Adhyaya 6

અધ્યાય ૬માં સાવર્ણિ સ્કંદને પૂછે છે—રાજા મહાન્ વસુ પૃથ્વી/પાતાળમાં કેમ પડ્યો, તેને શાપ કેમ લાગ્યો અને મુક્તિ કેવી રીતે મળી. સ્કંદ પૂર્વ પ્રસંગ કહે છે—ઇન્દ્ર (વિશ્વજિત નામે) અશ્વમેધસદૃશ મહાયજ્ઞ શરૂ કરે છે; તેમાં અનેક પશુઓ બાંધવામાં આવે છે અને તેઓ આર્ત રોદન કરે છે. તેજસ્વી ઋષિઓ આવે છે, સન્માન પામે છે, પરંતુ યજ્ઞમાં રહેલી હિંસા જોઈ આશ્ચર્ય અને કરુણાથી દેવોને ધર્મોપદેશ આપે છે. ઋષિઓ સનાતનધર્મ સમજાવે છે—અહિંસા શ્રેષ્ઠ સિદ્ધાંત છે; વેદનો આશય પશુવધ નથી, પરંતુ ધર્મના ‘ચાર પાયા’ સ્થાપવા છે, હિંસાથી તેને તોડવા નથી. રજ-તમસપ્રેરિત ખોટી વ્યાખ્યાઓની ટીકા કરીને તેઓ કહે છે કે ‘અજ’ શબ્દને માત્ર ‘બકરો’ માની બલિ આપવો વેદતાત્પર્ય નથી; તે બીજ/ઔષધિ વગેરે તકનીકી અર્થમાં પણ ગ્રહ્ય છે. સાત્ત્વિક દેવો વિષ્ણુને અનુરૂપ છે; વિષ્ણુપૂજામાં અહિંસક યજ્ઞ જ યોગ્ય છે—એ પણ તેઓ દૃઢ કરે છે. પરંતુ દેવો ઋષિઓનું અધિકાર સ્વીકારતા નથી; ગર્વ, ક્રોધ અને મોહથી અધર્મના દ્વાર વિસ્તરે છે. ત્યારે રાજોપચારિચર વસુ આવે છે; દેવો અને ઋષિઓ તેને પૂછે છે કે યજ્ઞ પશુઓથી કરવો કે ધાન્ય-ઔષધિઓથી. દેવોની ઇચ્છા જાણીને વસુ પશુયાગનું સમર્થન કરે છે; આ વાક્દોષથી તે આકાશમાંથી પડી પૃથ્વીમાં પ્રવેશે છે, છતાં નારાયણાશ્રયથી સ્મૃતિ રાખે છે. હિંસાના પરિણામથી ભયભીત દેવો પશુઓ છોડીને ચાલ્યા જાય છે અને ઋષિઓ આશ્રમોમાં પરત ફરે છે; અધ્યાય શાસ્ત્રાર્થ-વિવેક, નૈતિક યજ્ઞ અને અધિકારી વાણીના કર્મભારની ચેતવણી આપે છે.