Adhyaya 56: The Gift of Sudarshana: Shiva’s Boon to Vishnu and the Sanctification of Virupaksha

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चपञ्चाशो ऽध्यायः नारद उवाच भगवंल्लोकनाथाय विष्णवे विषमेक्षणः किमर्थमायुधं चक्रं दत्तवांल्लोकपूजितम्

આ રીતે શ્રી વામનપુરાણનો પંચપંચાશમો અધ્યાય (સમાપ્ત). નારદ બોલ્યા—હે ભગવન! લોકનાથ વિષ્ણુ માટે વિષમેષણ (શિવ)એ લોકપૂજિત ચક્રાયુધ કયા હેતુથી આપ્યું?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच/ शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् चक्रप्रदानसंबद्धां शिवमाहात्मयवर्धिनीम्

tatra arcya bhadrakālīśaṃ vīrabhadraṃ ca dānavaḥ | dhanādhipaṃ ca meghaṅkaṃ yayau atha girivrajam ||

Verse 4

तस्यात्रेयी महाभागो भार्यासीच्छीलसंमता पतिव्रता पतिप्राणा धर्मशीलेति विश्रुता

તેણીની પત્ની મહાભાગા આત્રેયી હતી, જે સદાચાર માટે માન્ય હતી. તે પતિવ્રતા, પતિને જ પ્રાણ માનનારી; ‘ધર્મશીલા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી।

Verse 5

तस्यामस्य महर्षेस्तु ऋतुकालाभिगामिनः संबभूव सुतः श्रीमान् उपमन्युरिति समृतः

તે મહર્ષિ ઋતુકાળે પત્ની પાસે ગયા ત્યારે, તેણીથી એક તેજસ્વી પુત્ર જન્મ્યો; તે ‘ઉપમન્યુ’ નામે સ્મરાય છે।

Verse 6

तं माता मुनिशार्दूल शालिपिष्टरसेन वै पोषयामास वदती क्षीरमेतत् सुदुर्गता

હે મુનિશાર્દૂલ! તેની માતા અતિ દારિદ્ર્યમાં પણ કૂટેલા ચોખાના રસથી તેને પોષતી અને કહેતી—“આ દૂધ છે.”

Verse being wise

रुरोदाथ ततो बाल्यात् पोयऽर्थि चातको यथा तं माता रुदती प्राह बाष्पगद्गदया गिरा

{"cosmic_form_present": false, "three_steps_described": false, "step_one_bhuloka": null, "step_two_bhuvarloka": null, "step_three_svarloka": null, "cosmic_scale_imagery": null, "universe_measurement": null}

Verse 11

उमापतौ पशुपतौ शूलधारिणि संकरे अप्रसन्ने विरुपाक्षे कुतः क्षीरेण भोजनम्

જ્યારે ઉમાપતિ, પશુપતિ, શૂલધારી શંકર, વિરূপાક્ષ પ્રસન્ન ન હોય, ત્યારે દૂધથી પોષણરૂપ ભોજન ક્યાંથી શક્ય બને?

Verse 12

यदीच्छसि पयो भोक्तुं सद्यः पुष्टिकरं सुत तदाराधय देवेशं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम्

હે પુત્ર! જો તું તરત પુષ્ટિકારક દૂધ પીવા ઇચ્છે, તો દેવોના સ્વામી—ત્રિશૂલધારી વિરূপાક્ષની આરાધના કર।

Verse 13

तस्मिस्तुष्टे जगद्धाम्नि सर्वकल्याणदायिनि प्राप्यते ऽमृतपायित्वं किं पुनः क्षीरभोजनम्

જ્યારે તે જગદ્ધામ અને સર્વકલ્યાણદાતા પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે અમૃતપાનની સ્થિતિ પણ પ્રાપ્ત થાય છે; તો દૂધનું ભોજન તો કેટલું વધુ સહજ!

Verse 14

तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो ऽब्रवीत् को ऽयं विरूपाक्ष इति त्वयाराध्यस्तु कीर्तितः

માતાના વચન સાંભળી વીતમન્યુનો પુત્ર બોલ્યો—‘તમે આરાધ્ય કહ્યો તે વિરূপાક્ષ કોણ છે?’

Verse 15

ततः सुतं धर्मशीला धर्माढ्यं वाक्यमब्रवीत् यो ऽयं विरुपाक्ष इति श्रूयतां कथयामि ते

ત્યારે ધર્મશીલા અને ધર્મસમૃદ્ધ માતાએ ધર્મનિષ્ઠ પુત્રને કહ્યું—‘સાંભળ, આને “વિરૂપાક્ષ” કેમ કહે છે તે હું તને કહું છું.’

Verse 16

आसीन्महासुरपतिः श्रीदाम इति विश्रुतः तेनाक्रम्य जगत्सर्वं श्रीर्नीता स्ववशं पुरा

પૂર્વકાળમાં શ્રીદામ નામે પ્રસિદ્ધ એક મહા અસુરપતિ હતો. તેણે સમગ્ર જગત પર આક્રમણ કરીને શ્રી (લક્ષ્મી/સમૃદ્ધિ)ને પોતાના વશમાં કરી લીધી હતી.

Verse 17

निःश्रीकास्तु त्रयो लोकाः कृतास्तेन दुरात्माना श्रीवत्सं वासुदेवस्य हर्तुमैच्छन्महाबलः

તે દુષ્ટાત્માએ ત્રણે લોકોને શ્રીવિહિન કરી દીધા; અને તે મહાબળીએ વાસુદેવના શ્રીવત્સ-ચિહ્નને પણ હરણ કરવા ઇચ્છ્યું.

Verse 18

तम्स्य दुष्टं भगवानभिप्रायं जनार्दनः ज्ञात्वा तस्य वधाकाङ्क्षी महेश्वरमुपागमत्

જનાર્દન (વિષ્ણુ) એ તેની દુષ્ટ મનશા જાણી, તેના વધની ઇચ્છાથી મહેશ્વર (શિવ) પાસે ગયા।

Verse 19

एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्योगमूर्तिधरो ऽप्ययः तस्थौ हिमाचलप्रस्थमाश्रित्य श्लुक्ष्णभूतलम्

આ વચ્ચે યોગમૂર્તિ ધારણ કરનાર અવ્યય શંભુ હિમાલયના પર્વત-પ્રસ્થનો આશ્રય લઈને, સમતળ અને મૃદુ ભૂમિ પર સ્થિર રહ્યા।

Verse 20

अथाभ्येत्य जगन्नाथं सहस्रशिरसं विभुम् आराधयामास हरिः स्वयमात्मानमात्मना

પછી હરિ સહસ્રશિર, સર્વવ્યાપી જગન્નાથ પાસે જઈ, પોતાના આત્માથી જાણે પોતાના જ આત્માની આરાધના કરી।

Verse 21

साग्रं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठेन तस्तिवान् गृणंस्तत्परमं ब्रह्म योगिज्ञेयमलक्षणम्

For a full thousand years (and more), he stood balanced upon the tip of his great toe, praising that Supreme Brahman—knowable to yogins, yet without defining marks.

Verse 23

तद् दत्त्वा देवदेवाय सर्वभूतभयप्रदम् कालचक्रनिभं चक्रं शङ्करो विष्णुमब्रवीत्

તે ચક્ર દેવોના દેવને આપી—જે સર્વભૂતોમાં ભય ઉત્પન્ન કરે છે અને કાળચક્ર સમાન છે—શંકરે વિષ્ણુને કહ્યું।

Verse 24

वरायुधो ऽयं देवेश सर्वायुधनिबर्हणः सुदर्शनो द्वादशारः षण्णाभिर्द्वियुगो जवी

{"bhagavata_parallel": null, "vishnu_purana_parallel": null, "ramayana_connection": "Echoes of Purāṇic/Rāmāyaṇa-style forest-mountain descriptions (e.g., Kiṣkindhā/Kailāsa-like scenic cataloguing), without direct episode linkage.", "mahabharata_echo": "Tīrtha-yātrā descriptive mode reminiscent of Mahābhārata Vana-parvan tīrtha-prasaṃśā.", "other_puranas": ["Skanda Purana (tirtha-mahatmya genre parallels)", "Padma Purana (tirtha-mahatmya passages)", "Agni Purana (lakṣaṇa of sacred places in descriptive catalogues)"], "vedic_reference": "General resonance with Ṛgvedic praise of mountains and waters (parvata/āpaḥ as life-giving), not a direct citation."}

Verse "

मुरारिकरविभ्रष्टं चक्रमभ्येत्य शूलिनम् त्रिधा चकार विश्वेशं यज्ञेशं यज्ञयाजकम्

{"frame_active": true, "narrator": "Pulastya", "listener": "Narada", "embedded_story": "Nakṣatra-Puruṣa limb mapping as part of the vrata exposition", "frame_transition": null, "question_asked": null}

Verse 39

उत्तिष्ठ गच्छस्व विभो निहन्तुममरार्दनम् श्रीदाम्नि निहते विष्णो नन्दयिष्यन्ति देवताः

હે વિભો, ઊઠો અને અમરાર્દનનો વધ કરવા પ્રસ્થાન કરો. હે વિષ્ણો, શ્રીદામન નિહત થતાં દેવતાઓ આનંદિત થશે.

Verse 40

इत्येवमुक्तो भगवान् हरेम गरुडध्वजः गत्वा सुरगिरिप्रस्थं श्रीदामानं ददर्श ह

આ રીતે કહ્યા પછી ગરુડધ્વજ ભગવાન હરિ સુરગિરિના પર્વત-ઢાળે ગયા અને ત્યાં (દૈત્ય) શ્રીદામનને જોયો.

Verse 41

तं दृष्ट्वा देवदर्पघ्नं दैत्यं देववरो हरिः मुमोच चक्रं वेगाढ्यं हतो ऽसीति ब्रुवन्मुहुः

દેવોના દર્પનો નાશ કરનાર તે દૈત્યને જોઈ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ હરિએ મહાવેગવાળું ચક્ર છોડ્યું અને વારંવાર કહ્યું—“તું હણાયો છે!”

Verse 42

ततस्तु तेनाप्रतिपौरुषेण चक्रेण दैत्यस्य शिरो निकृत्तम् संछिन्नसीर्षो निपपात शैलाद् वज्राहतं शैलशिरो यथैव

પછી તે અપ્રતિમ પરાક્રમવાળા ચક્રથી દૈત્યનું શિર કાપી નાખવામાં આવ્યું. શિરચ્છેદ થયેલો તે પર્વત પરથી એમ જ પટકાયો, જેમ વજ્રથી આઘાત પામેલું પર્વતશિખર પડે છે.

Verse 44

तसमिन् हते देवरिपौ मुरारिरीशं समाराध्य विरूपनेत्रम् लब्ध्वा च चक्रं प्रवरं महायुधं जगाम देवो निलयं पयोनिधिम् // वम्प्_56.43 सो ऽयं पुत्र निरूपाक्षो देवदेवो महेश्वरः तमाराधय चेत् साधो क्षीरेणोच्छसि भोजनम्

sahasra-śubha-nāman: ‘having a thousand auspicious names’ (epithet of the Supreme); ādi-deva: Primeval Deity; aja: Unborn; vibhu: All-pervading, sovereign; puṣkara-agra: ‘the foremost part of Puṣkara’—the best/upper region of a lotus-lake or the sacred Puṣkara-tīrtha; kāñcana: golden; kamala-uttama: excellent lotus; āpad: calamity, distress; vimokṣa: release, deliverance; stotra: hymn of praise; udīrayat: uttered, recited.

Verse 45

तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा वीतमन्युसुतो बली तमाराध्य विरूपाक्षं प्राप्तः क्षीरेण भोजनम्

VamP 54.14