Vamana Purana — Karmic Causes of Narakas, Shloka 53

Karmic Causes of Narakas and the Irremediability of Ingratitude (Kṛtaghna-doṣa)

Devanagari script

कलासु मुख्या गणितज्ञता च विज्ञानमुख्येषु यथेन्द्रजालम् शाकेषु मुख्या त्वपि काकमाची रसेषु मुख्यं लवणं यथैव

Transliteration

kalāsu mukhyā gaṇitajñatā ca vijñānamukhyeṣu yathendrajālam śākeṣu mukhyā tvapi kākamācī raseṣu mukhyaṃ lavaṇaṃ yathaiva

Translation

કલાઓમાં ગણિતજ્ઞતા મુખ્ય છે; મુખ્ય વિદ્યાઓમાં ઇન્દ્રજાળ (અદ્ભુત/માયાવિદ્યા) પ્રધાન છે. શાકોમાં કાકમાચી મુખ્ય છે; અને રસોમાં લવણ (મીઠું) મુખ્ય છે.

Word by Word

• कलासु: among arts
• कलासु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन

• मुख्या: chief/primary
• मुख्या: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (गणितज्ञता) इत्यस्य विशेषण

• गणितज्ञता: knowledge of mathematics
• गणितज्ञता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गणित + ज्ञता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—गणितस्य ज्ञता (षष्ठी-तत्पुरुषः)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• विज्ञानमुख्येषु: among the chief sciences
• विज्ञानमुख्येषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विज्ञान + मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; समासः—विज्ञानस्य मुख्य (षष्ठी-तत्पुरुषः)

• यथा: as
• यथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकारवाचक-अव्यय

• इन्द्रजालम्: magic/illusion (indrajāla)
• इन्द्रजालम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रजाल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—इन्द्रस्य जालम् (षष्ठी-तत्पुरुषः)

• शाकेषु: among vegetables/greens
• शाकेषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शाक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन

• मुख्या: chief
• मुख्या: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (काकमाची) इत्यस्य विशेषण

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक-अव्यय (but/indeed)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षार्थक-अव्यय (also/even)

• काकमाची: kākamācī (a herb)
• काकमाची: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काकमाची (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रसेषु: among tastes/juices
• रसेषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन

• मुख्यम्: chief
• मुख्यम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (लवणम्) इत्यस्य विशेषण

• लवणम्: salt
• लवणम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लवण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यथा: as
• यथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकारवाचक-अव्यय

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय

Speakers

• Not stated in the provided excerpt (commonly Pulastya → Nārada in the Vāmana Purāṇa frame
• but unconfirmed here).

Key Themes

• Didactic enumeration
• Hierarchy of virtues/skills
• Ayurvedic/culinary references
• Epistemic valuation (vijñāna)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse teaches discernment: within every domain (skills, knowledge-systems, foods, tastes) there are ‘principal’ elements that function as foundations—mathematics for structured arts, salt as a basic enhancer of taste, and so on. It encourages prioritizing essentials over the peripheral.

How does this fit the Pancalakshana?

This is not sarga/pratisarga/vaṃśa/vaṃśānucarita/manvantara narrative material; it functions as ancillary didactic content (nīti/upadeśa) embedded within the Purāṇa’s broader discourse.

What is the symbolic significance?

‘Gaṇita’ symbolizes order and measure; ‘indrajāla’ symbolizes the power (and ambiguity) of appearances; ‘salt’ symbolizes the indispensable ‘essence’ that makes experience intelligible. Together they contrast stable foundations with dazzling but potentially deceptive display.