचुः सर्व एवैनं शृणुष्व सुरमर्दन यत् ते श्रेयस्करं कर्म यदस्माकं हितं तथा
તેઓ બધા તેને બોલ્યા—“હે સુરમર્દન, સાંભળ. જે કર્મ તારા માટે શ્રેયસ્કર છે અને એ જ રીતે અમારા હિતકારક પણ છે, તે અમે કહેશું.”
Verse 5
पितामहस्तव 7ली आसीद् दानवपालकः हिरण्यकशिपुर्वीरः स शक्रो ऽभूज्जगत्त्रये
“તારો પિતામહ પૂર્વે દાનવોનો પાલક-શાસક હતો—વીર હિરણ્યકશિપુ. તે જાણે ત્રિલોકમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) સમાન થયો હતો.”
Verse 6
तमागम्य सुरश्रेष्ठो विष्णुः सिंहवपुर्धरः प्रत्यक्षं दानवेन्द्राणां नखैस्तं हि व्यदारयत्
ત્યારે દેવશ્રેષ્ઠ વિષ્ણુ સિંહરૂપ ધારણ કરીને આવ્યો અને દાનવેન્દ્રોની પ્રતિષ્ઠિત હાજરીમાં પોતાના નખોથી તેને ચીરી નાંખ્યો.
Verse 7
अपकृष्टं तथा राज्यमान्धकस्य महात्मनः तेषामर्थे महाबाहो शङ्करेम त्रिशूलिना
આ રીતે મહાત્મા આંધકનું રાજ્ય ઘટ્યું; અને તેમના હિતાર્થે, હે મહાબાહો, ત્રિશૂલધારી શંકર સાથે અમે (તે કાર્ય કર્યું).
Verse 8
तथा तव पितृव्यो ऽपि जम्भः शक्रेण घातितः कुजम्भो विष्णुना चापि प्रत्यक्षं पशुवत् तव
એ જ રીતે તારો પિતૃવ્ય જંભ પણ શક્ર દ્વારા મારાયો; અને કુજંભને પણ વિષ્ણુએ તારી સામે પ્રત્યક્ષ રીતે, પશુ સમાન, વધ કર્યો.
Verse 9
शम्भुः पाको महेन्द्रेण भ्राता तव सुदर्शनः विरोचनस्तव पिता निहतः कथयामि ते
શંભુ અને પાક મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) દ્વારા મારાયા; તારો ભાઈ સુદર્શન હતો. તારો પિતા વિરોચન પણ મારાયો—આ હું તને કહું છું.
Verse 10
श्रुत्वा गो6क्षयं ब्रह्मन् कृत शक्रेण दानवः उद्योगं कारयामास सह सर्वैर्महासुरैः
હે બ્રાહ્મણ! શક્ર (ઇન્દ્ર) દ્વારા કરાયેલા ગો-ક્ષયનું વર્ણન સાંભળીને તે દાનવે સર્વ મહાસુરો સાથે મળીને તૈયારીઓ શરૂ કરી.
Verse 11
रथैरन्ये गजैरन्ये वाजिभिश्चापरे ऽसुराः पदातयस्तथैवान्ये जग्मुर्युद्धाय दैवतैः
કેટલાક અસુર રથો સાથે, કેટલાક હાથીઓ સાથે, અને કેટલાક ઘોડાઓ સાથે ગયા; અન્યોએ પદાતિ બની દેવતાઓ સાથે યુદ્ધ કરવા કૂચ કરી.
Verse 12
मयो ऽग्रे याति बलवान् सेनानाथो भयङ्करः सैन्यस्य मध्ये च बलिः कालनेमिश्च षृष्ठतः
સેનાના અગ્રભાગે બલવાન મય, ભયંકર સેનાનાયક, આગળ વધ્યો; સેનાના મધ્યમાં બલિ હતો અને પાછળ કાલનેમિ પોતાના સ્થાન પર સ્થિત હતો.
Verse 13
वामपार्श्वमवष्टभ्य शालवः प्रथितविक्रमः प्रयाति दक्षिणं घोरं तारकाख्यो भयङ्करः
ડાબા પાર્શ્વને સંભાળી પરાક્રમપ્રસિદ્ધ શાલવ ઊભો રહ્યો; અને જમણી ભયંકર બાજુએ તારક નામનો ભયાનક યોદ્ધા આગળ વધ્યો।
Verse 14
दानवानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च/ संप्रयातानि युद्धाय देवैः सह कलिप्रिय
હે કલિપ્રિય! દાનવોના હજારો, દસહજારો અને કરોડો દળો દેવતાઓ સાથે યુદ્ધ માટે એકસાથે કૂચ કરી નીકળ્યા।
Verse 15
श्रुत्वासुराणामुद्योगं शक्रः सुरपतिः सुरान् उवाच याम दैत्यांस्तान् योद्धुं सबलसंयुतान्
અસુરોની તૈયારી સાંભળીને દેવોના સ્વામી શક્ર (ઇન્દ્ર) દેવોને બોલ્યા—“ચાલો, સૈન્યસહિત એકત્ર થયેલા તે દૈત્યો સાથે યુદ્ધ કરીએ।”
Verse 16
इत्येवमुक्त्वा वचनं सुरराट् स्यन्दनं बली समारुरोह भगवान् यतमातलिवाजिनम्
આ રીતે વચન કહી દેવસમ્રાટ બલવાન્ ભગવાન્ પોતાના દિવ્ય રથ પર આરોહણ કર્યા; તે માતલિ દ્વારા નિયંત્રિત અશ્વોથી યુક્ત હતો।
Verse 17
समारूढे सहस्राक्षे स्यन्दनं देवतागणः स्वं स्वं वाहनमारुह्य निश्चेरुर्युद्धकाङ्क्षिमः
સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) રથ પર આરોહણ કરતાં જ દેવગણ પોતપોતાના વાહનો પર ચઢીને યુદ્ધની ઇચ્છાથી પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 18
आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे ऽश्विनौ तथा विद्याधरा गुह्यकाश्च यक्षराक्षसपन्नगाः
આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો તથા બંને અશ્વિનો; તેમજ વિદ્યાધરો, ગુહ્યકો, યક્ષો, રાક્ષસો અને પન્નગો (નાગજાતિ) પણ ત્યાં સમવેત થયા.
Verse 19
राजर्षयस्तथा सिद्धा नानाभूताश् च संहताः गजानन्ये रथानन्ये हयानन्ये समारुहन्
રાજર્ષિઓ તથા સિદ્ધો અને નાનાવિધ અન્ય સત્તાઓ પણ એકત્ર થયા; કેટલાક હાથીઓ પર, કેટલાક રથો પર, અને કેટલાક ઘોડાઓ પર આરોહણ કર્યા.
Verse 20
विमानानि च सुभ्राणि पक्षिवाह्यानि नारद समारुह्याद्रवन् सर्वे यतो दैत्यबलं स्थितम्
હે નારદ! પક્ષિવાહિત તેજસ્વી વિમાનો પર આરોહણ કરીને તેઓ બધા ત્યાં દોડી ગયા, જ્યાં દૈત્યોની સેના સ્થિત હતી.
Verse 21
एतस्मिन् विष्णुः सुरश्रेष्ठ अधिरुह्य समभ्यगात्
ત્યારે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુ તે પર આરોહણ કરીને આગળ આવ્યા.
Verse 22
तमागतं सहस्राक्षस्त्रैलोक्यपतिमव्ययम् ववन्द मूर्ध्नावनतः सह सर्वैः सुरोत्तमैः
તેમના આગમન પર સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) એ મસ્તક નમાવી, સર્વ સૂરોત્તમો સાથે, ત્રિલોકના અવ્યય સ્વામીને વંદન કર્યું.
Verse 23
ततो ऽग्रे देवसैन्यस्य कार्तिकेयो गदाधरः पालयञ्जघनं विष्णुर्याति मध्ये सहस्रदृक्
ત્યારે દેવસેનાના અગ્રભાગે ગદા ધારણ કરનાર કાર્તિકેય સ્થિત હતો. વિષ્ણુ પીઠભાગનું રક્ષણ કરતાં મધ્યમાં આગળ વધ્યો, અને સહસ્રદૃક્ (ઇન્દ્ર) પણ મધ્યસ્થાને હતો.
Verse 24
वामं पार्श्वंमवष्भ्य जन्तो व्रजते मुने दक्षिणं वरुणः पार्श्वमवष्टभ्याव्रजद् बली
હે મુનિ, પ્રાણીઓનો નાયક ડાબા પાર्श્વને મજબૂત કરીને આગળ વધ્યો; અને વરુણના જમણા (દક્ષિણ) પાર्श્વને મજબૂત કરીને બલિ પણ આગળ વધ્યો.
Verse 25
ततो ऽमराणां पृतना यशस्विनी स्कन्देन्द्रविष्णुवम्बुपसूर्यपालिता नानास्त्रशस्त्रोद्यतदोःसमूहा समाससादारिबलं महीध्रे
ત્યારે અમરોની યશસ્વી સેના—સ્કંદ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, વરુણ અને સૂર્ય દ્વારા રક્ષિત—વિવિધ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર ઉંચા કરેલા ભુજસમૂહો સાથે પર્વત પર શત્રુબળ પર તૂટી પડી.
Verse 26
उदयाद्रितटे रम्ये शुभे समशिलातले निर्वृक्षे पक्षिरहिते जातो देवासुरो रणः
ઉદય પર્વતના રમ્ય અને શુભ ઢાળ પર, સમતલ શિલામય ભૂમિમાં—વૃક્ષવિહિન અને પક્ષિવિહિન સ્થાને—દેવો અને અસુરો વચ્ચે યુદ્ધ ઊભું થયું.
Verse 27
संनिपातस्तयो रौद्रः सैन्ययोरभवन्मुने महीधरोत्तमे पूर्वं यथा वानरहस्तिनोः
હે મુનિ, તે બંને સેનાઓનો સંનિપાત અત્યંત રૌદ્ર થયો—જેમ પૂર્વકાળે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર વાનર અને હાથીનો ઘોર સંઘર્ષ થયો હતો.
Verse 28
रणरेणु रथोद्धूतः पिङ्गलो रणमूर्धनि संद्यानुरक्तः सदृशो मेघः खे सुरतापस
રથોથી ઉડેલી રણધૂળ યુદ્ધના શિખરે પિંગળવર્ણ બની—આકાશમાં સંધ્યારક્ત મેઘ સમાન, હે દેવતાપસ્વી।
Verse 29
तदासीत् तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन श्रूयते त्वनिशं शब्दः छिन्धि भिन्धीति सर्वतः
ત્યારે યુદ્ધ અતિ તુમુલ બન્યું; કશું સ્પષ્ટ જાણી શકાયું નહીં. સર્વત્ર અવિરત ધ્વનિ સંભળાતી હતી—“કાપો! ભેદો!”
Verse 30
ततो विशसनो रौद्रो दैत्यानां दैवतैः सह जातो रुधिरनिष्यन्दो रजःसयमनात्मकः
પછી દૈત્યો અને દેવતાઓ વચ્ચે ભયંકર, રૌદ્ર સંહાર ઊભો થયો—રક્તની ધારો વહેવા લાગી, અને તે રણધૂળ તથા અંધકારના સ્વભાવવાળો હતો।
Verse 31
शान्ते रजसि देवाद्यास्तद् दानवबलं महत् अभिद्रवन्ति सहिताः समं स्कन्देन धीमता
ધૂળ શાંત થતાં દેવગણ અને અન્ય દિવ્યજન, ધીમાન સ્કંદ સાથે મળીને, તે મહાન દાનવસેનાપર એકસાથે તૂટી પડ્યા।
Verse 32
निजघ्नुर्दानवान् देवाः कुमारभुजपालिताः देवान् निजघ्नुर्दैत्याश्च मयगुप्ताः प्रहारिणः
કુમારના ભુજબળથી રક્ષિત દેવોએ દાનવોને પાડી દીધા; અને માયાથી છુપાયેલા પ્રહારક દૈત્યોએ પણ દેવોને પાડી દીધા।
Verse 33
ततो ऽमृतरसास्वादाद् विना भूताः सुरत्तमाः निर्जिताः समरे दैत्यैः समं स्कन्देन नारद
ત્યારે અમૃતરસના આસ્વાદથી વંચિત થઈ, હે નારદ, સ્કંદ સહિત શ્રેષ્ઠ દેવગણ યુદ્ધમાં દૈત્યો દ્વારા પરાજિત થયા।
Verse 34
विनिर्जितान् सुरान् दृष्ट्वा वैनतेयध्वजो ऽरिहा शार्ङ्गमानम्य बाणैघैर्निजघान ततस्ततः
પરાજિત દેવોને જોઈ, વૈનતેયધ્વજધારી શત્રુહંતા શારઙ્ગ ધનુષ નમાવી, બાણોના સમૂહથી તેમને અહીં-ત્યાં ઘાયલ કરી પાડી દીધા।
Verse 35
ते विष्णुना हन्यमानाः पतत्त्रिभिरयोमुखैः दैतेयाः शरणं जग्मुः कालनेमिं महासुराम्
વિષ્ણુના પંખાવાળા લોખંડની નોક ધરાવતા બાણોથી ઘાયલ થયેલા દૈતેયો મહાસુર કાલનેમિની શરણમાં ગયા।
Verse 36
तेभ्यः स चाभयं दत्त्वा ज्ञात्वाजेयं च माधवम् विवृद्धिमगमद् ब्रह्मन् यथा व्याधिरुपेक्षितः
તેમને અભય આપીને અને માધવ અજય છે એમ જાણ્યા છતાં, હે બ્રાહ્મણ, તે ઉપેક્ષિત વ્યાધિ જેવી રીતે વધુ વધતો ગયો।
Verse 37
यं यं करेण स्पृशति देवं यक्षं सकिन्नरम् तं तमादाय चिक्षेप विस्तृते वदने बली
જેને જેને તે હાથથી સ્પર્શ કરતો—દેવ, યક્ષ કે કિન્નર—બલિ તેને પકડી પોતાના વિશાળ, ખુલ્લા મોઢામાં ફેંકી દેતો।
Verse 38
संरम्भाद् दानवेन्द्रो विमृदति दितिजैः संयुतो देवसैन्यं सेन्द्रं सार्क सचन्द्रं करचरणनखैरस्क्षत्रहीनो ऽपि वेगात् चक्रैर्वैश्वानराभैस्त्ववनिगगनयोस्तिर्यगूर्ध्वं समन्तात् प्राप्ते ऽन्ते कालवह्नेर्जगदखिलमिदं रूपमासीद् दिधक्षोः
ક્રોધથી ઉન્મત્ત દાનવોનો અધિપતિ, દિતિપુત્રો સાથે મળીને, ઇન્દ્ર તથા સૂર્ય-ચંદ્ર સહિત દેવસેનાને ચકનાચૂર કરવા લાગ્યો. રાજ્યાધિકાર છીનવાયો હોવા છતાં તેણે હાથ, પગ અને નખોથી વેગપૂર્વક પ્રહાર કર્યો; અને વૈશ્વાનર અગ્નિ સમાન દહકતા ચક્રાસ્ત્રોથી ધરતી અને આકાશમાં તિર્યક્ તથા ઊર્ધ્વ—સર્વ દિશાઓમાં—ઉત્પાત મચાવ્યો. કાળાગ્નિના અંતસમય નજીક આવતાં આ સમગ્ર જગત્ જાણે સર્વદાહક રૂપ ધારણ કરેલું દેખાયું.
Verse 39
तं दृष्ट्वा वर्द्धमानं रिपमतिबलिनं देवगन्धर्वमुख्याः सिद्धाःसाध्याश्विमुख्या भयतरलदृशः प्राद्रवन् दिक्षु सर्वे पोप्लूयन्तश्च दैत्या हरिममरगणैरर्चितं चारुमौलिं नानाशस्त्रास्त्रपातैर्विगलितयशसंचक्रुरुत्सिक्तदर्पाः
તે શત્રુ વધતો જતો અને અતિબલવાન દેખાતાં દેવો અને ગંધર્વોના મુખ્ય, તેમજ સિદ્ધ, સાધ્ય અને અશ્વિનીકુમારો—ભયથી કંપતી નજરે—બધી દિશાઓમાં દોડી ગયા. બીજી તરફ દૈત્યો તરંગની જેમ આગળ ધસી આવ્યા અને ગર્વથી ઉન્મત્ત બની, અમરગણો દ્વારા પૂજિત મનોહર મુકુટધારી હરિ પર નાનાવિધ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોની વર્ષા કરવા લાગ્યા, જેથી તેનું યશ ક્ષીણ થાય।
Verse 41
तैर्वाणैश्छाद्यमाना हरिकरनुदितैः कालदण्डप्रकाशैर्नाराचैरर्धचन्द्रैर्बालिमयपुरागा भीतभीतास्त्वारन्तः प्रारम्बे दानवेन्द्रं शतवदनमथो प्रेषयन् कालनेमिं स प्रायाद् देवसैन्यप्रभुममितबलं केशवं लोकनाथम्
હરિના હાથથી પ્રેરિત, યમદંડ સમાન તેજસ્વી એવા બાણો—નારાચ અને અર્ધચંદ્રાકાર શરો—થી ઢંકાઈ ગયેલા, બલી અને મયના નગરોથી આવેલા દૈત્યો વારંવાર ભયભીત થઈ યુદ્ધના આરંભમાં જ ગભરાઈ ગયા. ત્યારે દાનવોનો સ્વામી, શતમુખી, કાલનેમિને મોકલ્યો; અને તે દેવસેનાના પ્રભુ, લોકનાથ, અમિતબલ કેશવ સામે આગળ વધ્યો.
Verse 42
तं दृष्ट्वा शतशीर्षमुद्यतगदं शैलेन्द्रशृङ्गाकृतिं विष्णुः शार्ङ्गमपास्य सत्वरमथो जग्राह चक्रं करे सो ऽप्येनं प्रसमीक्ष्य दैत्यविटपप्रच्छेदनं मानिनं प्रोवाचाथ विहस्य तं च सुचिरं मेघस्वनो दानवः
તેને—સો માથાંવાળો, ગદા ઊંચી કરેલો, પર્વતરાજના શિખર જેવો આકાર ધરાવતો—જોઈને વિષ્ણુએ શાર्ङ્ગ ધનુષ છોડીને ત્વરિત હાથમાં ચક્ર ધારણ કર્યું. એ ગર્વીલો દાનવ પણ, દૈત્ય-વનને કાપી નાખનાર એવા વિષ્ણુને જોઈ, મેઘગર્જના સમાન સ્વરે લાંબો સમય હસીને પછી બોલ્યો.
Verse 45
अयं स दनुपुत्रसैन्यवित्रासकृद्रिषुः परमकोपितः स मधोर्विघातकृत् हिरण्यनयनान्तकः कुसुमपूजारतिः क्व याति मम दृष्टिगोचरे निपतितः खलः वम्प्_47.43 यद्येष संप्रति ममाहवमभ्युषैति नृनं न याति निलयं निजमम्बुजाक्षः मन्मुष्टिपिष्टशिथिलाङ्गमुपात्तभस्म संद्रक्ष्यते सुरजनो भयकातराक्षः // वम्प्_47.44 इत्येवमुक्त्वा मधुसूदनं वै स कालनेमिः स्फुरिताधरोष्ठः गदां खगेन्द्रोपरि जातकोपो मुमोच शैले कुलिशं यथेन्द्रः
આ એ જ શત્રુ છે—જે દનુના પુત્રોની સેનાને ભયભીત કરે છે; પરમ ક્રોધિત; મધુનો સંહારક; હિરણ્યનયનનો વિનાશક; અને પુષ્પપૂજામાં રત. મારી દૃષ્ટિગોચરમાં પડી ગયેલો આ દુષ્ટ હવે ક્યાં જશે? (વમ્પ્ 47.43) જો આ કમળનેત્ર હવે મારા યુદ્ધમાં આવવાની હિંમત કરે, તો નિશ્ચયે પોતાના ધામે પાછો નહીં જાય. દેવસમૂહ તેને મારી મુઠ્ઠીઓથી પીસાયેલો, શિથિલ અંગોવાળો, ભસ્મલિપ્ત જોઈ ભયથી કંપતા નેત્રોવાળો થશે. (વમ્પ્ 47.44) આમ કહી, અધર કંપતો કાલનેમિ ક્રોધે ભરાઈ ખગેન્દ્ર પરથી ગદા એવી ફેંકી, જેમ ઇન્દ્ર પર્વત પર વજ્ર ફેંકે છે।
Verse 48
गदां छित्त्वा दानवाभ्याशमेत्य भुजौ पीनौ संप्रचिच्छेद वेगात् भुजाभ्यां कृत्ताभ्यां दग्धशैलप्रकाशः संदृश्येताप्यपरः कालनेमि // वम्प्_47.47 ततो ऽस्य माधवः कोपात् शिरश्चक्रेण भूतले छित्त्वा निपातयामास पक्वं तालफलं यथा
ગદા કાપીને પ્રભુ દાનવની નજીક ગયા અને વેગથી તેની પીન ભુજાઓ કાપી નાંખી. બંને ભુજાઓ કપાઈ જતા તે અગ્નિથી દગ્ધ પર્વત સમાન, જાણે બીજો કાલનેમિ દેખાયો. પછી માધવે ક્રોધમાં ચક્રથી તેનું શિર કાપીને ધરતી પર પાડી દીધું—જેમ પક્વ તાડફળ પડે છે।
Verse 49
तथा विबाहुर्विशिरा मुण्डतालो यथा वने तस्थौ मेरुरिवाकम्प्यः कबन्धः क्ष्माधरेश्वरः
VamP 49.51
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds Viṣṇu as the decisive cosmic protector while still acknowledging Śaṅkara’s agency in the wider mythic memory (e.g., triśūla intervention against Andhaka). This layered attribution—multiple deities operating within one dharmic cosmos—reflects the Purāṇic syncretic theology typical of the Vāmana Purāṇa, where sectarian supremacy is narrated without denying parallel divine powers.
This passage is primarily martial rather than tīrtha-oriented; it locates the battle on the pleasant, level, treeless slab-like ground at the flank of Udayādri (Udaya mountain). No sarovara, river, or Kurukṣetra/Sarasvatī-basin tīrtha catalogue is specified in the provided verses.
Bali’s kingship is formally established (abhiṣeka implied), and his regime is legitimized through asura-dharma institutions—Prahlāda as mantra-pradātā and Śukra as purohita. The chapter then shows the immediate geopolitical consequence: daitya mobilization against the devas, culminating in Viṣṇu’s intervention and the fall of Kālanemi, which weakens Bali’s side and sets the stage for later developments in the Bali–Viṣṇu cycle.