Adhyaya 4: Sati’s Death and the Assault on Daksha’s Sacrifice: Virabhadra versus the Devas
दक्षयज्ञविध्वंस-प्रारम्भः (Dakṣa-Yajña-Vidhvaṃsa-Prārambhaḥ)
The Assault on Daksha's Sacrifice
પુલસ્ત્ય–નારદ સંવાદની પરિધિમાં આ અધ્યાય દક્ષ-યજ્ઞ પ્રસંગને વધુ તીવ્ર બનાવે છે. જયાના સમાચારથી સતી જાણે છે કે ચૌદ લોકોના લગભગ સર્વ જીવોને દક્ષના યજ્ઞમાં આમંત્રણ છે; પરંતુ શિવના ‘કપાલી’ સ્વરૂપનું અપમાન કરીને શિવ અને સતીને બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. આ તિરસ્કાર સતીમાં શોક-ક્રોધ બની ઊઠે છે અને તે દેહત્યાગ કરે છે. ત્યારબાદ શિવના ક્રોધમાંથી ગણો પ્રગટે છે; વીરભદ્રના નેતૃત્વમાં તેઓ મન્દરથી કનખલ તરફ જઈ યજ્ઞવાટનો વિધ્વંસ આરંભે છે. ધર્મ અને વીરભદ્રનો સંઘર્ષ, દેવો તથા તેમની સેના સામે ગણોની લડાઈ, અને કેશવ/મુરારી વિષ્ણુનું હસ્તક્ષેપ પણ આવે છે; પરંતુ શૈવ તેજ વિષ્ણુના અસ્ત્રોને પણ નિષ્ક્રિય કરે છે—વિષ્ણુની મહિમા સ્વીકારીને પણ શૈવ શક્તિનું પ્રાબલ્ય દર્શાય છે. અંતે શિવ સ્વયં યજ્ઞસ્થળે પ્રવેશી શ્રદ્ધાવિહિન યજ્ઞની આધ્યાત્મિક અસ્થિરતા પ્રગટ કરે છે.
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Sati’s exclusion from Daksha’s yajña is narrated as a sectarian-ritual affront to Śiva (Kapālī), triggering Sati’s death upon hearing Jayā’s report.
- Śiva’s wrath generates gaṇic forces; Vīrabhadra leads an armed descent from Mandara to Kanakhala, initiating the disruption of Daksha’s sacrificial arena.
- A sequence of combats (Dharma vs. Vīrabhadra; devas and hosts vs. gaṇas; Viṣṇu’s intervention) frames a syncretic hierarchy where Śaiva fury can neutralize Vaiṣṇava weaponry, before Śiva personally enters the yajña.
Shlokas in Adhyaya 4
Verse 1
इति श्रीवामपुराणे तृतीयो ऽध्ययः पुलस्त्य उवाच एवं कपाली संजातो देवर्षे भगवान्हरः अनेन कारणेनासौ दक्षेण न निमन्त्रितः
આ રીતે શ્રીવામનપુરાણનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો. પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે દેવર્ષિ, આ રીતે ભગવાન હર ‘કપાલી’ બન્યા; આ કારણથી જ દક્ષે તેમને યજ્ઞમાં આમંત્રિત ન કર્યા.
Verse 2
कपालिजायेति सतीं विज्ञायाथ प्रजापतिः यज्ञे चार्हापि दुहिता दक्षेण न निमन्त्रिता
સતીને ‘કપાલી ની પત્ની’ તરીકે જાણી પ્રજાપતિ દક્ષે, યજ્ઞમાં સન્માનયોગ્ય હોવા છતાં, પોતાની પુત્રીને આમંત્રિત ન કરી.
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरे देवीं द्रष्टुं गौतमनन्दिनी जया जगाम शैलेन्द्रं मन्दरं चारुकन्दरम्
આ દરમિયાન ગૌતમની પુત્રી જયા દેવીના દર્શન કરવા સુંદર ગુફાઓવાળા પર્વતરાજ મન્દર પર ગઈ।
Verse 4
तामागतां सती दृष्ट्वा जयमेकामुवाच ह किमर्थं विजया नागाज्जयन्ती चापराजिता
જયાને એકલી આવી જોઈ સતી બોલી—“વિજયા કેમ ન આવી? તેમજ જયંતી અને અપરાજિતા ક્યાં છે?”
Verse 5
सा देव्या वचनं श्रुत्वा उवाच परमेश्वरीम् गता निमन्त्रिताः सर्वा मखे मातामहस्य ताः
દેવીના વચન સાંભળી તેણે પરમેશ્વરીને કહ્યું—“તેઓ બધા માતામહના યજ્ઞમાં આમંત્રિત થઈ ત્યાં ગયા છે।”
Verse 6
समं पित्रा गौतमेन मात्रा चैवाप्यहल्यया अहं समागता द्रष्टुं त्वां तत्र गमनोत्सुका
હું મારા પિતા ગૌતમ અને માતા અહલ્યા સાથે તારા દર્શન કરવા આવી છું, અને ત્યાં જવા ઉત્સુક છું।
Verse 7
किं त्वं न व्रजसे तत्र तथा देवो महेश्वरः नामन्त्रितासि तातेन उताहोस्विद् व्रजिष्यसि
તું ત્યાં કેમ નથી જતી? ત્યાં દેવ મહેશ્વર પણ છે. પિતાએ તને આમંત્રિત નથી કરી, કે પછી તું તેમ છતાં જશે?
Verse 8
गतास्तु ऋषयः सर्वे ऋषिपत्न्यः सुरास्तथा मातृष्वसः शशाङ्कश्च सपत्नीको गतः क्रतुम्
બધા ઋષિઓ, ઋષિપત્નીઓ અને દેવતાઓ પણ ત્યાં ગયા. માતુલગણ તથા પત્ની સહિત શશાંક (ચંદ્ર) પણ તે ક્રતુ-યજ્ઞમાં ગયા.
Verse 9
चतुर्दशसु लोकेषु जन्तवो ये चराचराः निमन्त्रिताः क्रतौ सर्वे किं नासि त्वं निमन्त्रिता
ચૌદ લોકોમાં રહેલા ચર-અચર સર્વ પ્રાણીઓ આ ક્રતુ-યજ્ઞમાં આમંત્રિત થયા છે; તો પછી તું કેમ આમંત્રિત નથી?
Verse 10
पुलस्त्य उवाच/ जयायास्तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातसमं सती मन्युनाभिप्लुता ब्रह्मन् पञ्चत्वमगमत् ततः
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—જયાના તે વચન વજ્રપાત સમાન સાંભળીને, હે બ્રાહ્મણ, તે સતી ક્રોધથી અભિભૂત થઈ ત્યારબાદ મૃત્યુને પામી.
Verse 11
जया मृतां सतीं दृष्ट्वा क्रोधशोकपरिप्लुता मुञ्चती वारि नेत्राभ्यां सस्वरं विललाप ह
જયાએ સતીને મૃત જોઈ, ક્રોધ અને શોકથી વ્યાકુળ થઈ, આંખોમાંથી આંસુ વહાવી ઊંચા સ્વરે વિલાપ કર્યો.
Verse 12
आक्रन्दितध्वनिं श्रुत्वा शूलपाणिस्त्रिलोचनः आः किमेतदितीत्युक्त्वा जयाभ्याशमुपागतः
વિલાપનો ધ્વનિ સાંભળીને, ત્રિશૂલધારી ત્રિનેત્ર પ્રભુએ કહ્યું, “આહ! આ શું છે?” અને જયાની નજીક આવ્યા.
Verse 13
आगतो ददृशे देवीं लतामिव वनस्पतेः कृत्तां परशुना भूमौ श्लथाङ्गीं पतितां सतीम्
ત્યાં આવી તેણે દેવીને જોઈ—જાણે વૃક્ષની લતા પરશુથી કાપી નાખી હોય—ભૂમિ પર પડી, અંગો શિથિલ, તે સતી।
Verse 14
देवीं निपतितां दृष्ट्वा जयां पप्रच्छ शङ्करः किमियं पतिता भूमौ निकृत्तेव लता सती
દેવીને પડી ગયેલી જોઈ શંકરે જયાને પૂછ્યું—“ભૂમિ પર પડેલી આ સતી કોણ છે? જાણે કાપેલી લતા હોય તેમ.”
Verse 15
सा शङ्करवचः श्रुत्वा जया वचनमब्रवीत् श्रत्वा मखस्था दक्षस्य भगिन्यः पतिभिः सह
શંકરના વચન સાંભળી જયાએ ઉત્તર આપ્યો. આ સાંભળતાં જ યજ્ઞસ્થળે હાજર દક્ષની બહેનો પતિઓ સાથે [એકત્ર/પ્રતિક્રિયા] થયા।
Verse 16
आदित्याद्यास्त्रिलोकेश समं शक्रादिभिः सुरैः मातृष्वसा विपन्नेयमन्तर्दुःखेन दह्यती
હે ત્રિલોકેશ! આદિત્યાદિ દેવો ઇન્દ્રાદિ સૂરებთან અહીં હાજર છે; છતાં આ માતૃસ્વસા (માસી) વિપન્ન છે, આંતરિક દુઃખથી દહે છે।
Verse 17
पुलस्त्य उवाच एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं रुद्रः क्रोधाप्लुतो बभौ क्रुद्धस्य सर्वगात्रेभ्यो निश्चेरुः सहसार्चिषः
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રૌદ્ર વચનો સાંભળી રુદ્ર ક્રોધથી છલકાઈ ઊઠ્યા. ક્રુદ્ધના સર્વ અંગોમાંથી સહસ્ર જ્વાલાઓ ફાટી નીકળી।
Verse 18
ततः क्रोधात् त्रिनेत्रस्य गात्ररोमोद्भाव मुने गणाः सिंहमुखा जाता वीरभद्रपुरोगमाः
પછી ત્રિનેત્રધારી શિવના ક્રોધથી, હે મુનિ, તેમના દેહના રોમમાંથી ગણો ઉત્પન્ન થયા; તેઓ સિંહમુખ હતા અને તેમના અગ્રે વીરભદ્ર હતો।
Verse 19
गणैः परिवृतस्तस्मान्मन्दराद्धिमसाह्वयम् गतः कनखलं तस्माद् यत्र दक्षो ऽयजत् क्रतुम्
ગણોથી ઘેરાયેલો તે (વીરભદ્ર) મન્દર—જેને હિમવત્ પણ કહે છે—ત્યાંથી કનખલ ગયો, જ્યાં દક્ષ ક્રતુયજ્ઞ કરી રહ્યો હતો।
Verse 20
ततो गणानामधिपो वीरभद्रो महाबलः दिशि प्रतीच्युत्तरायां तस्थौ शूलधरो मुने
પછી ગણોના અધિપતિ મહાબલી વીરભદ્ર, હે મુનિ, વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં ત્રિશૂલ ધારણ કરીને ઊભો રહ્યો।
Verse 21
जया क्रोधाद् गदां गृह्य पूर्वदक्षिणतः स्थिता मध्ये त्रिरशूलधृक् शर्वस्तस्थौ क्रोधान्महामुने
જયા ક્રોધથી ગદા પકડી આગ્નેય (પૂર્વ-દક્ષિણ) બાજુ ઊભી રહી; અને મધ્યમાં ત્રિશૂલધારી શર્વ ક્રોધાવેશમાં ઊભો રહ્યો, હે મહામુને।
Verse 22
मडगारिवदनं दृष्ट्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ऋषयो यक्षगन्धर्वाः किमिदं त्वित्यचिन्तयन्
મડગારી જેવું મુખ જોઈને, શક્રના આગેવાન દેવો, તેમજ ઋષિ, યક્ષ અને ગંધર્વો વિચારવા લાગ્યા—“આ ખરેખર શું છે?”
Verse 23
ततस्तु धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् द्वारपालस्तदा धर्मो वीरभद्रमुपाद्रवत्
ત્યારે દ્વારપાલ ધર્મે ધનુષ્ય ઉઠાવી, વિષધર સર્પ સમાન તીક્ષ્ણ બાણો લઈને, વીરભદ્ર પર ધાવા કર્યો।
Verse 24
तमापतन्तं सहसा धर्मं दृष्ट्वा गणेश्वरः करेणैकेन जग्राह त्रिशुलं वह्निसन्निभम्
ધર્મ અચાનક ધસી આવતો જોઈ, ગણેશ્વરે એક હાથથી અગ્નિસમાન પ્રજ્વલિત ત્રિશૂલ પકડી લીધો।
Verse 25
कार्मुकं च द्वितीयेन तृतीयेनाथ मार्गणान् चतुर्थेन गदां गृह्य धर्ममभ्यद्रवद् गणः
બીજા હાથથી ધનુષ્ય, ત્રીજા હાથથી બાણો, અને ચોથા હાથથી ગદા લઈને, તે ગણ ધર્મ તરફ ધસી ગયો।
Verse 26
ततश्चतुर्भुजं दृष्ट्वा धर्मराजो गणेश्वरम् तस्थावष्टभुनजो भूत्वा नानायुधधरो ऽव्ययः
પછી ગણેશ્વરને ચતુર્ભુજ જોઈ ધર્મરાજ અડગ ઊભા રહ્યા અને પોતે અષ્ટભુજ બની, અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો ધારણ કરનાર અવિનાશી થયા।
Verse 27
खड्गचर्मगदाप्रासपरश्वधवराङ्कुशैः चापमार्गणभृत्तस्थौ हन्तुकामो गणेश्वरम्
ખડ્ગ-ચર્મ, ગદા, પ્રાસ, પરશુ અને ઉત્તમ અંકુશથી સજ્જ, તેમજ ધનુષ્ય-બાણ લઈને તૈયાર ઊભો રહી, તે ગણેશ્વરને મારવા ઇચ્છતો હતો।
Verse 28
गणेश्वरो ऽपि संक्रुद्धो हन्तुं धर्म सनातनम् ववर्ष मार्गणास्तीक्ष्णान् यथा प्रावृषि तोयदः
ગણેશ્વર પણ ક્રોધિત થઈ સનાતન ધર્મના રક્ષણાર્થે (શત્રુનો) વધ કરવા ઇચ્છીને, વર્ષાઋતુના મેઘની જેમ તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યો।
Verse 29
तावन्योन्यं महात्मानौ शरचापधरौ मुने रुधिरारुणसिक्ताङ्गौ किंशुकाविव रेजतुः
હે મુને, તે બે મહાત્માઓ ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરીને પરસ્પર સામસામે હતા; રક્તથી લાલ અને સ્નિગ્ધ અંગો સાથે તેઓ કિન્શુક વૃક્ષોની જેમ તેજસ્વી લાગતા હતા।
Verse 31
ततो वरास्त्रैर्गणनायकेन जितः स धर्मः तरसा प्रसह्य पराङ्मुखो ऽभूद्विमना मुनीन्द्र स वीरभद्रः प्रविवेश यज्ञम् / 4.30 यज्ञावाटं प्रविष्टं तं वीरभद्रं गणेश्वरम् दृष्ट्वा तु सहसा देवा उत्तस्थुः सायुधा मुने
ત્યારબાદ ગણનાયકના શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રોથી પરાજિત થયેલો તે ધર્મ ઝડપથી બળપૂર્વક દમિત થયો; હે મુનીન્દ્ર, તે નિરાશ થઈ પરાંમુખ બન્યો. પછી વીરભદ્ર યજ્ઞમાં પ્રવેશ્યો. યજ્ઞવાટમાં પ્રવેશેલા ગણેશ્વર વીરભદ્રને જોઈ, હે મુને, દેવો સહસા શસ્ત્રસજ્જ થઈ ઊભા થયા।
Verse 32
वसवो ऽष्टौ महाभागा ग्रहा नव सुदारुणाः इन्द्राद्या द्वादशादित्या रुद्रास्त्वेकादशैव हि
ત્યાં આઠ વસુઓ—મહાભાગ્યશાળી; નવ અત્યંત ભયંકર ગ્રહો; ઇન્દ્રથી આરંભ થતા બાર આદિત્યો; અને નિશ્ચયે અગિયાર રુદ્રો હાજર હતા।
Verse 33
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च सिद्धगन्धर्वपन्नगाः यक्षाः किंपुरुषाश्चैव खगाश्क्रधरास्तथा
અને વિશ્વેદેવો તથા સાધ્યો; સિદ્ધો, ગંધર્વો અને પન્નગો (નાગો); યક્ષો અને કિંપુરુષો; તેમજ ખગો (પક્ષીઓ) અને ક્રધર નામનો વર્ગ પણ ત્યાં હતો।
Verse 34
राजा वैवस्ताद्वंशाद् धर्मकीर्तिस्तु विश्रुतः सोमवंशोद्भवश्चोग्रो भोजकीर्तिर्महाभुजः
વૈવસ્વત વંશમાં ધર્મકીર્તિ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા થયો; અને સોમવંશમાંથી ઉત્પન્ન ઉગ્ર, મહાબાહુ ભોજકીર્તિ પણ હતો.
Verse 35
दीतिजा दानवाश्चान्ये ये ऽन्ये तत्र समागताः ते सर्वे ऽभ्यद्रवन् रौद्रं वीरभद्रमुदायुधाः
દિતીના પુત્રો તથા અન્ય દાનવો, અને ત્યાં ભેગા થયેલા જે કોઈ—તે બધા શસ્ત્ર ઉંચાં કરી રૌદ્ર વીરભદ્ર પર તૂટી પડ્યા.
Verse 36
तानापतत एवाशु चापबाणधरो गणः अभिदुद्राव वेगेन सर्वानेव शरोत्करैः
તેઓ ધસી આવતાં જ ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરેલો ગણ તત્કાળ વેગથી સામે દોડ્યો અને બાણોના ઝાપટાથી સૌને વીંધી નાખ્યા.
Verse 37
ते शस्त्रवर्षमतुलं गणेशाय समुत्सृजन् गणेशो ऽपि वरास्त्रैस्तान् प्रचिच्छेद बिभेद च
તેઓએ ગણેશ પર અતુલ શસ્ત્રવર્ષા વરસાવી; ગણેશે પણ શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રોથી તેમને કાપી નાખ્યા અને ચીરવી-ભાંગી નાંખ્યા.
Verse 38
शरैः शस्त्रैश्च सततं वध्यमाना महात्मना वीरभद्रेण देवाद्या अवहारमर्कुत
મહાત્મા વીરભદ્રના બાણો અને શસ્ત્રોથી સતત ઘાયલ થતાં દેવોમાં અગ્રગણ્ય લોકો વ્યાકુળ થઈ પીછેહઠ કરવા લાગ્યા.
Verse 39
ततो विवेश गणपो यज्ञमध्यं सुविस्तृतम् जुह्वाना ऋषयो यत्र हवींषि प्रवितन्वते
ત્યારે ગણોના અધિપતિ અત્યંત વિસ્તૃત યજ્ઞના મધ્યમાં પ્રવેશ્યો, જ્યાં ઋષિઓ આહુતિ આપતાં વિધિપૂર્વક હવિભાગો અર્પણ કરતા હતા।
Verse 40
ततो महर्षयो दृष्ट्वा मृगेन्द्रवदनं गणम् भीता होत्रं परित्यज्य जग्मुः शरणमच्युतम्
પછી મહર્ષિઓએ સિંહમુખવાળા ગણને જોઈ ભયભીત થઈ હોત્રકર્મ ત્યજી અચ્યુત (વિષ્ણુ)ની શરણમાં ગયા।
Verse 41
तानार्ताश्चक्रभृद् दृष्ट्वा महर्षीस्त्रस्तमानसान् न भेतव्यमितीत्युक्त्वा समुत्तस्थौ वरायुधः
ચક્રધારી (વિષ્ણુ)એ તે વ્યાકુલ અને ભયગ્રસ્ત મનવાળા મહર્ષિઓને જોઈ “ભય ન રાખો” એમ કહી, શ્રેષ્ઠ આયુધધારી ઊભા થયા।
Verse 42
समानम्य ततः शार्ङ्ग शरानग्निशिखोपमान् मुमोच वीरभद्राय कायावरणदारणान्
પછી શારઙ્ગ ધનુષ્યને સંયત કરી તેણે અગ્નિશિખા સમાન બાણો વીરભદ્ર પર છોડ્યા—જે દેહના આવરણ (કવચ)ને ચીરી નાખે એવા હતા।
Verse 43
ते तस्य कायमासाद्य अमोघा वै हरेः शराः निपेतुर्भुवि भग्नाशा नास्तिकादिव याचकाः
હરિના અમોઘ બાણો તેના દેહ સુધી પહોંચ્યા છતાં નિશાન તૂટી જઈ ધરતી પર પડી ગયા—જેમ નાસ્તિક પાસે જઈ નિરાશ થયેલા યાચકો।
Verse 44
शरास्त्वमोघान्मोघत्वमापन्नान्वीक्ष्य केशवः दिव्यैरस्त्रैर्वीरभद्रं प्रच्छादयितुमुद्यतः
અमोંઘ હોવા છતાં બાણો નિષ્ફળ થયાં તે જોઈ કેશવે દિવ્ય અસ્ત્રોથી વીરભદ્રને આચ્છાદિત કરવા ઉદ્યમ કર્યો।
Verse 45
तानस्त्रान्वासुदेवेन प्रक्षिप्तान्गणनायकः वारयामास शूलेन गदया मार्गणैस्तथा
વાસુદેવે ફેંકેલા તે અસ્ત્રોને ગણનાયકે શૂલ, ગદા અને તેમ જ બાણોથી અટકાવ્યા।
Verse 46
दृष्ट्वा विपन्नान्यस्त्राणि गदां चिक्षेप माधवः त्रिशुलेन समाहत्य पातयामास भूतले
બીજા અસ્ત્રો નિષ્ફળ થયાં તે જોઈ માધવે ગદા ફેંકી; ત્રિશૂલથી પ્રહાર કરીને તેને ભૂમિ પર પાડી દેવામાં આવી।
Verse 47
मुशलं वीरभद्राय प्रचिक्षेप हलायुधः लाङ्गलं च गणेशो ऽपि गदया प्रत्यवारयत्
હલાયુધે વીરભદ્ર પર મુસળ ફેંક્યું; અને ગણેશે પણ લાંગળને ગદાથી પરત ઠેલ્યું।
Verse 48
मुशलं सगदं दृष्ट्वा लाङ्गलं च निवारितम् वीरभद्राय चिक्षेप चक्रं क्रोधात् खगध्वजः
મુસળ, ગદા અને લાંગળ—આ બધું નિવારિત થયું તે જોઈ ખગધ્વજે ક્રોધથી વીરભદ્ર પર ચક્ર ફેંક્યું।
Verse 49
तमापतन्तं शतसूर्यकल्पं सुदर्शनं वीक्ष्य गणेश्वरस्तु शूलं परित्यज्य जगार चक्रं यथा मधुं मीनवपुः सुरेन्द्रः
સો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી સુદર્શનને પોતાના પર પડતું જોઈ ગણોના સ્વામીએ શૂલ ત્યજી ચક્ર ગ્રહણ કર્યું; જેમ મત્સ્યરૂપ ધારણ કરેલા ઇન્દ્રએ મધુને પકડ્યો હતો।
Verse 50
चक्रे निगीर्णे गणनायकेन क्रोधातिरक्तो ऽसितचारुनेत्रः मुरारिरभ्येत्य गणाधिपेन्द्रमुत्क्षिप्य वेगाद् भुवि निष्पिपपेष
ગણનાયકે ચક્ર ગળી લીધું ત્યારે, ક્રોધથી લાલ થયેલી સુંદર શ્યામ આંખો ધરાવનાર મુરારી (વિષ્ણુ) ધસી આવ્યો; ગણાધિપતિને ઉંચકી વેગથી ધરતી પર પછાડી ચકનાચૂર કર્યો।
Verse 51
हरिबाहूरुवेगेन विनिष्पिष्टस्य भूतले सहितं रुधिरोद्गारैर्मुकाच्चक्रं विनिगतम्
હરિના ભુજાઓ અને જાંઘોના વેગથી ધરતી પર ચકનાચૂર થતાં, તેના મુખમાંથી રક્તના ઉછાળાઓ સાથે ચક્ર બહાર નીકળી આવ્યું।
Verse 52
ततो निःसृतमालोक्य चक्रं कैटभनाशनः समादाय हृषीकेशो वीरभद्रो मुमोच ह
પછી બહાર નીકળેલું ચક્ર જોઈ કૈટભનાશક હૃષીકેશ (વિષ્ણુ) એ તેને ઉઠાવી લીધું; અને વીરભદ્રએ તેને છોડ્યું/મુક્ત કર્યું।
Verse 53
हृषीकेशेन मुक्तस्तु वीरभद्रो जटाधरम् गत्वा निवेदयामास वासुदेवात्पराजयम्
હૃષીકેશે મુક્ત કર્યા પછી વીરભદ્ર જટાધારી (શિવ) પાસે ગયો અને વાસુદેવના હાથે થયેલી પોતાની પરાજયની વાત નિવેદન કરી।
Verse 54
ततो जटाधरो दृष्ट्वा गणेशं शोणिताप्लुतम् निश्वसन्तं यथा नागं क्रोधं चक्रे तदाव्ययः
ત્યારે જટાધર (શિવ) એ ગણેશને લોહીમાં લથપથ અને સર્પની જેમ ભારે શ્વાસ લેતો જોઈ, તે અવ્યય દેવ તે ક્ષણે ક્રોધિત થયો।
Verse 55
ततः क्रोधाभिभूतेन वीरभद्रो ऽथ शंभुना पूर्वोद्दिष्टे तदा स्थाने सायुधस्तु निवेशितः
પછી ક્રોધથી આવૃત શંભુ (શિવ) એ અગાઉ સૂચવેલા સ્થાને શસ્ત્રસજ્જ વીરભદ્રને સ્થાપિત કર્યો।
Verse 56
वीरभद्रमथादिश्य भद्रकालीं च शङ्करः विवेश क्रोधताम्राक्षो यज्ञवाटं त्रिशूलभृत्
ત્યારબાદ શંકરે વીરભદ્ર અને ભદ્રકાળી ને આદેશ આપી, ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો ધરાવતા ત્રિશૂલધારી બની યજ્ઞવાટમાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 57
ततस्तु देवप्रवरे जटाधरे त्रिशूलपाणौ त्रिपुरान्तकारिणि दक्षस्य यज्ञं विशति क्षयङ्करे जातो ऋषीणां प्रवरो हि साध्वसः
ત્યારે દેવપ્રવર જટાધર, ત્રિશૂલપાણિ, ત્રિપુરાંતક, ક્ષયંકર જ્યારે દક્ષના યજ્ઞમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે ઋષિપ્રવરોમાં મહાભય ઉત્પન્ન થયું।
Frequently Asked Questions
The narrative stages direct confrontation without theological negation: Viṣṇu (Keśava/Murāri) intervenes to protect the yajña, yet his astras become ineffective against Vīrabhadra and the gaṇas, indicating that Śiva’s krodha-śakti can suspend even Vaiṣṇava weaponry. This functions as syncretic theology—affirming both deities’ cosmic roles while warning that sacrificial order (yajña) cannot stand when it is severed from reverence toward Śiva.
The chapter anchors the Dakṣa-yajña episode in named sacred space: Kanakhala (the yajña-site) is explicitly identified, with movement traced from Mandara and the Himasāhvaya region toward the sacrificial enclosure (yajñavāṭa). While no river/pond merits are detailed here, the toponym Kanakhala functions as a pilgrimage-memory node within the Purāṇic mapping of North Indian sacred geography.
This adhyāya does not advance the Bali–Vāmana cycle. Its primary function is to develop the Dakṣa-yajña arc within the Pulastya–Nārada framework, emphasizing sectarian-ritual ethics and the consequences of excluding Śiva from sacrificial honor.