Adhyaya 4

આ અધ્યાયમાં બે જોડાયેલા પ્રવાહો છે. પ્રથમ ભાગમાં નારદ કહે છે કે ઉપદેશ સાંભળીને તેઓ તૃપ્ત છે, છતાં ભગવાનના પૂર્વ/પરમ સ્વરૂપનું દર્શન ઇચ્છે છે. નારાયણ જણાવે છે કે તે સ્વરૂપ દાન, યજ્ઞ, વૈદિક વિધિ કે માત્ર તપથી પ્રાપ્ત થતું નથી; તે માત્ર અનન્ય ભક્તોને જ પ્રગટ થાય છે. અનન્ય-ભક્તિ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને સ્વધર્મનિષ્ઠા કારણે નારદ યોગ્ય ઠરે છે અને તેમને ‘શ્વેતદ્વીપ’ નામના આંતરિક શ્વેત દ્વીપે જવા આદેશ મળે છે. બીજા ભાગમાં સ્કંદ નારદની યોગગતિ અને ક્ષીરસાગરના ઉત્તર તરફ આવેલા તેજોમય શ્વેતદ્વીપનું વર્ણન કરે છે—શુભ વૃક્ષો, ઉપવનો, નદીઓ, કમળો, પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓથી સમૃદ્ધ. ત્યાંના નિવાસીઓ મુક્ત, નિષ્પાપ, સુગંધિત, નિત્યયૌવનવંત, શુભલક્ષણચિહ્નિત છે; ક્યારેક દ્વિભુજ, ક્યારેક ચતુર્ભુજ; ષડૂર્મિથી રહિત અને કાળભયથી પરે. સાવર્ણિ પૂછે છે—આવા જીવો કેવી રીતે થાય છે અને તેમની સ્થિતિ શું છે? સ્કંદ કહે છે કે તેઓ ‘અક્ષર’ પુરુષો છે, જેમણે પૂર્વકલ્પોમાં એકાગ્ર વાસુદેવ-સેવાથી બ્રહ્મભાવ મેળવ્યો; તેઓ કાળ અને માયાથી સ્વતંત્ર છે અને પ્રલયે અક્ષરધામમાં પરત જાય છે. માયાથી ‘ક્ષર’ રૂપે જન્મેલા પણ અહિંસા, તપ, સ્વધર્મપાલન, વૈરાગ્ય, જ્ઞાન, વાસુદેવમહિમાનો બોધ, સતત ભક્તિ, મહત્સંગ, મોક્ષ-સિદ્ધિ પ્રત્યે પણ અનાસક્તિ અને હરિના જન્મ-કર્મનું પરસ્પર શ્રવણ-કીર્તન કરીને તે પદ મેળવી શકે છે. અંતે મનુષ્યો પણ તે સ્થિતિ પામી શકે તે દર્શાવતી વિસ્તૃત પુરાણકથા આવવાની પ્રતિજ્ઞા થાય છે.