Kundika
કુંડિકા ઉપનિષદ અથર્વવેદ સાથે સંકળાયેલી સંન્યાસ ઉપનિષદોમાંની એક છે. થોડા મંત્રોમાં જ તે સંન્યાસના આચાર, વૈરાગ્ય અને આત્મવિદ્યાની પરમ પ્રાધાન્યતા દર્શાવે છે. ‘કુંડિકા’ (જળપાત્ર) અહીં માત્ર બાહ્ય ચિહ્ન નથી; આંતરિક શુદ્ધિ, સંયમ અને અપરીગ્રહનું પ્રતીક છે. ઉપનિષદ બાહ્ય લક્ષણો કરતાં મન-ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ, સમતા, અહિંસા અને સાક્ષીભાવમાં સ્થિરતા પર ભાર મૂકે છે. અંતિમ તાત્પર્ય—આત્મા-બ્રહ્મ એકત્વનું જ્ઞાન જ મુક્તિ છે.
Start ReadingKey Teachings
- Saṃnyāsa as a direct support for jñāna: renunciation is oriented to Self-knowledge
not mere social withdrawal.
- Symbolism of the kuṇḍikā (water-pot): external implements function as reminders of inner purity
restraint
and non-attachment.
- Vairāgya (dispassion) and aparigraha (non-possessiveness) as prerequisites for steady contemplation.
- Śama-dama and inner discipline: mastery of mind and senses as the practical foundation of Vedāntic inquiry.
- De-emphasis of external marks: true renunciation is internal—abidance in the witness (sākṣin) beyond roles.
- Ātman-Brahman orientation: liberation is through realizing the ever-free Self; bondage persists through avidyā.
- Simple
compassionate conduct: the renouncer’s life is marked by humility
equanimity
and non-injury.
Verses of the Kundika
24 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 0
ब्रह्मचर्याश्रमे क्षीणे गुरुशुश्रूषणे रतः । वेदानधीत्यानुज्ञात उच्यते गुरुणाश्रमी ॥ दारमाहृत्य सदृशमग्निमाधाय शक्तितः । ब्राह्मीमिष्टिं यजेत्तासामहोरात्रेण निर्वपेत् ॥ १-२ ॥
બ્રહ્મચર્યાશ્રમ પૂર્ણ થયા પછી, ગુરુસેવામાં તત્પર રહી અને વેદો અધ્યયન કરીને, ગુરુની અનુજ્ઞા પ્રાપ્ત કરેલો શિષ્ય ગુરુ દ્વારા ‘આશ્રમી’—આગલા આશ્રમમાં પ્રવેશયોગ્ય—ઘોષિત થાય છે. સમાન ગુણવાળી પત્ની ગ્રહણ કરીને અને પોતાની શક્તિ મુજબ યોગ્ય અગ્નિ સ્થાપી, તે બ્રાહ્મી ઇષ્ટિ યજ્ઞ કરે; તે હવિષ્યોમાંથી એક અહોરાત્રમાં આહુતિ અર્પે.
Dharma (āśrama-dharma) as preparatory discipline for mokṣa; yajña as inner purificationVerse 0
संविभज्य सुतानर्थे ग्राम्यकामान्विसृज्य च । संचरन् वनमार्गेण शुचौ देशे परिभ्रमन् ॥ ३ ॥
પુત્રોના જીવનાર્થે યોગ્ય રીતે ભાગ વહેંચી આપીને અને ગ્રામ્ય કામનાઓ—લૌકિક ઇચ્છાઓ—ત્યજીને, વનમાર્ગે સંચરતો, શુચિ દેશમાં પરિભ્રમણ કરતો રહે.
Vairāgya and saṁnyāsa as means toward mokṣaVerse 0
वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा विहितैः कन्दमूलकैः । स्वशरीरे समाप्याथ पृथिव्यां नाश्रु पातयेत् ॥४॥
વાયુભક્ષી હોય કે અંબુભક્ષી હોય, અથવા વિહિત કંદમૂળથી જીવન નિર્વાહ કરતો હોય—આ રીતે પોતાના શરીરને અંત સુધી પહોંચાડીને, પછી પૃથ્વી પર એક આંસુ પણ પડવા ન દે.
Sannyasa (renunciation) and vairagya leading toward mokshaVerse 0
सह तेनैव पुरुषः कथं संन्यस्त उच्यते । सनामधेयो यस्मिंस्तु कथं संन्यस्त उच्यते ॥५॥
તે જ આસક્તિ સાથે રહેનારો પુરુષ કેવી રીતે ‘સંન્યાસી’ કહેવાય? અને જે હજી નામ-ઓળખ ધારણ કરે છે, તે કેવી રીતે ખરેખર ‘સંન્યાસી’ કહેવાય? ॥૫॥
Vairāgya and ahaṅkāra-tyāga (abandonment of ego-identity) as prerequisites for mokshaVerse 0
तस्मात् फलविशुद्धाङ्गी संन्यासं संहितात्मनाम् । अग्निवर्णं विनिष्क्रम्य वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥६॥
અતએવ, ફળોના પરિપાકથી અંગો શુદ્ધ થયેલો, સંયમિત આત્માવાળાઓના માર્ગરૂપ સંન્યાસને તે આશ્રયે છે; ‘અગ્નિવર્ણ’ અવસ્થામાં પ્રવેશી, તે વાનપ્રસ્થ આશ્રમને પ્રાપ્તિ કરે છે ॥૬॥
Karma-śuddhi (purification through karma’s maturation) leading to saṃnyāsa and mokshaVerse 0
लोकवद्भार्ययासक्तो वनं गच्छति संयतः । संत्यक्त्वा संसृतिसुखमनुतिष्ठति किं मुधा ॥ किं वा दुःखमनुस्मृत्य भोगांस्त्यजति चोच्छ्रितान् । गर्भवासभयाद्भीतः शीतोष्णाभ्यां तथैव च ॥७-८॥
સામાન્ય લોકોની જેમ પત્નીપ્રત્યે આસક્ત રહી, સંયમી પુરુષ વનમાં જાય છે; સંસારગતિના સુખો ત્યજીને, શું તે આ જીવનવ્રત વ્યર્થ રીતે આચરે છે? અથવા દુઃખનું સ્મરણ કરીને, ઊંચા ભોગો પણ ત્યજે છે—ફરી ગર્ભવાસના ભયથી ભીત, તેમજ શીત-ઉષ્ણના કષ્ટથી પણ ॥૭-૮॥
Sannyāsa and vairāgya (dispassion) as prerequisites for mokṣa; critique of superficial renunciationVerse 0
गुह्यं प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामयम् इति । संन्यस्याग्निमपुनरावर्तनं यन्मृत्युर्जायमावहम् इति ॥ अथाध्यात्ममन्त्राञ्जपेत् । दीक्षामुपेयात्काषायवासाः । कक्षोपस्थलोमानि वर्जयेत् । ऊर्ध्वबाहुर्विमुक्तमा...
‘હું ગુહ્ય (અંતર્માર્ગ)માં પ્રવેશ કરવા ઇચ્છું છું; નિરામય પરમ પદને પામું’—એવું મનમાં ધારી. પવિત્ર અગ્નિઓનો ત્યાગ કરીને ‘અપુનરાવર્તન’ને ઇચ્છે, કારણ કે મૃત્યુ જન્મને ઉપજાવે છે—એવું વિચારી. ત્યારબાદ અધ્યાત્મમંત્રોનું જપ કરવો. કાષાય (ગેરુઆ) વસ્ત્ર ધારણ કરીને દીક્ષા ગ્રહણ કરવી. કક્ષ અને ઉપસ્થ પ્રદેશના રોમો દૂર કરવાનું ટાળવું. ઊર્ધ્વબાહુ રહી તે મુક્તમાર્ગી બને છે. અનિકેત રહી ભિક્ષાથી જીવન યાપન કરતાં વિહરવું. નિદિધ્યાસન (ગાઢ ધ્યાન) કરવું. પ્રાણીઓના રક્ષણાર્થે પવિત્ર (પવિત્ર-સૂત્રી/કોર્ડ) ધારણ કરવું. આ વિષયે શ્લોકો પણ છે: કુન્ડિકા (જળપાત્ર), ચમક (દંડ), શિક્ય (થેલી/ઝોળી), ઉપાનહૌ (પાદુકા), ત્રિવિષ્ટપ (ત્રિ-વસ્ત્ર), શીતનિવારક વસ્ત્ર, તેમજ કૌપીન આવરણ; પવિત્ર, સ્નાનશાટી અને ઉત્તરાસંગ (ઉપરનું વસ્ત્ર)—આથી વધારાનું જે કંઈ હોય તે સર્વ યતિએ ત્યજી દેવું.
Sannyāsa-dharma as a means to mokṣa; apunarāvṛtti (non-return); nididhyāsana; aparigraha (non-possessiveness)Verse 0
नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु बाह्यतः। नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत्॥११॥
તે નદીના પુલિન (રેતીલા કાંઠા) પર શયન કરે, અથવા દેવાલયોની બહાર રહે. સુખ કે દુઃખ—બન્ને દ્વારા શરીરને અતિશય કષ્ટ ન આપવું.
Vairāgya and madhyamā-pratipad (non-extremism) in ascetic discipline supporting mokṣaVerse 0
स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचिरेत्। स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान्॥१२॥
સ્નાન, પાન (જળપાન) તથા શૌચ—આ બધું શુદ્ધ જળથી કરવું. સ્તુતિ થાય ત્યારે પ્રસન્ન ન થવું; નિંદા થાય ત્યારે અન્યને શાપ ન આપવો.
Śauca (purity) and samatva (equanimity) as supports for Self-knowledge (ātma-jñāna)Verse 0
भिक्षादिवैदलं पात्रं स्नानद्रव्यमवारितम् । एवं वृत्तिमुपासीनो यतेन्द्रियो जपेत्सदा ॥१३॥
ભિક્ષા માટે પાંદડા/છાલથી બનેલું પાત્ર, અને સ્નાન માટેનું દ્રવ્ય અવરોધ વિના સહેલાઈથી પ્રાપ્ત હોય—આવી જીવનવૃત્તિમાં સ્થિત રહી, ઇન્દ્રિયો સંયમિત કરીને, યતિએ સદા જપ કરવો.
Sannyasa (renunciation) and Japa as a means to steadiness of mind (śama-dama)Verse 0
विश्वाय मनुसंयोगं मनसा भावयेत्सुधीः । आकाशाद्वायुर्वायोर्ज्योतिर्ज्योतिष आपोऽद्भ्यः पृथिवी । एषां भूतानां ब्रह्म प्रपद्ये । अजरममरमक्षरमव्ययं प्रपद्ये । मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्...
સુધી પુરુષે મનથી મન અને વિશ્વના સંયોગનું ચિંતન કરવું. આકાશથી વાયુ, વાયુથી તેજ/અગ્નિ, તેજથી આપઃ, આપોથી પૃથ્વી. આ ભૂતોના બ્રહ્મને હું શરણ જાઉં છું. અજન્મા, અજર, અમર, અક્ષર, અવ્યય બ્રહ્મને હું શરણ જાઉં છું. મારામાં—અખંડ આનંદના સાગરમાં—માયાના પવનની ચંચળતા વડે વિશ્વની તરંગો અનેક રીતે ઊપજે છે અને લીન થાય છે.
Brahman as the substratum of the elements; Māyā and world-appearance; Atman as ānanda-svarūpaVerse 0
न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ॥१५॥
મારો દેહ સાથે કોઈ સંબંધ નથી—જેમ આકાશનો મેઘ સાથે સંબંધ નથી. તેથી જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિમાં તે દેહના ધર્મો મને ક્યાંથી લાગુ પડે?
Ātman as asanga (unattached) witness; avasthā-traya (three states) analysis; dehābhimāna-nivṛttiVerse 0
आकाशवत्कल्पविदूरगोऽहमादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहमम्बोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥१६॥
હું આકાશ સમાન છું—કલ્પનાઓથી પર, અતિદૂર; હું સૂર્ય સમાન છું—પ્રકાશિત થનારા સર્વથી વિલક્ષણ. હું અહર્ય સમાન છું—જે હરણ થઈ ન શકે, સદા અચલ; હું સમુદ્ર સમાન છું—પાર વિનાનો, અન્ય કિનારા રહિત.
Ātman–Brahman as limitless, witness-consciousness (sākṣin), beyond upādhisVerse 0
नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः । अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥१७॥
હું નારાયણ છું; હું નરકનો અંત કરનાર છું; હું પુર (ત્રિપુર) નો અંત કરનાર છું; હું પુરુષ, ઈશ્વર છું. હું અખંડ બોધ છું; હું સર્વનો સાક્ષી છું. હું નિરીશ્વર છું—મારા ઉપર કોઈ અલગ શાસક નથી; હું નિરહં અને નિર્મમ છું.
Identity of Self with Īśvara in essence; akhaṇḍa-caitanya; negation of ahaṅkāra and mamakāraVerse 0
तदभ्यासेन प्राणापानौ संयम्य तत्र श्लोका भवन्ति । वृषणापानयोर्मध्ये पाणी आस्थाय संश्रयेत् । संदश्य शनकैर्जिह्वां यवमात्रे विनिर्गताम् ॥१८॥
તેના અભ્યાસથી પ્રાણ અને અપાનને સંયમમાં રાખીને, ત્યાં આ શ્લોકો કહેવાય છે: વૃષણ અને અપાન (ગુદા) વચ્ચે હાથો સ્થાપી ત્યાં આશ્રય લે. દાંતને હળવે દબાવી, જવના દાણા જેટલી બહાર નીકળેલી જીભને સ્થિર રાખે.
Haṭha-yogic prāṇāyāma and bandha as auxiliaries to concentration leading toward Self-knowledgeVerse 0
माषमात्रां तथा दृष्टिं श्रोत्रे स्थाप्य तथा भुवि । श्रवणे नासिके गन्धा यतः स्वं न च संश्रयेत् ॥१९॥
માષમાત્ર જેટલી દૃષ્ટિ સ્થિર કરી, શ્રવણમાં તથા ભૂમિ પર ચિત્ત સ્થાપે; નાસિકામાં ગંધ અને કાનમાં શબ્દનું નિરીક્ષણ કરે—એ રીતે આત્મા તેમાં આશ્રય ન લે, આસક્ત ન બને.
Pratyāhāra (withdrawal of the senses) and non-attachment of Ātman to sense-objectsVerse 0
अथ शैवपदं यत्र तद्ब्रह्म ब्रह्म तत्परम् । तदभ्यासेन लभ्येत पूर्वजन्मार्जितात्मनाम् ॥२०॥
હવે જે ‘શૈવ’ પદ કહેવાય છે, તે જ બ્રહ્મ છે—પરમ બ્રહ્મ. તેના અભ્યાસ-ધ્યાનથી, પૂર્વજન્મોમાં સંસ્કારિત થયેલા આત્માવાળા સાધકો તેને પ્રાપ્ત કરે છે.
Brahman as the Supreme (parama), realization through abhyāsa; saṃskāra/adhikāra (spiritual maturity)Verse 0
संभूतैर्वायुसंश्रावैर्हृदयं तप उच्यते । ऊर्ध्वं प्रपद्यते देहाद्भित्त्वा मूर्धानमव्ययम् ॥२१॥
ઉદ્ભવેલા અને નિયમિત વાયુપ્રવાહોના સંચારથી હૃદયને ‘તપ’ કહેવાય છે. ત્યારબાદ તે દેહમાંથી ઊર્ધ્વગતિ પામે છે અને અવિનાશી મૂર્ધ્નાને ભેદીને ઉપર જાય છે.
Prāṇa-vāyu regulation leading to inner tapas and ascent (ūrdhva-gati); liberation-oriented yogic physiologyVerse 0
स्वदेहस्य तु मूर्धानं ये प्राप्य परमां गतिम् । भूयस्ते न निवर्तन्ते परावरविदो जनाः ॥२२॥
જે લોકો પોતાના દેહના મસ્તકસ્થાન (મૂર્ધાન) સુધી પહોંચીને પરમ ગતિને પામે છે—પરા અને અપરાનું જ્ઞાન ધરાવનારા એવા જન ફરી કદી પાછા ફરતા નથી.
Moksha (non-return), Atman-realization; parā–aparā vidyā (higher and lower knowledge)Verse 0
न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ॥२३॥
સાક્ષ્યના ધર્મો વિલક્ષણ એવા સાક્ષીને સ્પર્શતા નથી; તે અવિકારી અને ઉદાસીન છે—જેમ ઘરના ધર્મો દીપકને સ્પર્શતા નથી.
Sākṣī-caitanya (the Witness), asaṅga/udāsīnatā (non-attachment), avikāratva (immutability)Verse 0
जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः । नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥२४॥
જળમાં હોય કે સ્થલે, દેહ જડ સ્વભાવનો થઈ લોઠતો રહે તોય હું તેના ધર્મોથી લિપ્ત થતો નથી—જેમ ઘટના ધર્મોથી આકાશ લિપ્ત થતું નથી.
Asaṅga Ātman; dehātma-bhrānti-nivṛtti (ending body-identification); ākāśa-dṛṣṭānta (space analogy)Verse 0
निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखण्डबोधोऽहं स्वानन्दोऽहं निरन्तरः ॥२५-२६॥
હું નિષ્ક્રિય છું; હું અવિકારી છું; હું નિષ્કલ છું; હું નિરાકૃતિ છું. હું નિર્વિકલ્પ છું; હું નિત્ય છું; હું નિરાલંબ છું; હું અદ્વય છું. હું સર્વાત્મા છું; હું સર્વ છું; હું સર્વાતીત છું; હું અદ્વય છું. હું કેવળ અખંડ બોધ છું; હું સ્વભાવસિદ્ધ આનંદ છું; હું અવિચ્છિન્ન, નિરંતર છું.
Ātman=Brahman (Advaita), nirvikalpa-jñāna, akhaṇḍa-bodha, svānandaVerse 0
स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । स्वानन्दमनुभुञ्जानो निर्विकल्पो भवाम्यहम् ॥२७॥
સર્વત્ર માત્ર આત્માને જ જોતા, આત્માને અદ્વય માનીને, પોતાના સ્વાનંદનો અનુભવ કરતાં, હું નિર્વિકલ્પ બની જાઉં છું.
Sarvātma-darśana (seeing the Self in all), advaya-jñāna, svānanda, nirvikalpatāVerse 0
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वान्यथापि वा । यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ इत्युपनिषत् ॥ २८ ॥
ચાલતા, ઊભા રહેતા, બેસતા, સૂતા અથવા અન્ય કોઈ રીતે પણ—વિદ્વાન આત્મારામ મુનિ સદા પોતાની ઇચ્છા મુજબ નિવાસ કરે. ઇતિ ઉપનિષત્.
Jīvanmukti (liberation while living) / Ātmārāmatva (abidance in the Self)Ask anything about the Kundika Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.